Friday, September 23, 2016

თბილისურ შენობათა მაკეტების კოლექცია

თბილისის ისტორიის მუზეუმის ხის ფონდში დაცულია თბილისურ შენობათა მაკეტების კოლექცია. 

XX საუკუნის 20-30-იან წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ არნახული მშენებლობა წამოიწყო, რამაც ძველი ქალაქის იერსახე სრულიად შეცვალა. ამ რეკონსტრუქციას ბევრი თბილისური უბანი და შენობა ემსხვერპლა.

მუზეუმის ხელმძღვანელობამ შემოიკრიბა მაკეტების ოსტატები - ლეონ ნაბათოვი, მიხეილ მანსვეტაშვილი, ბარიკინი; ამ ადამიანებს ძალიან კარგად ახსოვდათ ძველი თბილისური დუქნები, სახელოსნოები, საცხოვრებელი სახლები, სრულიად უბრალო მასალით (ხე, ფანერა, მუყაო, კენჭები, წებო, პლასტელინი).

ისინი ძველი თბილისური შენობების პატარა მაკეტებს ქმნიდნენ, რომელთა საშუალებითაც დღეს შეგვიძლია ძველი თბილისის განუმეორებელი კოლორიტი შევიგრძნოთ.

სახლი აბას-აბადის მოედანზე (ახლ. გუდიაშვილის მოედანი), .. „ცისფერი სახლი“, მაკეტი, ავტ. მიხეილ მანსვეტაშვილი, XX -ის I ნახ., ხე, მინა, თიხა.

მეტეხის ტაძარი და ციხე, მაკეტი, ავტ. მიხეილ მანსვეტაშვილი, XX I ნახ., ხე, თიხა, მინა, ლითონი.

სახლი მეზონინით, მაკეტი, ავტ. ლეონ ნაბათოვი, XX -ის I ნახ., ხე, ლითონი, მუყაო.

მდიდარი ვაჭრის სახლი ავლაბარში, მაკეტი, ავტ. მიხეილ მანსვეტაშვილი, XX -ის I ნახ., ხე, მუყაო.

მუხრან ბატონების სასახლე, მაკეტი, ავტ. ლეონ ნაბათოვი, XX -ის I ნახ., ხე, მარმარილო, მუყაო.

სახელოსნო დარაბები, მაკეტი, ავტ. ლეონ ნაბათოვი, XX -ის I ნახ.,ხე, მინა.



Thursday, September 22, 2016

საბჭოთა პოლიტიკური ანეკდოტი


#1

სტალინმა მოინახულა მომაკვდავი ლენინი გორკაში.
ლენინი: - მე, ჩემო კარგო, ისე ცუდად ვგრძნობ თავს, მალე წავიღებ წერილს!..
სტალინი: - მაშინ გადმომეცი ძალაუფლება!
ლენინი: - ვშიშობ, რომ ხალხი შენ არ გამოგყვება!
სტალინი: - ნაწილი გამომყვება, ხოლო ვინც მე არ გამომყვება, შენ გამოგყვება!


#2

ლენინთან მისი პირადი მდივანი შევიდა:
- ვლადიმერ ილიჩ, თქვენს სახელზე ამანათი მოვიდა წითელი ჯვრიდან!
- ბავშვებს, ყველაფერი ბავშვებს!
- ვლადიმერ ილიჩ, ამანათში პრეზერვატივებია!..
- პრეზერვატივები?! მაშინ გახვრიტეთ ისინი და მენშევიკებს დაურიგეთ!


#3

სტალინი ურეკავს ბერიას:
- ლავრენტი, ჩიბუხი დამეკარგა! დივერსიას აქვს ადგილი, მიიღე ზომები!
- ყველაფერს ვიღონებ, ამხანაგო სტალინ!
გადის ერთი კვირა.
- ამხანაგო სტალინ, მოგახსენებთ: თქვენი ჩიბუხის დაკარგვასთან დაკავშირებით ჩატარდა გამოძიება! ადგილი აქვს შეთქმულებას! დაპატიმრებულია 400 კაცი! 389 კაცმა უკვე აღიარა თავისი დივერსიული საქმიანობა და იმათ დავხვრეტთ!
- ნუ ჩქარობ, ლავრენტი, მე უკვე ვიპოვე ჩემი ჩიბუხი.

#4

სტალინმა და რუზველტმა გადაწყვიტეს, შეემოწმებინათ თავიანთი მოქალაქეების ერთგულება.
გამოიძახა რუზველტმა რიგითი ამერიკელი მოქალაქე და ეუბნება:
- ამერიკის შეერთებული შტატების, შენი პრეზიდენტის გულისთვის, გადაეშვები უფსკრულში?..
- არა, არ შემიძლია: ცოლი მყავს, შვილები, მოხუცი მშობლები!..
გამოიძახა სტალინმა საბჭოთა მოქალაქე და ეუბნება:
- სამშობლოსათვის, სტალინისათვის გადაეშვები უფსკრულში?
- ახლავე! ვაშა! - და გავარდა უფსკრულის საძებრად.
გზაში გააჩერეს და ეკითხებია:
- კი მაგრამ, რატომ უნდა გადახტე უფსკრულში?!
- სხვა გზა არ მაქვს: ცოლი მყავს, შვილები, მოხუცი მშობლები!..

#5

ამერიკელი კორესპონდენტი ეუბნება სტალინს:
- თქვენთან თავისუფლება არ არსებობს! ჩვენში ნებისმიერ მოქალაქეს შეუძლია გავიდეს ქუჩაში და იყვროს: „ძირს პრეზიდენტი ტრუმენი!“
სტალინი:
- ასეა ჩვენშიც, ნებისმიერ მოქალაქეს შეუძლია გავიდეს ქუჩაში და იყვიროს: „ძირს პრეზიდენტი ტრუმენი!“

#6

- იცი, ვინ არის ანეკდოტების ყველაზე დიდი მოყვარული? ბერია!
- კარგი ერთი!
- ის აგროვებს კიდეც ანეკდოტებს!
- დაუჯერებელია!
- ნამდვილად ასეა. ოღონდ აგროვებს იმათთან ერთად, ვინც ანეკდოტებს ყვება!

#7

„იზვესტიამ“ გამოაქვეყნა საბჭოთა კავშირის დეპეშათა სააგენტოს ოფიციალური მასალა იმის შესახებ, რომ ბუხარინი არის ჯაშუში და ა.შ.
გაზეთს ხელს აწერდა ბუხარინი, როგორც მისი მთავარი რედაქტორი.

#8

კაცმა ბერია ჯოჯოხეთში ნახა.
დგას ბერია მუხლამდე სისხლში!..
კაცი ეკითხება: - კი, მაგრამ შენ ბერია ხარ და მხოლოდ მუხლებამდე ხარ სისხლში?!
ბერია: - ამხანაგ სტალინის მხრებზე ვდგავარ!

#9

სსრ კავშირის შექმნის შემდეგ ერთ-ერთ შეკრებაზე სიტყვით გამოსულა მიხა ცხაკაია და უთქვამს:

„ჩვენ დავამყარეთ სოციალიზმი დედამიწის ერთ მეექვსედზე! გავა დრო და ჩვენი წითელი დროშები მოედება მსოფლიოს ერთ მეშვიდედს, ერთ მერვედს, ერთ მეცხრედს და ა.შ.“

#10

- რატომ იცის საბჭოთა კავშირში ასე ხშირი გვალვები?
- იმიტომ, რომ ორასივე მილიონ კაცს პირი წყლით აქვს სავსე!..

#11

30-იან წლებში სტალინმა თვისთან მიიწვია ოთხი გამოჩენილი საბჭოთა კინორეჟისორი და ჰკითხა:
- რა გჭირდებათ, რომ უკეთ წარმართოთ მუშაობა? მთხოვეთ, ნუ დაიმორცხვებთ, შევეცდებით, დაგეხმაროთ.
პირველმა დაიჩივლა: - ერთი ციცქნა ოთახში ვარ გამომწყვდეული, ცოლი ავადმყოფი მყავს, ბინა მინდა!
სტალინი: - კარგით, მოგცემთ ბინას!
მეორემ თქვა: - აგარაკი მჭირდება, ქალაქში ვერ ვმუშაობ!
სტალინი: - კარგით, გექნებათ აგარაკი!
მესამემ უთხრა: - ფეხით სიარული მიჭირს, მანქანა მინდა!
სტალინი: - კარგით, მიიღებთ მანქანას!
მეოთხე აიწურა: - მე ისეთი დიდი სათხოვარი მაქვს, ვერც კი მითქვამს!
სტალინი: - მითხარით, ნუ მომერიდებით!
- მე ამხანაგო სტალინ, მინდა მქონდეს თქვენი წიგნი - „ლენინიზმის საკითხები“ თქვენივე ავტოგრაფით, შთაგონებას შემმატებს!
სტალინი: - კარგით, ავტოგრაფიან წიგნს მოგცემთ!
მეოთხე კინორეჟისორმა სტალინის ავტოგრაფიან წიგნთან ერთად მიიღო ბინა, აგარაკი და მანქანა.

#12

პუშკინის გარდაცვალების ასი წლისთავისთვის მზადებისას გამოცხადდა კონკურსი მისი საუკეთესო ძეგლის შესაქმნელად.
პირველი პრემია მიეკუთვნა პროექტს - „პუშკინი კითხულობს სტალინის თხზულებას“.



#13

ნიკიტა ხრუშჩოვი პიროვნების კულტთან დაკავშირებით მოხსენებას რომ კითხულობდა, ვიღაცამ დარბაზიდან დაიყვირა:
- კი მაგრამ, რატომ არ მოვკალით სტალინი, ეს ჯალათი?!
ხრუშჩოვი: - ვინ იკითხა ეს?!
დარბაზში სიჩუმეა.
ხრუშჩოვი: - ვინ იკითხა?!
დარბაზში კვლავ სიჩუმეა.
ხრუშჩოვი: - აი, ამიტომ!


#14

სხედან რეიგანი, ჟისკარ დ’ ესტენი და ბრეჟნევი.
გადაჰკრეს ას-ასი გრამი კონიაკი.
რეიგანი ამბობს:
- გავაბოლოთ!
იღებს ვერცხლის პორტსიგარს, რომელზედაც ამოტვიფრულია სიტყვები: „ძვირფას რონის პარტიელი თანამოაზრეებისაგან“.
გადაჰკრეს კიდევ.
ჟისკარ დ’ ესტენმა ამოიღო ოქროს პორტსიგერი. ხუფზე წარწერაა: „საყვარელ ვალერის ჟანეტისაგან“.
კიდევ ხუხეს თითო.
ბრეჟნევმა ამოიღო ბრილიანტებით გაწყობილი ოქროს პორტსიგარი. ხუფრზე წარწერაა:
„ა.ს. პუშკინს თავადი ვიაზემსკისაგან“.

#15

ბრეჟნევმა ერთ-ერთი შეხვედრისას აშშ-ს პრეზიდენტ ფორდს ჰკითხა:
- როგორ ხდება თქვენთან კადრების შერჩევა სახელმწიფო სამსახურისთვის?
- ტესტების მეშვეობით. ვაძლევთ შეკითხვებს და პასუხების მიხედვით ვაფასებთ. მაგალითად, შეკითხვა შეიძლება იყოს ასეთი - მამაშენის ვაჟია, მაგრამ ეს შენ არა ხარ?!
ბრეჟნევი შეფიქრიანდა. შინ რომ დაბრუნდა, გამოიძახა მდივანი და ეკითხება:
- მამაშენის ვაჟია, მაგრამ ეს შენ არა ხარ, ვინ არის?
- ჩემი ძმა!
- სწორია! ყოჩაღ!
შემდეგ ბრეჟნევმა გამოიძახა თანაშემწე და ეკითხება:
- მამაშენის ვაჟია, მაგრამ ეს შენ არ ხარ. ვინ არის?
- ჩემი ძმა! - უპასუხა თანაშემწემ.
- ცდები, ის შენი კი არა, ჩემი მდივნის ძმაა!

#16

მიდის ბრეჟნევი მანქანით. ხედავს ძეგლი დგას. მანქანა გააჩერებინა და იკითხა:
- ვისი ძეგლია ეს?
- ჩეხოვის.
- აჰა, ეს ის არის, „მუმუ“ რომ დაწერა?
- არა, „მუმუ“ ტურგენევმა დაწერა!
ჯდება ბრეჟნევი მანქანაში და თავისთვის ბურტყუნებს:
- უცნაურია! „მუმუ“ ტურგენევმა დაწერა, ძეგლს კი ჩეხოვს უდგამენ!


#17

ბრეჟნევი ეკითხება ჩუქჩას:
- კარტოფილის მოსავლის საქმე როგორა გაქვთ?
- კარგად! დილით რომ ვთესავთ, საღამოს უკვე მოსავალს ვიღებთ!
- ეგ როგორ?!
- რა ვქნათ, აბა შიმშილით ხომ არ დავიხოცებით?!


#18

მივიდნენ ღმერთთან ბუში, ტეტჩერი და გორბაჩოვი.
ბუში ეკითხება: - უფალო ღმერთო, როდის იქნება, რომ ჩემს ქვეყანაში ბოლო მოეღება დანაშაულს?
ღმერთი დაფიქრდა და უპასუხა: - 50 წლის შემდეგ!
ბუშს, რომელმაც გამოიანგარიშა, რომ ამ დრომდე ვერ იცოცხლებს, ხასიათი გაუფუჭდა, იქაურობას გაშორდა და ტირილი მორთო...
ახლა ტეტჩერი მიმართავს ღმერთს: - უფალო ღმერთო, როდის აღსრულდება ჩემს ქვეყანაში ბოლო სიქველე?
ღმერთი დაფიქრდა და უპასუხა: - 100 წლის შემდეგ!
ტეტჩერმა იფიქრა, ამ დროს ვერ მოვესწრებიო, გვერდით გადგა და ატირდა...
მივიდა გორბაჩოვი: - უფალო ღმერთო, ბოლოს და ბოლოს, როდის დაუდგება ჩემს ხალხს ადამიანური ცხოვრება?
ღმერთმა იფიქრა, იფიქრა, მერე სევდა შემოაწვა, გვერდით გადგა და მწარედ აქვითინდა.

#19

მიმდინარეობს სსრ კავშირის დეპუტატთა პირველი ყრილობა.
უცებ დარბაზში შემორბის კაცი ავტომატით ხელში.
- რომელია აქ ბორის ელცინი?
- დარბაზში მსხდომნი ერთსულოვნად უთითებენ ელცინის მხარეს.
კაცი ჩახმახზე აყენებს ავტომატს და ელცინს უყვირის:
- ბორია, შენ ცოტა წაიხარე!

#20

დაურეკა გორბაჩოვმა სტალინს და ეუბნება:
- ამხანაგო სტალინ, მე დავუშვი საჯაროობა, თვისუფლება! თქვენ რა აზრისა ხართ პლურალიზმზე?
- რა აზრისა ვარ? პლურალიზმზე ორი აზრი არ შეიძლება არსებობდეს!

#21

ორი საბჭოთა მევიოლინე ბრუნდება საერთაშორისო კონკურსიდან.
ერთმა დაიკავა მეორე ადგილი, მეორემ - ბოლო.
მეორეადგილოსანი გუნებაწამხდარია, მეორე ამშვიდებს:
- რას იკლავ თავს, ივან, მეორე ადგილიც ხომ საქმეა!
- რას ამბობ! პირველი ადგილი რომ ამეღო, კონკურსის პირობებით, სტრადივარიუსის ვიოლინოზე დამაკვრევინებდნენ...
- დავუშვათ, მერე?
- არ ვიცი, როგორ აგიხსნა... ჩემთვის სტრადივარიუსის ვიოლინოზე დაკვრა იგივეა, რაც შენთვის ძერჟინსკის მაუზერიდან სროლა!

#22

ამერიკის შეერთებული შტატებისა და საბჭოთა დელეგაციების შეხვედრის დროს, სსრკ გერბის შესახებ კამათი ჩამოვარდა.
- თუ თქვენ არ მოგწონთ ჩვენი გერბი, - ეუბნება საბჭოთა დელეგატი ამერიკელებს, - მაშინ ის მაინც გვითხარით, რას გვთავაზობთ სანაცვლოდ?
- კარგი იქნებოდა ამური თავისი ისრებით!
საბჭოთა დელეგატებმა იკითხეს: - კი, მაგრამ, რატომ მაინცდამაინც ამური?
ამერიკელებმა უპასუხეს: - შიშველ-ტიტველია. შეიარაღებულია კბილებამდე და ყველას თავის სიყვარულს სთავაზობს!

#23

ერთი პროფესორი ლექციის კითხვისას სულ მარქსის, ენგელსის და ლენინის ციტატებს იშველიებდა.
სტუდენტებმა ჰკითხეს:
- სულ რომ მეცნიერული კომუნიზმის კლასიკოსთა ციტატებს მიმართავთ, თქვენი საკუთარი აზრი არ გაგაჩნიათ?
- გამაჩნია, მაგრამ არ ვეთანხმები!

#24

1990 წელი. ტელეფონში დიალოგია გამართული:
- წაიკითხე დღევანდელი „კომსომოლსკაია პრავდა“? რომ იცოდე, რა წერია?!
- ჰოო? მაინც რა?
- ვერა, ვერ გეტყვი, ეს სატელეფონო საუბრის თემა არ არის...

#25

გურული შევიდა მავზოლეუმში და დაიწყო თვალების აქეთ-იქით ცეცება.
- რას დაეძებ? - ეკითხება სუკის თანამშრომელი.
- ძამა, აქ რომ სამხედროფორმიანი ყაძახი იწვა, ის რა იქნა?
- დამარხეს, - იყო პასუხი.
- კი, მაგრამ ის თუ დამარხეს, ამას პატრონი არ ყავს? - იკითხა გურულმა და ლენინზე მიუთითა.

Sunday, September 18, 2016

ექვთიმე თაყაიშვილი - ვაჟა-ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა მე პირველად გავიცანი პეტერბურგში, როდესაც უნივერსიტეტში შევედი, ის მოვიდა თავისუფალ მსმენელად და ესწრებოდა ქართველ სტუდენტების სხდომას სათვისტომო საკითხების შესახებ.

ფშავ-ხევსურეთის სახალხო პოეზიიდან აურებელი ლექსები იცოდა ზეპირად. არავითარი რვეული, ან წერილობითი საბუთები ხელში არა ჰქონია და ყველანი განცვიფრებულები ვიყავით, როგორ შეეძლო ამდენი ლექსების ზეპირად დამახსოვრება. ლექსები, რასაკვირველია, დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა ჩვენზე.

ის ცხოვრობდა ერთ ჩემ ამხანაგ გოცირიძესთან, მაგრამ დიდხანს ვერ შეეწყვნენ ერთმანეთს და გასცილდნენ.

თბილისში რომ ჩამოვედი, მას ვერა ვხედავდი, მაგრამ ერთი მისი საქმე წამოიჭრა წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების კომიტეტში და მაშინ შევიტყე, რომ მანგლისის მახლობლად, თონეთში ყოფილიყო მასწავლებლად.

თონეთელებიდან ასეთი საჩივარ ჩმოვიდა: ცუდად იქცევა, მუშტი-კვრით გვიმასპინძლდება და ხანჯლითაც გვემუქრებაო.

იქ გაგზავნეს გამოძიებისათვის წერა-კითხვის საზოგადოების საქმის მწარმოებელი იაკობ მანსვეტაშვილი და იმან მოიტანა ამბავი, რომ ვაჟას ჩხუბი მოსვლია ერთ რუსის ოფიცერთან, ისინი ერთმანეთს შეხებიან ხელით. ბოლოს და ბოლოს საქმე იმით გათავდა, რომ ვაჟა-ფშაველამ მიატოვა იქ სამსახური.

შემდეგ მას ვხვდებოდი იშვიათად წერა-კითხვის საზოგადოების კანცელარიაში და ვეცნობოდი მის ლექსებს და მოთხრობებს, რომელნიც „ივერიაში“ იბეჭდებოდა. მაშინ მას უკვე სახელი ჰქონდა მოხვეჭილი, როგორც დიდსა და ორიგინალურ პოეტს. ყველაზე უფრო მისი ნიჭის დამფასებელი იყო ილია ჭავჭავაძე, რომელიც ამბობდა: „რუსთველის შემდეგ ჩვენ ასეთი ნიჭიერი პოეტი არა გვყოლიაო“.

„ხუთშაბათობის სხდომაზე“, რომელნიც ილიას ბინაზე ეწყობოდა ხოლმე და რომელთაც ესწრებოდნენ რედაქციის ყველა წევრი, მწერლები და ილიას მეგობრები, ხშირად კითხულობდნენ ვაჟა-ფშაველას ამა თუ იმ თხზულებას.

შემდეგ, როდესაც მე დავაარსე საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოება, ჩვენ შევუდექით აგრეთვე სახალხო პოეზიის ნიმუშების შეკრებასა და გამოქვეყნებას. გვინდოდა შეგვეკრიბა დაწვრილებითი ეთნოგრაფიული მასალები საზოგადოდ მთიელთა და განსაკუთრებით ფშავ-ხევსურების ცხოვრების შესახებ. მე ვთხოვე ვაჟა-ფშაველას: „ამას შენზე უკეთესად ვერავინ ვერ შეგვიდგენს, გასამრჯელოს მოგართმევთ, შეგვიკრიბე ასეთი მასალა. ჩვენ გვაინტერესებს ვიცოდეთ ფშავ-ხევსურების ცხოვრების პირობები, მათი ზნე-ჩვულებანი, მისწრაფებანო და ხასიათები“.

ვაჟა-ფშაველა დამპირდა და რამოდენიმე ხნის შემდეგ მოგვიტანა შესანიშნავი მოთხრობა „ფშაველი და მისი წუთისოფელი“, რომელიც დაბეჭდილია, „ძველი საქართველოს მე-2 ტომში. ეს ნაწარმოები ნამდვილი პოეტური მოთხრობაა, რომელსაც თან ახლავს ფშავური ლექსები და ანდაზები. ხევსურების შესახებ ასეთი მოთხრობის დაწერა საუბედუროდ მას აღარ დასცალდა.

შვილების აღზრდაში დახმარებას მთხოვდა და 1902 წელს მისი შვილი ლევანი პანსიონში მივაღებინე კომიტეტის საზოგადოების ხარჯზე. გარდაცვალების შემდეგაც მის ორივე შვილს სტიპენდიები დავუნიშნეთ და სასწავლებლად გავგზავნეთ.

როდესაც იგი დასნეულდა, მოვათავსეთ სათავადაზნაურო გიმნაზიის საავადმყოფოში, შენობაში, სადაც ახლა ჩვენი უნივერსიტეტია.. აქ მე მასთნ ხშირად დავდიოდი და რაც შემეძლო ყველაფერში ვეხმარებოდი, მაგრამ სამწუხაროდ, უდროოდ გამოეცალა წუთისოფელს.

ექვთიმე თაყაიშვილი - მოგონებები 
გამომცემლობა "ლითერა"

Monday, September 12, 2016

გურიის რესპუბლიკა

XX საუკუნის დასაწყისში, როცა რუსეთის იმპერიას რევოლუციურმა გრიგალმა გადაუარა და მთელ რუსეთში, ასევე საქართველოს სხვადასხვა ნაწილებში, წარმოიშვა რევოლუციური კერები და შეიქმნა ნაძალადევის, გორის, ჭიათურის, ყვირილის, ზუგდიდის და სხვა რესპუბლიკები, რომელთაც სულ მცირე ხნით იარსებეს. მაგრამ არც ერთ რესპუბლიკას არ ღირსებია ისეთი წარმატება და საყოველთაო ყურადღება, როგორც გურიის რესპუბლიკას. გურია, რომელიც პოლიციური რუსეთის პაწაწინა ნაწილს წარმოადგენდა, ფაქტიურად გახდა დამოუკიდებელი, რომელსაც მეფის მთავრობა ვეღარ განაგებდა. გლეხთა რევოლუციური მოძრაობა 1905 წელს ე.წ ,,გურიის რესპუბლიკად" ჩამოყალიბდა.

ავტორი: ირაკლი მახარაძე

„საქართველოს სხვა კუთხეებისგან გამორჩეულია ბუნებით უხვად დაჯილდოებული გურია და მისი მცხოვრებლები - ამაყი, ფიცხი, მეამბოხე და კეთილშობილი გურულები, რომლებიც განსხვავდებიან კიდეც თავიანთი ნათესავებისგან. თუ სხვა კუთხის ქართველები უპირატესად ვაჭრები არიან პროფესიით და ხასიათითაც, - გურია ხელოვანთა ქვეყანაა, ცხოვრების ხელოვანთა“ - ასე წერდა გენერალ მაკსუდ ალიხანოვ-ავარსკის სადამსჯელო ექსპედიციის მონაწილე, გერმანელი თადარიგის ოფიცერი, ვინმე ედუარდ იუონი.

***

XX საუკუნის დასაწყისში, როცა რუსეთის იმპერიას რევოლუციურმა გრიგალმა გადაუარა და მთელ რუსეთში, ასევე საქართველოს სხვადასხვა მხარეში, წარმოიშვა რევოლუციური კერები და შეიქმნა ნაძალადევის, გორის, ჭიათურის, ყვირილის, ზუგდიდისა და სხვა რესპუბლიკები, რომელთაც სულ მცირე ხნით იარსებეს.

***

1841 წლის გურიის ჯანყის ჩახშობის მრავალი წლის შემდეგაც, ყოველი ახალი წლის დილას, აჯანყების ერთ-ერთი მონაწილე გოგია ვადაჭკორია თოფს ჩრდილოეთისკენ მიაბრუნებდა და უკიჟინებდა - სიკვდილი, კილავ, რუსებს!

***

საქართველოს სხვა კუთხეებისგან განსხვავებით, მარქსისტულმა მოძღვრებამ ყველაზე ნოყიერი ნიადაგი გურიაში იპოვა. „გზა“ (#15, 1908) წერდა: ხალხს მოსწყინდა ძილი, ხალხს მოსწყურდა გამოღვიძება, გამოფხიზლება და ახალ გზაზე დადგომა და იმას მოევლინა ჩვენი ქვეყნის მოძღვრად და ღმერთად მარქსი... იპოვნა ჩვენს პაწაწინა გურიაში თბილი ჰაერი და გრძნობიერი ბუნება და გამეფდა... ცოტა ხანში მთელი გურია გაიძახოდა: „არ არის ღმერთი გარდა ღვთისა და მოციქული მისი გარდა მარქსისა“.

ამის ყველაზე მარტივად ახსნა გაზეთმა გურულის დახასიათებით სცადა: ხალხი არ უნდა მოიძებნებოდეს ქვეყანაზე იმდენად ბუნებით ცოცხალი, მოძრავი, ყველაფერი ახლისდ ა უცხო რამეს ადვილად მიმღები და შემთვისებელი, როგორც გურულებია. ყველაფერს ახალს და უცხოს, როგორც კარგს, ისე ავს, გურულები ადვილად ითვისებენ.

ამის თაობაზე ანეკდოტიც კი არსებობს: საქართველოში რევოლუციის მოხდენას გადაწყვეტენ. დაუვლიან ქვეყნის ყველა კუთხე-კუნჭულს, მაგრამ ყველა სხვადასხვა მიზეზით - ყანა მაქვს გასათოხნი, ღობეა შესაკეთებელი, ბოსტანია მოსავლელი და ა.შ. - უარით ისტუმრებს. როცა გურიაში ჩავლენ და გურულებს საქმის არსს მოახსენებენ, ისინი დაუფიქრებლად შეეკითხებიან: როდის დევიწყოთ?

როგორც ცნობილია, საქართველოში პირველი მარქსისტული ჯგუფი გურულების, კერძოდ მარქსიზმის ერთ-ერთი პირველი მქადაგებლის ეგნატე ნინოშვილის მეოხებით დაფუძნდა (აღსანიშნავია, რომ ჯერ კიდევ 70-იანი წლების ქართულ პრესაში ქართული ინტელიგენცია უკვე მსჯელობდა ევროპაში მარქსიზმის გავრცელების შესახებ. იმ დროიდან ჩვენში მარქსისტული ლიტერატურაც გაჩნდა). ამ ჯგუფს „მესამე დასი“. ეს სახელი ეგნატე ნინოშვილის დაკრძალვაზე წარმოთქმულ სილიბისტრო (სილვა) ჯიბლაძის საპროგრამო სიტყვის შემდეგ, გიორგი წერეთელმა შეურჩია. მარქსისტების პირველი კრება გაიმართა ზესტაფონში 1892 წლის 25 დეკემბერს, შობადღეს, 12 კაცის შემადგენლობით: ეგნატე ნინოშვილი, ნოე ჟორდანია, ნიკოლოზ (კარლო) ჩხეიძე, მიხა ცხაკაია, ისიდორე რამიშვილი, არსენ წითლიძე, ევგენი ვაწაძე, ისიდორე კვიცარიძე, იოსებ კაკაბაძე, დიმიტრი კალანდარიშვილი, რაჟდენ კალაძე და სილიბისტრო ჯიბლაძე.

შეხვედრის მიზანი საქართველოსთვის განვითარების ახალი გზის გეგმის შემუშავება იყო. ორი დღე-ღამის განმავლობაში მიდიოდა ბჭობა - რუსული მიმდინარეობა აერჩიათ თუ მარქსიზმის პოზიციაზე გადასულიყვნენ. საბოლოოდ, ჯგუფი მარქსიზმზე შეჩერდა.

***

„მიუხედავად მძლავრი ქრისტიანული მრწამსისა, ცრურწმენა ყველა სოციალურ წრეში იყო გავრცელებული. ბავშვობის ხანაში... ჰქონდათ წარმოდგენა ქვეყნიერებაზე სავსებით ზღაპრულათ და სასწაულებრივათ. საერთო აზრი იყო: ქვეყანა დასახლებულია უჩინარი სულებით, რომლებიც ებრძვიან ადამიანებს... ჭინკა, ქაჯი, ეშმაკი, დევი, კუდიანი, მზაკვავი და სხვ. ბავშვებს ჰყავთ მიჩენილი ჭინკა, ხოლო დიდებს - ყველა დანარჩენი“, - იგონებდა ნოე ჟორდანია.

 ***

ცნობილი ანარქისტი ვარლამ ჩერქეზიშვილი, როცა ინგლისში ცხოვრობდა და „ცნობის ფურცელში“ ლონდონელის ფსევდონიმით აქვეყნებდა წერილებს, იხსენებდა 1903 წლის აპრილში „ბაფალო ბილის“ შოუში მონაწილე გურულ მოჯირითეებთან შეხვედრას:

„გურულები რამდენჯერმე ვნახე. ქართული გაზეთების ახალი ნომრები მივუტანე, ზოგიც ფოსტით გავუგზავნე. ისეთის დიდის ინტერესით სტაცეს ხელი ამ გაზეთებს, რომ სწორედ გაშტერებული დავრჩი. მაგრამ ამაზე ძლიერ უფრო მაშინ გავშტერდი, როცა ერთმა გურულმა მთხოვა: ლონდონის უნივერსიტეტის პროგრამა მიშოვე, ჩემის ძმისათვის მინდაო; აქედან ფულს ვუგზავნი და საშუალო სასწავლებელში ვზრდიო; გავოცდი მაშინაც, როცა მეორე გურულმა მიამბო: ჩემი ძმა სამკურნალო ფაკულტეტს ათავებს და ფულს აქედან ვუგზავნიო. შევყურებდი ამ გურულებს და თან სიხარულისგან ძლივსღა ვიდექ ფეხზე. კაცებმა რუსული ლაპარაკი არც კი იციან (ბ. ქაჯაიას გარდა, რომელიც ამათი მეთაურია და რუსულიც კარგი იცის), მეცნიერებისა არაფერი არ გაუგონიათ და თავიანთ ნაშოვარ ფულით ძმებს ჰზრდიან უმაღლეს სასწავლებლებში“, - ასე ვფიქრობდი და ძლიერ ვკვირობდი.

თუ ეს იშვიათი საარაკო შემთხვევა არაა, თუ გურიაში და მთელ საქართველოში საშუალო სოფლელი კაცი ასე აფასებს მეცნიერებასა და განათლებას - ეს ძლიერ კარგი ნიშანია, ეს მომავალი განვითარების თავდებია და თანაც იმის მაჩვენებელია, რომ ძველთაგანვე განათლებულ და კულტურულ ხალხს ღირსეული და საკადრისი შთამომავლები ჰყოლია.

***

რუსულ გაზეთს ასეთი ფაქტი მოჰყავს: რკინიგზიდან 25 ვერსით დაშორებულ ჩოხატაურში ფოსტა კვირაში ორჯერ მისდიოდათ. პრესა ყოველდღე რომ ჰქონოდათ, გლეხებმა საკუთარი ხარჯით დაიქირავეს ცხენოსანი, რომელიც ყოველდღე გაზეთებით ამარაგებდა ჩოხატაურელებს. ამის შემდეგ ხალხი იკრიბებოდა, გაზეთებს ხმამაღლა კითხულობდა და მსჯელობდა. „ჰხედავთ, -წერს გაზეთი, - გურულები ისეთი ველურები არ არიან, როგორც პეტერბურგში ჰგონიათო“.

***

1905 წელს საქართველოში, მათ შორის გურიაში, მოგზაურობდა ამერიკელი მწერალი და ჟურნალისტი ერნესტ პული. ლანჩხუთის რაიონში ის შეხვდა ერთ ადგილობრივ ექიმს, რომელმაც აუწყა, რომ ლამის ყოველ ღამე მასთან ამოჰყავთ ახალგაზრდა გოგონები, რომელთაც გაუპატიურების გამო სისხლდენა ჰქონდათ. მან ასევე მოუყვა, თუ როგორ იძალადა ოცმა კაზაკმა ერთი კვირის წინ ერთ გოგონაზე, რომელიც მომდევნო დღეს გარდაიცვალა. „ადამიანები კი არა, ეშმაკები არიან!“ - ამბობდა ექიმი.

ყველაფერს ზღვარი აქვს და გლეხებსაც ევსებოდათ მოთმინების ფიალა. ერთხელ სოფელ აკეთში ერთმა კაზაკმა მოინდომა ქალის გაუპატიურება, მაგრამ გლეხებმა ის წალდებით დაჩეხეს. შედეგად, კრილოვის ბრძანებით, სოფელი ლამის მიწასთან გაასწორეს.

***

მთავრობამ ბევრი სკოლა და თითქმის ყველა ბიბლიოთეკა-სამკითხველო, როგორც „ბუდე რევოლუციისა“ დახურა: „გურულები წიგნის კითხვამ გადარიაო“. რასაც გურულები ასე გამოეხმაურნენ: „რუსეთის განათლების მინისტრი კი არ ანათებს, პირიქით, აბნელებსო“.

***

მალე გურულ გლეხთა მოთხოვნები გასცდა ვიწრო აგრარულ და სოციალურ საკითხებს და მათი გამოსვლა უკვე ისახავდა ფართო პოლიტიკურ მიზნებს, ის საერთო განმათავისუფლებელ მოძრაობაში გადაიზარდა.

„ყველანი ყელამდე ვალში ვართ გურულების წინაშე, - წერდა იაკობ გოგებაშვილი, - მათ პირველებმა გაიღვიძეს, აირჩიეს განმათავისუფლებელი გზა, შეიმუშავეს ნამდვილი დემოკრატიული პროგრამა და ამ სამაგალითო პროგრამის განხორციელებას შეუდგნენ სამაგალითო მხნეობით, იშვიათის გამბედაობით, საარაკო ვაჟკაცობით“.

იაკობ გოგებაშვილი საჭიროდ მიიჩნევდა დაარსებულიყო საყოველთაო ფონდი, რომელიც დახმარებას გაუწევდა ჯერ გურულებს და მერე სხვა გაჭირვებულ მებრძოლ ქართველებს და პირველმა ფონდში ასი მანეთი შეიტანა.

***

გურულები თურმე ამბობდნენ, რომ უნდა სიყვარულით იქორწინო და არა ფულსი გულისთვის, ამიტომ მათ, ვინც მზითვი მიიღო, ურჩიეს უკან, პატარძლის მშობლებისთვის დაებრუნებინათ. ზოგიერთი ასეც მოქცეულა. თუმცა თუ მშობლები თავისი სურვილით მისცემდნენ მზითევს, სიძეს უარი არ უნდა ეთქვა.

***

გურული ბავშვებიც კი სახალხოდ ამბობდნენ მეფისა და მთავრობის საწინააღმდეგო ლექსებსა და სიმღერებს. კაზაკებისა და პოლიციისთვის საბაბი რომ არ მიეცათ, ახალი თამაში მოიგონეს: აუშვებნდნე ხეზე პატარა ბიჭს, რომელსაც ნიკო ერქვა და მერე კი ყველა ერთხმად ყვიროდა - „ნიკოლოზ, ძირს ნიკოლოზიო!“ პოლიცია ამ შემთხვევაში უძლური იყო, რაიმე ეღონა. თუმცა, როგორც აღნიშნავენ, მთავრობას არ შერცხვა და 10 და 12 წლის ბავშვებიც კი დააპატიმრა და ციხეში ჩაყარაო.

***

ვისაც გურიის რევოლუციის კომიტეტი სიკვდილის განაჩენს გამოუტანდა, მას უგზავნიდნენ წერილს, რომელზეც გამოხატული იყო თოფი და კუბო და ადრესატს ამიერიდან მხოლოდ სასწაული თუ იხსნიდა. თანაც კომიტეტის მიერ მიზანში ამოღებული მსხვერპლი ისე უნდა დასჯილიყო, რომ სხვებისთვის სამაგალითო ყოფილიყო. იმ წლებში კაცის კვლა, ეჭვმიტანილ პირთა (ანუ ვისი ბრალიც ჯერ არ იყო დამტკიცებული) განადგურება ჩვეულებრივ ამბად ითვლებოდა. ალბათ, ერთადერთი კაცი, რომელზეც გურიის რევოლუციურმა კომიტეტმა სამჯერ მოაწყო ტერაქტი, მაგრამ სამჯერვე გადაურჩა სიკვდილს დათიკო შევარდნაძე გახლდათ. ცოტა ხანში კი, უწინ დევნილი შევარდნაძე სოციალ-დემოკრატიულ მოძრაობას შეუერთდა და მისი ყველაზე სახელგანთქმული და საშიში წევრი გახდა.

***

გურიის შესახებ მთელი რუსული რევოლუციური მოძრაობა ალაპარაკდა. ლევ ტოლსტოიმ გურულებს რევოლუციის ავანგარდი უწოდა. აი, რას წერდა ის ცნობილ პუბლიცისტსა და საზოგადო მოღვაწე ილია ნაკაშიძეს:

„ცნობები გურიიდან, როგორ გააუქმეს მთავრობა და გათავისუფლდნენ, ამავდროულად დაიწყეს უკეთსად ცხოვრება და ბევრად უფრო თავისუფალნი გახდნენ... ცნობები, რომელიც ყიფიანმა გადმომცა, ჩემი აზრით, ფრიად მნიშვნელოვანია. აუცილებლად უნდა გავაცნოთ ხალხს ის დიდმნიშვნელოვანი ამბები, რომლებიც გურიაში ხდება. თუმცა ვიცი, რომ გურულებს წარმოდგენაც არა აქვთ ჩემი არსებობის შესახებ, მაინც ძალიან მოსურნე ვარ, გავუზიარო მათ ის გრძნობები და აზრები, რომლებსაც ჩემში იწვევს მათი გასაოცარი მოქმედება... გადაეცით მათ, რომ არის ერთი მოხუცი, რომელიც ოცი წლის განმავლობაში სულ იმაზე ფიქრობს და წერს, რომ ადამიანთა ყველა უბედურება გამოწვეულია მხოლოდ იმით, რომ ისინი სხვებისგან, ხელისუფლებისგან ელოდებიან დახმარებას და ცხოვრების მოწყობას, ხოლო როცა ხედავენ, რომ ხელისუფლებისგან შვებას ვერ იღბენ, მაშინ იწყებენ ხელისუფალთა გამტყუნებას, მათ წინააღმდეგ ბრძოლას... საჭიროა ერთი რამ: ის, რასაც აკეთებენ ისინი, გურულები... მოაწყონ საკუთარი ცხოვრება ისე, რომ არ სჭირდებოდეთ ხელისუფლება. მთელი ძალისხმევა უნდა იყოს წარმართული იქითკენ, რომ როგორც ისინი თავად ამბობენ, იცხოვრონ ქრისტეს გზით, იცხოვრონ სინდისიერად, აღასრულონ ერტი და იგივე კანონი ქრისტიანებისა და მუსლიმებისთვის, და მთლი კაცობრიობისთვის. ეს კანონი კი მდგომარეობს იმაში, გიყვარდეს ნებისმიერი ადამიანი და გაუკეთო სხვას ის, რაც გინდა, რომ შენ გაგიკეთონ. თუ ისინი იცხოვრებენ ღმერთის კანონებით, ვერავინ ვერაფერს დაუშავებს. თუ ისინი ღმერთთან იქნებიან, ღმერთიც მათთან ერთად იქნება და არავის ძალუძს, მათ ხელი შეუშალოს“.

გურიის ამბებით აღფრთოვანებული დიდი მწერალი ცდებოდა, თითქოს გურულებს წარმოდგენაც არ ჰქონდათ მისი არსებობის შესახებ. პირიქით, მათ ბევრი რამ იცოდნენ ტოლსტოის შესახებ. როცა ილია ნაკაშიძე ათასკაციან კრებას მის წერილს უკითხავდა და იმ ადგილამდე მივიდა, სადაც ტოლსტოი ამბობდა, გურულებმა არაფერი იციან ჩემ შესახებო, ხალხმა პროტესტის ნიშნად ხმაური ატეხა, ტოლსტოის დიდი ხანია ვიცნობთ, განსაკუთრებით მის ზღაპრებსო და რომანს; გურიის მასწავლებლებმა 1906 წელს წერილიც კი გაუგზავნეს ლევ ტოლსტოის, სადაც სთხოვდნენ განემარტა მას სხვადასხვა საკითხი: პირველ რიგში, პრესაში გამოქვეყნებული რუსეთსა და კავკასიაში მიმდინარე პროცესებთან მიძღვნილ წერილთან დაკავშირებით და ასევე, აპირებდა თუ არა ის ნაწარმოების შექმნას, რომლის მოქმედება მოხდებოდა გურიაში.

უცნობია, რა პასუხი მისწერა ტოლსტოიმ გურულებს.

***

ისედაც აღელვებულ რუსეთის იმპერიაში ცეცხლზე ნავთის დასხმის ტოლფასი იყო 1905 წლის 9 იანვარს, პეტერბურგში დატრიალებული ტრაგედია, „სისხლიანი კვირა“, როდესაც ჯარმა მშვიდობიანი დემონსტრაცია დახვრიტა. რუსეთში რევოლუცია დაიწყო. გურულები კი ასეთ შანსს ხელიდან როგორ გაუშვებდნენ.

მთელი გურია, რომელიც პოლიციური რუსეთის პაწაწინა ნაწილს წარმოადგენდა, ფაქტობრივად გახდა დამოუკიდებელი, რომელსაც მეფის მთავრობა ვეღარ განაგებდა. გლეხთა რევოლუციური მოძრაობა საბოლოოდ ე.წ. რესპუბლიკად ჩამოყალიბდა. ოცნება, რომელსაც რუსი ინტელიგენციის რამდენიმე თაობა გადაყვა, საქართველოში ასრულდა - გლეხთა ფართო მასებში რევოლუციურმა შეგნებამ გაიღვიძა და გურამ რევოლუცია განახორციელა.

ლუიჯი ვილარი საკმაოდ დიდ დროს უთმობს იმდროინდელი გურიის აღწერას და ზუსტად გამოხატავს იმ სიტუაციას, რაც სუფევდა ამ პატარა მიწის მონაკვეთზე, რომელმაც გაბედა და უზარმაზარ მონსტრს - რუსეთის იმპერიას დაუმორჩილებლობა გამოუცხადა (სხვათა შორის, ვილარის ხსენებულ წიგნში გურიისადმი მიძღვნილ თავს „რესპუბლიკა“ ჰქვია):

„მატარებლიდან ჩამოვედით, დავიქირავეთ ეტლი და გავემგზავრეთ ოზურგეთში. რაკი რკინიგზა უკან ჩამოვიტოვეთ, მასთან ერთად გაქრა მღელვარება და საშიშროება დაპატიმრებისა, რადგან ახლა ჩვენ თავისუფალ გურიაში ვიყავით“.

როდესაც საქართველოს სხვადასხვა ადგილიდან რევოლუციონერებს სჭირდებოდათ თავშესაფარი, ისინი საზღვარგარეთ კი არ გარბოდნენ, არამედ გურიაში ჩადიოდნენ და იქ თავს დაცულად გრძნობდნენ.

აკადემიკოსი ნიკო მარი წერდა:

„გურიაში რომ ჩავედი, იქ არც პოლიცია დამხვდა, არც სტრაჟნიკები, არც კაზაკები და არც ჯარისკაცები. გადასახადს არავინ კრებს, არ არის აქციზი. მთავრობის სასამართლოები და სხვ., თუმცა ახლაც ისევე ძველებური გაჭირვება სჩანს ყველგან, გაუგებარ ხალხის გაყვლეფა გაიძვერათაგან, ათასნაირი ცრუმორწმუნეობა, ცხოვრების სიძვირე, თითქმის წინანდელზე ზედმეტი სიძვირე.

სამაგიეროდ, თავისუფლება სრულია, პრესის, სიტყვის, სარწმუნოების, წარმოების თავისუფლება. აქ დაუბრკოლებლად მოსდით და იკითხება ისეთი გამოცემები, რომლის შენახვისთვისაც კი სხვაგან შესამჩნევ სასჯელს აყენებენ... კრება კრებას მოჰყვება და გარეშე კაცი გაოცებული რჩება, როგორ ახერხებენ სოფლელები მთელდღეობით კრებაზე დასწრებას, როდესაც ყანებში დიდი საშრომელი აქვთ... კრებებს ქალები მამაკაცებთან ერთად ესწრებიან“.

გურული ქალები იმავე უფლებებით იყვნენ აღჭურვილნი, როგორითაც მამაკაცები. მათაც ჰყავდათ საკუთარი ასისთავი, ათისთავი და საზოგადოების წარმომადგენელი. გურული ქალბატონები არც ერთ მიტინგსა და კრებას არ აცდენდნენ, ისინი მუდამ მოვლენების ეპიცენტრში იმყოფებოდნენ, სიტყვით გამოდიოდნენ საჯარო კრებაზე და ამა თუ იმ საჭირბოროტო საკითხის გადაჭრაში აქტიურად მონაწილეობდნენ.

ცნობილია, რომ მრუშობაში შემჩნეულთ თავად ქალები ამხელდნენ და ბოიკოტს უცხადებდნენ. იყო შემთხვევები, როდესაც ზოგიერთი ცოლი მეტ აქტივობას იჩნდა, ვიდრე ქმარი. ქალები სასტიკად იცავდნენ და ასრულებდნენ რევოლუციური კომიტეტის ყოველგვარ განკარგულებას.

გურული ქალების შესახებ ედუარდ იუონი წერდა:

ქალი დიდი ავტორიტეტით სარგებლობს. თავის ოთხ კედელს შორის იგი სრული მბრძანებელია, მაგრამ საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიც არაფრით დგას მამაკაცზე უკან - თვით კონსერვატიულ წრეებშიც კი, რომლებიც ახალ სოციალურ იდეებს არ თანაუგრძნობენ. ეს მით უფრო დასაფასებელია, რომ ეს ხალხი მუდამ მაჰმადიანებით გარშემორტყმული ცხოვრობდა და ახლაც მათი უშუალო მეზობელია“.

ექვთიმე თაყაიშვილი იოსებ მეგრელიძესთან საუბარში ყვებოდა, რომ როცა გურიაში ოსმალები შემოიჭრებოდნენ ხოლმე, კივილი და კაცების გარეთ გამოცვენა ერთი იყოო.

სოფელ ვანისქედში სირაძის ქალი ყოფილა მაკივარი. მისი ხმა თურმე ასკანაში ისმოდა და მეორე მხრივ კი ჭაჭიეთ-ბასილეთში; ყველა მტერს დაედევნებოდაო!

თურმე გურულების შეგნებულმა მოქმედებამ ძლიერ იმოქმედა 10-14 წლის მოზარდებზეც. მათაც მიბაძეს უფროსებს და კრებას კრებაზე მართავდნენ. მეამბოხეთა უმცროს თაობასაც ჰყავდა საკუთრი ათისთავები და ასისთავები. უფროსების წაბაძვით შეხვედრებზე ბავშვები ერთმანეთს მიმართავდნენ. კრებაზე უმთავრესი განსახილველი თემები ბავშვების ყოფა-ქცევა და ქურდობის საქმეების გარჩევა იყო, ანუ ვინც კიტრის, ხაპის, ნესვის მოპარვასა და სხვა მცირე დანაშულში იყო შემჩნეული. პაწიები კი ვართ, ამხანაგებო, - ასე იწყებდა ერთ კრებას თავმჯდომარე, - მარა თუ აქედან არ შევუდექით პატიოსნებას, გონების განვითარებას, ხასიათის გამოსწორებას და სხვა ამფრებს, მერე გვიან იქნებაო“.

კრებაზე დაადგინეს, რომ მოზარდმა არაფერი ჩაიდინოს, ცუდი სიტყვებით არავის მიმართოს, არ იეშმაკოს, ამხანაგებს არ წაეჩხუბოს, არ შეაგინოს, მშობლების გამგონე იყოს, არაფერი არ მოიპაროს, უთავბოლო თამაშობის ნაცვლად პატარა წიგნაკები იკიტხოს... არავინ არ გაბედოს ერთი მეორის რაიმეს გამომჟღავნება, თორემ... გამოეცხადებაო“. დამნაშავეს საჯაროდ აჩოქებდნენ მუხლებზე და ის ბოდიშს იხდიდა.

ასევე შემოიღეს ურთიერთდახმარების სალარო, სადაც თითოეულს თვეში ერთი შაური უნდა შეეტანა, ვისაც არ ჰქონდა შეტანილი, მის ვინაობას ასაჯაროებდნენ.

შეკრების დასასრულს ყველას პირობა ჩამოერთვა, რომ დადგენილებას არ უღალატებდნენ და ბავშვები ძახილით დაიშალნენ.

***
ბენია ჩხიკვიშვილი

როგორც ყველგან და ყოველთვის, გურულები აქაც გამოირჩეოდნენ ორიგინალურობით. მათ საკუთარი პრეზიდენტიც კი ჰყავდათ - ბენია ჩხიკვიშვილი. მას სხვანაირად გურიის მეფესაც უწოდებდნენ. მისი გავლენა ვრცელდებოდა არა მარტო ოზურგეთის მაზრაზე, არამედ რკინიგზაზეც, რომელიც ხან გაფიცულთა, ხან კიდევ ხელისუფლების ხელში იყო. ჩხიკვიშვილის ერთი ზარიც კი საკმარისი იყო, რომ ბათუმიდან ან სამტრედიიდან მისთვის სადელეგატო მატარებელი მიეწოდებინათ.

ჩხიკვიშვილი ყოველთვის შეიარაღებული რაზმელების თანხლებით გადაადგილდებოდა და ყოველი შემხვედრი მოწიწებით გზას უთმობდა. იმ დროს კი იგი ჯერ 25 წლისაც არ იყო.

ბენია ჩხიკვიშვილზე, რომელმაც მთელი სიცოცხლე საქართველოსთვის ბრძოლას დაუთმო, ჩვენი ისტორიოგრაფია სხვადასხვა მიზეზთა გამო, დიდად არასოდეს ამახვილებდა ყურადღბას. პროფესიით მასწავლებელი ბენია ჩხიკვიშვილი ქუთაისში გაეცნო სოციალ-დემოკრატიულ მოძღვრებას, ავრცელებდა პარტიის არალეგალურ ფურცლებსა და ლიტერატურას. იგი შესანიშნავი ორატორი ყოფილა, მის მოსასმენად ხალხი სპეციალურად იკრიბებოდა.
მოღვაწეობდა ბათუმში, კახეთსა და შემდეგ გურიაში. ბათუმში ყოფნისას მან გამოავლინა არაჩვეულებრივი ორგანიზატორული ნიჭი, დაგეგმა და თავად მონაწილეობდა რუსი ჯარისკაცების მიერ დატყვევებული ამხანაგის გამოხსნაში, რაც განუხორციელებლად მიაჩნდა უმრავლესობას. ჩხიკვიშვილმა ბრწყინვალედ გაართვა ამ საქმეს თვი და თვით სამხედრო წრეებში აუმაღლა რეიტინგი ბათუმის კომიტეტს, ხოლო ბენია ჩხიკვიშვილს გენერალ-გუბერნატორი შეარქვეს.

იგი მონაწილეობდა 1904 წლის იაპონიასთან ომთან დაკავშირებით ჩატარებული აღლუმის საწინააღმდეგო დემონსტრაციაში. მაშინ პოლიციასთან შეტაკება მოხდა. ჩხიკვიშვილს ხელში დროშა ეჭირა და პოლიციელების მცდელობის მიუხედავად, დროშა ხელიდან ვერ გააგდებინეს.

ისიდორე რამიშვილი იგონებდა:

ერთხელ ბათუმში, მისი ბინის ჩხრეკისას მასთან მოულოდნელად ღიღინით შემოვიდა ბენია ჩხიკვიშვილი, რომელსაც ჯიბეები გატენილი ჰქონდა არალეგალური ლიტერატურით. დაინახა თუ არა პოლიცია, არ დაიბნა და შეწუხებული სახით რამიშვილს შეეკითხა: არ იცი, სად არის მღვდელი სიმონ თოთიბაძე, მამა მიკვდება უზიარებელიო. ეს თქვა, მიტრიალდა და სწრაფად გაშორდა იქაურობას. უკან დაედევნენ სტოი, სტოი, - უყვიროდნენ, მარა რას მიეწეოდნენ, ჩიტივით მიფრინავდა.

1917 წელს, თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, გადასახლებიდან დაბრუნებული ბენია ჩხიკვიშვილი შავი ზღვისპირეთის რკინიგზის მუშათა რწმუნებულად გაიგზავნა, სოხმის დემოკრატიულმა თვითმმართველობამ კი ქალაქის თავად აირჩია. ჩხიკვიშვილი მენშევიკური მთავრობის ერთ-ერთ გავლენიან პირად იქცა: მუშაობდა სხვადასხვა თანამდებობებზე, არჩეული იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრად და უკანასკნელ სახალხოდ არჩეულ თბილისის მერად. როგორც აღნიშნავენ, მის დროს დედაქალაქი გაეროვნულდა და წინ წავიდა.

ბენია ჩხიკვიშვილი, როგორც ქუთაისის საგუბერნიო კომისარი, იბრძოდა ბოლშევიკების წინააღმდეგ ქუთაისის გუბერნიასა და აფხაზეთში, მან გამოაჩინა ადმინისტრატორის ჩინებული თვისებები და 1920 წელს ბათუმის ოლქის შემოერთებისას გენერალ-გუბერნატორად დაინიშნა. 1921 წლის თებერვალში კი ჩხიკვიშვილი აღმოსავლეთ საქართველოს გენერალ-გუბერნატორად დაინიშნა.

როცა 1921 წელს, წითელ არმიასთან ბრძოლები მიმდინარეობდა, გერონტი ქიქოძე მომსწრე გახდა ერთი ამბისა: ტყვეებს შორის მძიმედ დაჭრილები ერივნენ. ერთი მათგანი რატომღაც, ერთი სახლის აივანზე დაეწვინათ სოლოლაკში. ცალი ფეხი დაჩეჩქვილი ჰქონდა და სისხლისგან იცლებოდა. გაფითრებული ტუჩებით პაპიროსი ითხოვა. ბენია ჩხიკვიშვილმა, რომლის ვაჟკაცურ გარეგნობას და ხასიათს მაღალი ცილინდრი და თეთრი ხელთათმანები ნაკლებად შეეფერებოდა, პორტსიგარი მიაწოდა. დაჭრილს ვიღაცამ უთხრა, პაპიროსით თბილისის გენერალ-გუბერნატორი გიმასპინძლდებაო. მომაკვდავმა ეს ცნობა გულგრილად მიიღო, მხოლოდ თამბაქო ხარბად მოსწია.

გასაბჭოების შემდეგ ბენია ჩხიკვიშვილი ემიგრაციაში გაემგზავრა, მაგრამ 1924 წელს აჯანყებაში მონაწილეობის მისაღებად უკან ფარულად დაბრუნდა. იგი დააპატიმრეს, სხვა ქართველებთან ერთად სუზდალის ციხეში ჩასვეს, ცოტა ხანში კი საქართველოში გამოამგზავრეს და სადღაც რუსეთის ტერიტორიაზე ნოე ხომერიკთან, გოგიტა ფაღავასთან, გიორგი წინამძღვრიშვილთან და ვასო ნოდიასთან ერთად დახვრიტეს... ამბობენ, ვაჟკაცურად შეხვდნენ სიკვდილსო.

***

როცა პროდუქტებთან დაკავშირებით კრიზისი წარმოიშვა, გურიის მცხოვრებნი ერთმანეთს ეხმარებოდნენ, მიჰქონდათ პროდუქტი. სამაგიეროდ, იღებდნენ იმას, რაც დასჭირდებოდათ, მნიშვნელობა არ ჰქონდა, პატრონი სახლში იყო თუ არა. სამი თვის განმავლობაში (1905 წლის ბოლო თვეები) ნამდვილი კომუნიზმი იყო გურიაშიო, სიამაყით უყვებოდა ნინო ნაკაშიძე ილია ჭავჭავაძეს, რაზეც მან ღიმილით უპასუხა: - ეს კომუნიზმი არ არის, ეს ურთიერთდახმარებააო.

***

გურულები მოითხოვდნენ სკოლებიდან სამღვდელოების ჩამოშორებას: არ გვინდა, რომ სწავლის საქმეში მღვდლები ერეოდნენ. ჩვენ არ გვინდა, რომ ჩვენს შვილებს მონობას უქადაგებდნენ და მათ ფხიზელ აზრს უბნელებდნენ. ჩვენ რა ხეირი დაგვაყარა მათმა მოთმინების ქადაგებამ? ვითმინეთ, ვითმინეთ, ვითმინეთ და ყველანი ზურგზე შეგვასხდნენ. მეტი მოთმენა ჩვენ აღარ შეგვიძლია და არც მათი ქადაგებისა გვჯერა რამე... თავისუფალი მოქალაქის ნაცვლად მონებად გვზრდიან“, - ამბობდნენ გლეხები.

***

გურული სასამართლოს პოპულარობა გასცდა გურიის ფარგლებს და 1905 წელს მისი გამოცდილება საქართველოს დედაქალაქშიც გაიზიარეს.

„სახალხო სასამართლომ ჩვენამდისაც მოახწია და აქაც იჩინა თავი. ამ დღეებში ჯიბგირები... ქუჩა-ქუჩა ატარეს სახედრებით. ამ ფაქტით შეძრწუნებული ჯიბგირები შეიკრიბნენ და მოილაპარაკეს, როგორ უშველონ თავიანთ საქმეს. ამოირჩიეს რწმუნებულები, გაჰგზავნეს პროგრესიულ პარტიებთან და შეუთვალეს, ჩვენ ამ ხელობით ვცხოვრობთ და სანამ სხვა ხელობას თქვენ თვითონ არ გვიშოვნით, ვერ დავანებებთ მას თავსაო. ჯიბგირებმა აგრეთვე დაადგინეს, სანამ ამ პარტიებიდან პასუხი მოვიდოდეს, ჯიბგირს თავი გაანებონ“.

***

ქართველი საზოგადოება წინ აღუდგა კავკასიის ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებას და გურიის დარბევაზე ხელის აღება მოსთხოვა. იმავე ცნობით, სასწრაფოდ შედგა დეპუტაცია საზოგადოების სხვადასხვა წარმომადგენლებისგან. [...] დეპუტაციას ხელმძღვანელობდა ილია ჭავჭავაძე, რომელმაც განაცხადა, რომ თუ მთვრობა არ დააბრუნებს ალიხანოვ-ავარსკის, მაშინ ყველამ იარაღი უნდა ავისხათ და გურულებთან ერთად გავწყდეთო - „ляжем“ - ძვლებად დავიყრებითო (ეს განცხადება ილია ჭავჭავაძემ რუსულ ენაზე გააკეთა). ვაჟა-ფშაველას კი უთქვამს, ორას შეიარაღებულ ფშავ-ხევსურს ჩამოვიყვანო. ეს დეპუტაცია მოწმობს ერთ მნიშვნელოვან ფაქტს, რომ იმ დროს ყველა სოციალური კლასის წარმომადგენელი ერთ მუშტად იყვნენ შეკრულნი გურიისა და მისი ხალხის დასაცავად.

***

კრიმ-გრეი ხშირად პირისპირ ესაუბრებოდა გურულ გლეხებს და მათთვის საქებარ სიტყვებს არ იშურებდა. ერთ ჩოხატაურელს ეუბნებოდა, - თქვენ, გურულები, იმიტომ ხართ ნიჭიერი და გონებამკვირცხლი ხალხი, რომ მდიდარი ბუნების კალთაში ცხოვრობთ და ბუნებამ გაგიხსნათ გონებაო. გურულმა ყურადღებით მოუსმინა და უთხრა: „რას ბრძანებთ, ბატონო, მჟავე ტყემალი ნამეტარს უხსნის ადამიანს გონებასო“.

***

ნიკო მარის თქმით, მცირემიწიანობის გამო გურულმა გლეხებმა სახნავ-სათესად გამოიყენეს ბაღ-ვენახები, რის გამოც მოისპო ადგილობრივი ყურძნის საუკეთესო ჯიშები, ხოლო მის მაგივრად კი შემოვიდა ადესა, იგივე იზაბელა, რომელსაც გლეხი ხეზე ან კიდევ ხეივანზე უშვებდა.

***

გურული გლეხების გულისხმიერ დამოკიდებულებაზე მოგვითხრობს გურიის ასაწიოკებლად გაგზავნილი დამსჯელი რაზმის ერთი რუსი ოფიცერი. მისი თქმით, ყველა გაოცებული იყო, რისთვის გაგზავნეს ამ მხარეში. გლეხები მათ კარგად ეპყრობოდნენ. ერთხელ ის მარტო მიდიოდა ტყეში და გული წასვლია. ბედზე ორმა გურულმა გლეხმა გამოიარა და საკუთარ სახლში წაიყვანა. მთელი ღამე უვლიდნენ, მთელი საწოლი წყლით გააფუჭეს, რომ გონზე მოეყვანათ. როცა ოფიცერი მოსულიერდა, ნახა, რომ იმყოფებოდა ღარიბულ ქოხში, რომელსაც მიწის იატაკი ჰქონდა და მას უვლიდნენ მტრები, ვისთან საომრადაც იყო გაგზავნილი. დამშვიდობებისას, მან თავის გადამრჩენელს მრავალჯერ გადაუხადა მადლობა და ხუთი მანეთი გაუწოდა, რათა ბავშვებისთვის, რომელბიც დახეული ტანსაცმლით ეზოში დარბოდნენ, ახალი სამოსი ეყიდა. გურულმა იუკადრისა და ფული არ აიღო. მე რომ დამხმარებოდით, ნუთუ თქვენ ჩემგან აიღებდით ფულს? ამ ჩემმა მტერმა დამიპყრო მე სიყვარულით, რომელიც ცხოვრების მთავარი ძალა და მამოძრავებელიაო, - ამბობდა რუსი ოფიცერი.

***

თბილისში ილია ჭავჭავაძე შეხვდა გურულების ჯგუფს და დაინტერესდა, რა მიზეზით დაესხნენ გურულები ნასაკირალზე პლასტუნებს თავს, რაზეც ერთმა გურულმა უპასუხა: „ჩვენ გვეგონა, ჩვენ დაგვესხა, თვარა ჩვენ როგორ დავეცემოდით. ჩვენ, ბატონო, ძმობა გვინდა ყველასთანო“.

***

ნასაკირალზე მომხდარმა თავდასხმამ და მაზრაში მიმდინარე უმართავმა მოვლენებმა ხელისუფლება განარისხა და ოზურგეთის მაზრაში ისევ გაგზავნეს ჯარი გენერალ ალიხანოვ-ავარსკის მეთაურობით, რომელსაც გენერალ ფიოდორ გრიაზნოვის ასეთი ინსტრუქცია მისცეს: სადგურ ნატანებიდან დაწყებული შვიდ ვერსზე, ყოველმხრივ ოზურგეთამდის და შემდეგ ოზურგეთის ზემოთაც მთელი სოფლები მოესპოთ, სახლები გადაებუგათ და მცხოვრებნი დაეპატიმრებინათ - წერდა მოგონებებში ექვთიმე თაყაიშვილი.

ისიდორე რამიშვილის ცნობით, მას ვორონცოვის ხიდზე ეტლით მიმავალი სულთან კრიმ-გრეი შეხვდა, რომელსა გულში სიმპატია ჰქონდა გურულებისადმი და საიდუმლო  ხმით წაილაპარაკა: - სისხლი სწყურიათ, გურიაში იგზავნება დამსჯელი ექსპედიცია ფართო უფლებებით და მიიღეთ ზომები, გადაარჩინეთ ხალხიო; საჩქაროდ გააქანა ეტლი და გაქრა.

ქართველი საზოგადოება კვლავ აღსდგა გურიის დასაცავად. თბილისში, ნაძალადევში გაიმართა 3000 კაციანი მიტინგი, რომელმაც მოითხოვა გურიის დასარბევად წასული ჯარის გამოწვევა და სამხედრო წესების მოხსნა. გურიაში მომხდარ ამბებს გამოეხმაურა სრულიად რუსეთის გლეხთა კავშირის, სახალხო მასწავლებელთა და სახალხო განათლების მუშაკთა გაერთიანებული კრება, რომელმაც ქართველ მებრძოლებს, კერძოდ გურულებს, მისასალმებელი და გამამხნევებელი დეპეშა გაუგზავნა.

ვორონცოვ-დაშკოვს კახეთიდან ჩამოსული ივრის ხეობის სხვადასხვა სოფლის წარმომადგენელთა 30-კაციანი ცხენოსანი დელეგაცია ეწვია, მათ საყოველთაო გაფიცვის მუქარით მოითხოვეს სადამსჯელო ჯარის შეჩერება.

„კახეთიც აამღელვარა თავისუფლებისთვის მებრძოლი გურიის განსაცდელმა. კახეთმაც ხმა ამოიღო და ადგილობრივ მთავრობას გურულების საქმეში თავისი გადაჭრილი სარჩელი გამოუცხადა. სოფლის წარმომადგენლები ცხენდაცხენ ჩამოვიდნენ ტფილისში, თანაგრძნობა გამოუცხადეს სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას გურიის გამსარჩლების საქმეში, მივიდნენ გაზეთის რედაქციებში და მათ გურულების გამოსარჩლება დაავალეს, გამოცხადდნენ ნამესტნიკთან. შეხვედრაზე კახელების წარმომადგენელმა, ცნობილმა საზოგადო მოღვაწემ და მწერლმა იოსებ იმედაშვილმა ვორონცოვ-დაშკოვს ასე მიმართა: უკან ქალაქს 5000 კაცი ამომდგარი გარე კახეთ-ივრის ხეობის გლეხობაა, რომელნიც, თუ სხვა ვერაფერი გააწყვეს, თვიანთ ძვლებს აქ დაჰყრიან. ჟურნალ-გაზეთები ხალხს მოუწოდებდნენ, დახმარების ხელი გაეწოდებინათ გურიის მოსახლეობისთვის და ფულის შეგროვება დაეწყოთ.

დავით სარაჯიშვილის ბინაში შეიკრიბნენ ქართველი ინტელიგენტები და გადაწყვიტეს, რომ ვორონცოვ-დაშკოვთან კიდევ ერთხელ გაეგზავნათ დეპუტაცია, რათა ეთხოვათ, რომ ალიხანოვ-ავარსკის დამსჯელი რაზმი გამოეწვია და გურია დაღუპვას გადაერჩინათ. ილია ჭავჭვაძემ ამჯერად წასვლაზე უარი განაცხადა, რადგან „ცოტა ხნის წინათ ვირწმუნებოდით, რომ გურულები მთავრობას აღარავითარ წინააღმდეგობას აღარ გაუწევენო“.

ახალი დეპუტაციის წევრები: ეპისკოპოსი გიორგი, გუბერნიის თავად-აზნაურთა წინამძღოლის მოადგილე თავად ა.ი. ჯამბაკურ-ორბელიანი, ქალაქის მოურავის მოადგილე ვ.ნ. ჩერქეზიშვილი, თავადები: ვ.გ. მაჩაბელი, ვ.ს. მიქელაძე, პ.დ. ერისთავი, ასევე დ.ზ. სარაჯიშვილი, ი.ი. ზურაბიშვილი, ე. თაყაიშვილი მეფისნაცვლას ეწვივნენ. ვორონცოვ-დაშკოვმა ისინი თავის კაბინეტში მიიღო.

ყურადღებით მოუსმინა ყველას და პასუხად უთხრა: „ამბობთ, რომ გურულები არ არიან რუსეთის მთავრობის წინააღმდეგი, მაგრამ ეს საიდან ჩანს? ჯერ ერთი, სამი წელიწადია სახელმწიფო გადასახადი არ შემოუტანიათ, მაზრის უფროსი გააძევეს, რუსის პოლიცია მოხსნეს, სამომრიგებლო სასამართლო გაიჩინეს, ესეც არ აკმარეს და ახლა ჩვენს ჯარს დაესხნენ და ამოწყვიტეს... მე ახლა ჯარის დაბრუნება უკან აღარ შემიძლია, ეს ყოვლად შეუძლებელია იმ ამბის მერე, რაც გურიაში მოხდა“.

ამ პასუხის შემდეგ, ნებართვის გარეშე, ექვთიმე თაყაიშვილმა საუბარი დაიწყო:

„მმართველის მოვალეობაა მშვიდობიანი გზით გადაჭრას ყველა მნიშვნელოვანი საკითხი სამხედრო რეპრესიების დაუხმარებლად, როცა კი შესაძლებელია. მე თვითონ გურული ვარ, - კარგად ვიცნობ გურიას და ღრმადა ვარ დარწმუნებული, მათ რომ სცოდნოდათ მანიფესტის ამბავი... ეს ინციდნეტი არ მოხდებოდა, ვინაიდან მანიფესტი იძლევა ყველაფერს, ან თითქმის ყველაფერს, რასაც ისინი მოითხოვდნენ და ესწრაფვოდნენ... ჯერ კიდევ საკითხავია, გურულები დაესხნენ თავს სამხედრო რაზმს, თუ სამხედრო რაზმი გურულებს“.

ექვთიმე თყაიშვილი დეპუტაციის სახელით დაბეჯითებით მოითხოვდა მეფისნაცვლის ნდობით აღჭურვილი პირის გაგზავნას გურიაში. ვორონცოვ-დაშკოვი ცოტა ხნით გაჩუმდა და დეპუტაციას გამოუცხადა, - „დავფიქრდები და შემდეგ გაცნობებთო“. დაახლოებით ერთი საათის შემდეგ მათ აცნობეს, რომ ვორონცოვი თანახმაა, გურიაში გაიგზავნოს დეპუტაცია.

როცა ეს ამბავი ილია ჭავჭავაძემ გაიგო, გაუკვირდა და თქვა: „დიდი, დიდი მიღწევაა, მე არ მოველოდი ამას“.

***

1906 წლის 9 იანვარს, „სისხლიანი კვირის“ წლისთავის აღსანიშნავად, ოზურგეთში, მთავარ მოედანზე თავი მოიყარა გურიის თითქმის ყველა წითელრაზმელმა და ადგილობრივმა მოსახლეობამ, დაახლოებით 10 000-ზე მეტმა კაცმა. მათ შორის ორი ათასი დემონსტრანტი თვითნაკეთი ბომბებით იყვნენ შეიარაღებული. შეკრებილებმა დროშებით და სიმღერით მთელი ქალაქი შემოიარეს, მიტინგი გამართეს, სადაც გამოვიდა ჩხიკვიშვილი, რომელმაც ასე დაასრულა სიტყვა: „ძირს სამარცხვინო მთავრობა, ძირს თვითმპყრობელობა, გაუმარჯოს რესპუბლიკას!“

***

ქვეყნის სხვადასხვა ადგილას იმართებოდა საქველმოქმედო კონცერტები და საღამოები, ხოლო შემოსავლები გლეხებს ეგზავნებოდათ. ერთ-ერთმა პირველმა ილია ჭავჭავაძემ შეიტანა 25 მანეთი. თურმე კომიტეტის ერთი წევრი, რომელიც ნინო ნაკაშიძეს მოხსენიებული ჰყავს, როგორც N, ამდგარა და განუცხადებია, დავალებული მაქვს, გადმოგცეთ, რომ ილია ჭავჭავაძის შემოწირულობა არ მიიღოს კომიტეტმა და ეს უნდა განაცხადოს გაზეთშიო. ამაზე ამტყდარა ცხარე კამათი, შემდგომმა მოვლენებმა კი ეს ამბავი დავიწყებას მისცა.

დაპირისპირების ერთ-ერთი დასტურია ილია ჭავჭავაძის და ლიდერის ნოე ჟორდანიას საგაზეთო პოლემიკა.

„თუ თავდაპირველად ქართველი სოციალ-დემოკრატების პროგრამაში ეროვნული სოციალიზმის იდეებს განსაკუთრებული ადგილი ეკავა, XIX - XX საუკუნეების მიჯნაზე იქ ფეხს იკიდებს რუსული სოციალ-დემოკრატიის იდეები, რის გამოც ხდება დაპირისპირება ეროვნულ მოძრაობასა და ეროვნულ საკითხთან დაკავშირებით. წელს ლონდონის ყრილობაზე... ქართველი სოციალ-დემოკრატია პროგრამულადაც და ორგანიზაციულადაც საბოლოოდ რუსის სოციალ-დემოკრატიას შეუკავშირდა.... - წერდა გერონტი ქიქოძე, - აქედან იწყება ჩვენი მესამე დასის გადაგვარება, მისი გათქვეფა რუსულ უსახო და უფორმო ოპორტუნიზმში. ერთ დროს ამ ხალხმა თითქმის სრულიად დაივიწყა საკუთარი ტრადიციები და რუსულ-ებრაული ჟარგონი შეითვისა. გადაგვარების პროცესმა არ დაინდო თვით ნოე ჟორდანია. სექტანტურმა ჟინიანობამ დაჩრდილა მისი ნათელი აზროვნება, მენშევიკებისა და ბუნდისტების გავლენამ მას ნაკლებ სასიქადულო სტრიქონები უკარნახა ფედერალისტებისა და ტერიტორიული ავტონომიის წინააღმდეგ“.

იმის მაგივრად, რომ მარქსისტებს საკუთარი ძალები სხვა გზით წარემართათ, მოწინააღმდეგედ ის ადამიანები, ის ჯგუფი ამოირჩიეს, რომელსაც პატრიოტულად განწყობილი საქართველოს დიდი ნაწილი უჭერდა მხარეს. კიცხავდნენ მესამედასელებს ეროვნული ნიჰილიზმისა და ინდეფერენტიზმისთვის, ამ უკანასკნელთ კი ეროვნული არაფერი აინტერესებდათ. მათი აზრით, მუშას, რევოლუციის მამოძრავებელ ძალას, სამშობლო არა აქვს, ერი მაშინ გათავისუფლდება, როცა ქვეყანაში სოციალიზმი გაიმარჯვებდა.

1918 წელს, თითქოს ციდან ჩამოვარდნილი დამოუკიდებლობის შესახებ ნოე ჟორდანია წერდა:

„დღის წესრიგში დაისვა საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება. ეს იყო სრულიად მოულოდნელი, გაუთვალისწინებელი ამბავი, მისი გატარება ჩვენს რევოლუციურ ორგანიზაციაში გახდა დიდი თავსამტვრევი ამოცანა“.

დამოუკიდებლობის გამოცხადების აუცილებლობა გამომდინარეობდა იმდროინდელი მსოფლიო სიტუაციიდან, როცა რუსეთმა საქართველოზე კონტროლი დაკარგა, შიდა ეროვნულმა ძალებმა მოძრაობა დაიწყეს და აქედან გამომდინარე, სოციალ-დემოკრატები იძულებულნი იყვნენ, ქვეყნის დამოუკიდებლობა გამოეცხადებინათ, დამდგარიყვნენ ეროვნულ ნიადაგზე, ანუ გადაედგათ ის ნაბიჯი, რის წინააღმდეგაც ისინი წლების განმავლობასი გააფთრებით იბრძოდნენ.

სოციალიზმის კრიზისმა და დაშლამ ხელი შეუწყო ქართველი მენშევიკების თვითგამორკვევას, მათ მობრუნებას საკუთარი წარსულის, ე.ი. მესამე დასის ტრადიციებისკენ.

ნებსით თუ უნებლიეთ, მომდევნო არასრული სამი წლის განმავლობაში, ხელისუფლებამ მნიშვნელოვანი რეფორმები ჩაატარა დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს სასარგებლოდ. ცალკე აღნიშვნის ღირსია ჟორდანიას მთავრობის მიერ შექმნილი საქართველოს კონსტიტუცია, რომლის შესახებ გერმანიის ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრი - ჰანს დიტრიხ გენშერი ამბობდა, რომ იმ დროისთვის კონსტიტუციის ტექსტი ერთ-ერთი პროგრესული იყო ევროპის კონტინენტზე.

უკვე მაშინ აღიარებდა იგი ისეთ ღირებულებას, როგორიცაა თავისუფლება, დემოკრატია და სამართლებრივი სახელმწიფო, რომელსაც დღევანდელი ევროპა ეყრდნობა.

დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრ რამზეი მაკდონალდის თქმით კი, მისი სურვილი იქნებოდა ასეთივე კონსტიტუცია საკუთარ ქვეყანაში ეხილა.

კონსტიტუციას რეალურად არ უმოქმედია, რადგან მიღებიდან რამდენიმე დღეში საქართველო საბჭოთ რუსეთში დაიპყრო.

***

გურულებმა წარუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინეს მწერალსა და ჟურნალისტ ბ. ნევინსონზე, რომელიც ვარლამ ჩერქეზიშვილთან ერთად აოხრებული გურიის სანახავად იყო ჩასული. მათ დაათვალიერეს და ფოტოზე აღბეჭდეს გადამწვარ-დანგრეული შენობები, მოინახულეს კარვებში საზამთროდ თავშეფარებული ოჯახები - ბარბაროსობის მსხვერპლნი. ჩასულები განცვიფრებულნი დარჩნენ გურულების გულმაგრობითა და თავდაჭერილობით.

„არ გაგვიგონია არც ტირილი, არც კვნესა, არც ჩივილი... ისე ღირსეულად ეჭირა თავი ყველას, კაცსა თუ ქალს, ბავშვებიც კი სერიოზულად გვიგდებდნენ ყურს“.

გლეხებმა უცხოელ სტუმარს უამბეს წლების ამბები, გლეხთა რესპუბლიკა, კრებები, გასამართლება მთელი ყრილობის წინაშე...

„როდესაც ჩვენმა მასპინძლებმა ხელი ჩამოგვართვეს და ღამე ნებისა გვისურვეს, - წერს ჩერქეზიშვილი, - ნევინსონმა წამოიძახა: „რომ არ მენახა, არაფრით არ დავიჯერებდი, რომ ეს ზრდილი მოსაუბრენი უბრალო გლეხები არიან. ისინი ჭამდნენ, სვამდნენ, მოგვითხრობდნენ ტრაგედიას, რომელიც ეს-ესაა თავს გადახდათ და ყველა ამას ჩადიოდნენ როგორც უმაღლესად და უფაქიზესად აღზრდილი ხალხი“.

***

1906 წლის იანვრის ბოლოს, გურიის 25 საზოგადოებიდან, მთავრობის ერთგულებაზე მხოლოდ ექვსს ჰქონდა მიღებული ფიცი. მაგრამ ერთგულებაზე დაფიცება სოფელს არ შველოდა და მათ დამსჯელი რაზმი ისევე ექცეოდა, როგორც ერთი მელექედურელი ქალი ყვებოდა:

„სულ არ მოველოდი, დაფიცებული ქე ვიყავით ერთგულებაზე და რა ვიცოდი მე უბედურმა, მაინც თუ დამწვავდნენ. საღამოს... თერთმეტი კაზაკი დევინახე. მეც მომადგნენ კარზე და... საჭმელი მოითხოვეს... ჩვენ ვახშმათ ლობიე და მჭადი გვქონდა, მარა იგინიზა შენახული ხორცი მქონდა. გამოვიღე და მივართვი, ღვინო, ცხელი მჭადი... აფერი დამიკლია... ეგერ მიღმა დაჯდნენ და დეიწყეს ჭამა, კიდევაც ათავებდნენ, რომ საცხაიდან მოარდა დაკაპიწებული ერთი კაზაკი, შემოურბინა სახლს და გუუქნია სფიჩქა. ცეცხლმა იბდღიალა და ავარდა ზეით. მაშინათვე მე მივაშურე შვილებიანა, ერტმა ჩემმა შვილმა კიბე მუარბენია, მიიდგა, უნდოდა დამიეძრო ისლი, მარა სწორედ ამ დროზე მუარდა აი თერთმეტი ნავახშმევი კაზაკები და ჩამოათრიეს ძირს. ჩემმა მეზობელმა ბრმა კაცმა მუაშურა, უნდოდა რაცხა მომხმარებოდა, მარა ერთმა კაზაკმა იშიშვლა სატევარი და გამოეკიდა ამ ბერიკაცს. იმის შიშმა ცალკე მომკლა მე უბედური, მარა რას ვიზამდი, კივილის მეტს? ...დამჯდარი ბატი მყავდა, იმას მაინც გადავარჩენდი, რომ იმის სიცოდავემ მომკლა. ამ დროზე გევიხედე, რომ კაზაკს დუუგდია მიწაზე ჩმი უნცროსი ბაღანა, და დუუბიჯებია მუხლი გულზე... დედავ, თვალი რეიზა არ დამეფსო მე საცოდავს, ამის მაყურებელს... ჩემი სახლი, ჩემი სიყმის ნაკტავ-ნანწვავები რაფერ ჩამოხვავდა, თათარს და ურიას შეებრალებოდა. ნახევარ საათში გაქრა... საღორეც კი დამიწვეს... ახლა სხვისას ვაგდივარ“.

გამომცემლობა „აზრი“, 2016წ.

Friday, September 9, 2016

ნიკო ბაგრატიონი - ბურებთან

უძველესი დროიდან არსებობს ლეგენდა, თითქოს ბაგრატიონის სახლიდან მტრებმა ქორფა ბავშვი ტყეში გაიტაცეს და იქ ნადირის შესაჭმელად დასტოვეს, მაგრამ ბავშვს ირემმა ძუძუ აწოვა და გამოზარდაო. ამიტომ ბაგრატიონის ოჯახის ყველა წევრს და მათ ახლო ნათესავებს აკრძალული ჰქონდათ ირმის მოკვლა.

***

პაპა ნიკოლოზის სიკვდილის შემდეგ, მამაჩემს მოვალეები აღრჩობდნენ, „პრიკაზი“ მამულებს უწერდა და საჯაროდ უყიდდა. ამნაირად გაუყიდეს თბილისში მტკვრის მთელი მარჯვენა ნაპირი და მუხრანის ხიდიდან დაწყებული ვერამდე. მუხრანის ხიდის ადგილას მაშინ ბორანი მუშაობდა, რომელსაც ხალხი ავლაბარში გადაჰყავდა. ეს ბორანი საგრძნობ შემოსავალს იძლეოდა, ესეც მოგვესპო. ეს ბორანი საგრძნობ შემოსავალს იძლეოდა, ესეც მოგვესპო. ასე, ამგვარად მივდიოდით საბოლოო გაღატაკებამდე. ბოლოს, ბევრი ტანჯვის შემდეგ, მამამ პეტერბურგში წასვლა გადაწყვიტა, რომ თხოვნა მიერთმია მეფე ალექსანდრე მეორისათვის, რათა მისთვის მოეხსნათ სახაზინო ვალი 600 ათასი მანეთის რაოდენობით და მისი პროცენტებიც.

***

ალექსანდრე II-ის ნაცვალი კავკასიაში, მისი ძმა მიხეილ ნიკოლოზის-ძე იყო. [...] მისი მეუღლე - გერმანელი ქალი ოლგა თეოდორეს ასული - მკაცრი წესების ადამიანი იყო. [...] თავისი შვაბების გადმოსახლებით ოლგა თეოდორეს ასულმა თბილისში დიდი ახალშენი მოაწყო, რისთვისაც დაუთმეს მტკვრის მარცხენა ნაპირი - ვერის ხიდიდან მოყოლებული დიდუბემდე - თავისი შესანიშნავი ბაღებით. ახალსენს გადასცეს ძროხები და მერძეობისათვის საჭირო ინვენტარიც. ეს შვაბები მთელ თბილისს აწოდებდნენ რძის ნაწარმს; ბორჩალოს რაიონშიაც დაარსეს ყველის დასამზადებელი ქარხნები. ამ ქარხნებში ისინი იყენებდნენ ადგილობრივი მცხოვრებლების შრომას, რაშიაც უმნიშვნელო გროშებს იხდიდნენ.

***

ლომებზე ნადირობა ჩემთვის იყო მხოლოდ საბაბი გავმგზავრებულიყავი შორეულ ქვეყნებში, მენახა უცხო ხალხები, გავცნობოდი მათ ზნეს, ჩვეულებას, კულტურას, დავმტკბარიყავი უცხო ბუნების სილამაზით. თუმცა მჯეროდა - საქართველოს მსგავსი მეორე ქვეყანა არსად იყო.

***

გავემგზავრეთ პარიზს. იქ უნდა დაგვეცადა დანარჩენი ამხანაგებისათვის, რომლებიც ჩვენთან ერთად უნდა წამოსულიყვნენ ცხელ ქვეყნებში ლომებზე სანადიროდ. [...] ჩავედი მარსელში. მშვენიერი დარი იყო. კვირას დღის 12 საათზე საოკეანო გემით უნდა გავმგზავრებულიყავი აფრიკისაკენ.

*** 

ერდოზე და მეზობელ კაიუტებში გაჩაღებული იყო ხმამაღალი ლაპარაკი და დავა ინგლისელების მიერ ბურების წინააღმდეგ მოსალოდნელი გალაშქრების გამო. ზოგი ამტკიცებდა, რომ ინგლისელებს ამერიკელებიც დაეხმარებიანო, და ფრანგები აძაგებდნენ როგორც ინგლისელებს, ისე ამერიკელებს, ჰკიცხავდნენ ინგლისის და ამერიკის პრეზიდენტს მაკ-კინლეის.

***

ალექსანდრიაში, ამ ზღაპრულ ქალაქში, ეტყობა დღეს არაჩვეულებრივადაა ხალხი აგზნებული.

მიზეზი?

დიდმა, ძლიერმა, ცივილიზაციით მოამაყე ინგლისმა ომი გამოუცხადა სამხრეთ აფრიკაში მცხოვრებ პატარა ხალხს - ბურებს.

***

გამახსენდა საყვარელი საქართველო!

მთელი ჩემი არსება მოიცვა ბურებისადმი თანაგრძნობამ და უყოყმანოდ გულში ღრმად ამოვიჭერი - დავხმარებოდი თავისუფლების მოყვარულ პატარა ხალხს, რომელსაც ინგლისი მოსპობას უპირებდა.

(ინგლისმა ბურების რესპუბლიკას - ტრანსვაალს ოფიციალურად ომი გამოუცხადა 1899 წლის ოქტომბრის 11-ს და ამავე დღს დაიწყო საომარი მოქმედება).

***

ბურების მდგომარეობა როგორღაც მაგონებდა ჩემს სამშობლოს და მწამდა, თუ შევებრძოლებოდი ბურების მტერს, ეს იმასაც ნიშნავდა, რომ მე ამით სამაგიეროს გადავუხდიდი ჩემი ქვეყნის მტრებსაც.

ჩემთვის ყველა დამპყრობელი, მოძალადე ერთნაირად საძულველი იყო და ყოველთვის გული მიმიწევდა დავხმარებოდი დაჩაგრულს.

გადავწყვიტე ახლავე დამეტოვებინა ალექსანრია.

მხოლოდ ერთი რამ მაღელვებდა:

მიმიღებენ როგორც უცხოელს ბურები თავის ჯარში?

მითხრეს: ყველა პატიოსან უცხოელ მოხალისეს ბურები ხელგაშლით ხვდებიანო.

ისიც გავიგე, რომ მათ არ ჰყავდათ, თურმე, მუდმივი ჯარი, მაგრამ თითოეული მამაკაცი განსაზღვრული ვადით, განსაზღვრულ ასაკამდე ვალდებული იყო შეესწავლა სამხედრო საქმე. შრომისმოყვარე ბურები იმავე დროს შესანიშნავ მსროლელებად, დისციპლინის მოყვარულ ვაჟკაცებად, გამბედავ მეომრებად ითვლებოდნენ და მუდამ მზად იყვნენ მკერდით დაეცვათ თავიანთი ლამაზი ქვეყანა.

თავისუფალი ბურები პრეზიდენტს და პარლამენტს - ნამდვილ სახალხო სამსჯავროს - ყოველგარი ძალდატანების გარეშე და ალალი გულით ირჩევდნენ.

პავლე კრიუგერი - ტრანსვაალის პრეზიდენტი
ამჟამად ბურების პრეზიდენტად ჰყავდათ ყველასგან პატივცემული და საყვარელი 75 წლის მხნე მოხუცი - პავლე კრიუგერი.

კრიუგერს სძულდა ინგლისელები.

მან მტკიცედ უარყო მათი წინადადება პროტექტორიატის შესახებ. მოხუცი პრზიდენტი შეეცადა შეენარჩუნებინა თავისი ქვეყნის თავისუფლება და ინგლისელთა მეორე თავდასხმისგან ხალხი გამარჯვებული გამოეყვანა.

***

ალექსანდრიიდან პირდაპირ გავემგზავრე ტრანსვაალის რესპუბლიკის დედაქალაქში - პრეტორიაში, სადაც კრიუგერის რეზიდენცია იყო, მაგრამ პრეზიდენტი ვერ ვნახე. მითხრეს პრეზიდენტი იოჰანესბურგშიაო. დაუყოვნებლივ წავედი, მაგრამ იგი არც იქ აღმოჩნდა.

იოჰანესბურგი ძლიერ მომეწონა. სავსებით კეთილმოწყობილი ქალაქია. აქ არსებობს ბურჟუაზიული ქალაქის ყველა ატრიბუტი - ბანკი, ბირჟა, მაღაზიები. მაღაზიები სავსე იყო მაშინ ინგლისური საქონლით. ტრანსვაალის ბაზრები ინგლისელებს ჰქონდათ დაპყრობილი. ამას ურიგდებოდნენ ბურები, მაგრამ როცა ინგლისელებმა დააპირეს მათი ეროვნული ღირსების შელახვა და მთელი რესპუბლიკის უბრალო კოლონიად გადაქცევა, ბურებმა მყისვე აისხეს იარაღი და მოძალადეებს მრისხანედ წინ გადაუდგნენ.

ცივილიზებული ბარბაროსებისაგან კრიუგერის ქვეყანას დიდი საფრთხე ელოდა. ბურების შემართული იარაღი თუ ვერ გაიმარჯვებდა, რესპუბლიკა დაიღუპებოდა.

ეს კარგად იცოდა მოხუცმა პრეზიდენტმა, ამიტომ არ ცილდებოდა თავის ჯარს და ამხნევებდა მას.

დიახ, ინგლისელები ემუქრებოდნენ ბურების რესპუბლიკას, მათ თავისუფლებას.

***

მაგონდება ერთი ამბავი:

ბალკანეთის ომის დროს, რუსეთის ერთ-ერთმა მეფისწულმა ინგლისის ტახტის მემკვიდრეს მიმართა თხოვნით, ინგლისი დახმარებოდა ბალკანეთს.

უელსის პრინცმა ეს თხოვნა გადასცა პრემიერ-მინისტრს პალმერსტონს, რომელმაც თავის მხრით რუსეთის მეფისწულს შემდეგი უპასუხა:

„მე ბედნიერი ვარ დაგარწმუნოთ ინგლისის ტახტის მემკვიდრის გულკეთილობაში, მაგრამ ამავე დროს გაცნობებთ, რომ თვითონ ინგლისს გული არა აქვს“.

***

ინგლისმა ოფიციალურად გამოუცხადა ომი ბურებს. ეს იმას ნიშნავდა, რომ ვინც ბურებს დაეხმარებოდა, ის ინგლისის აშკარა მტერი ხდებოდა. ბურების გულისათვის ასეთი ნაბიჯის გადადგმას კი ყველა ერიდებოდა და არ უნდოდათ საომარ მდგომარეობაში ჩამდგარიყვნენ მაშინ უძლეველი ინგლისის წინააღმდეგ.

***

1497 წლეს პორტუგალიელმა ვასკო-დე გამამ ჰოლანდიის გემით მოიარა სამხრეთ აფრიკის ნაპირები. შემდეგ ამისა, იქ ჰოლანდიელებმა დააარსეს პატარა კოლონია, მალე ამ ადგილებში გადმოსახლდნენ უმიწაწყლო და ბოგანო ფრანგებიც, ხელისუფლების მიერ დევნილი და ხელისუფლებასთან შეურიგებელი ადამიანები. გადმოსახლებულთა უმრავლესობას შეადგენდნენ ჰუგენოტები. ახალ მიწაზე დასახლებულებმა პირველ რიგში ხელი მიჰყვეს მიწის დამუშავებას. ამრიგად, წარმოიშვა ბორთა, ანუ ბურთა ახალი ქვეყანა.

ბურმა ფერმერებმა ერთიმეორისაგან საკმაოდ დაშორებით მოაწყვეს ხუტორული მეურნეობა. ბურები ეწეოდნენ მესაქონელობას, მევენახეობას და მიწის დამუშავებას. ბევრმა მოაშენა სირაქლემები, რომელთა ნაკრტენები მეტად ძვირად ფასობდა ევროპაში, ამ უცნაური ფრინველის შენახვა კი იოლი იყო. ბურებს აგრეთვე ჰქონდათ ოქროს მდიდარი საბადოები.

სამხრეთის მშვენიერმა ბუნებამ, ჯანსაღმა ჰაერმა და ნოყიერმა მიწამ, განსაკუთრებით შრომის დიდმა სიყვარულმა, ბურებს საშუალება მისცა სწრაფად გაეუმჯობესებინათ თავიანთი მდგომარეობა. თითოეული ბური თავს ვალდებულად რაცხდა რესპუბლიკისთვის გაეღო განსაზღვრული წვლილი. დაგროვილი თანხებით შენდებოდა ქალაქები, გაყავდათ რკინიგზები, წყალსადენები და გზატკეცილები.

ბურები მუდამ დაღვრემილნი არიან, მათ სახეზე იშვიათად ნახავთ ღიმილს. ეს ნირი უთუოდ ბართლომეს ღამის შემდეგ მოდევთ მათ. როგორც ცნობილია, ამ ღამეს თავისი დედის - ეკატერინე მედიჩის ჩაგონებით კარლ IX გასცა ბრძანება ამოეწყვიტათ ჰუგენოტები. ამავე ღამეს კათოლიკეებმა ფანჯრიდან გადააგდეს და მოკლეს სამშობლოს წინაშე დამსახურებული მოხუცი ადმირალი კოლინი, რომელიც ითვლებოდა ჰუგენოტების ერთ-ერთ მეთაურად.

ბურები ზოგჯერ უცნაურებიც არიან. ისინი ომობენ თავიანთი განწყობილებისა და შეხედულებისამებრ, რასაც ხშირად მოჰყოლია კატასტროფა. მათი დისციპლინა, უმთავრესად, რელიგიაა, რამაც, აგრეთვე, რესპუბლიკის სახელმწიფოებრივ ორგანიზაციას უდავოდ თავისი დაღი დაასვა. მიუხედავად ამისა, მათ ჰყავდათ შესანიშნავი გენერლები, რომელბიც ბრწყინვალედ აწარმოებდნენ პარტიზანულ ომს.

საერთოდ კი ბურებს მტკიცე ხასიათი აქვთ და ღრმად დარწმუნებულნი არიან თავიანთ ძალაში.

XVIII საუკუნის მიწურულამდე ბურები მშვიდად ცხოვრობდნენ. ჰქონდათ თავიანთი პარლამენტი და ჰყავდათ არჩული პრეზიდენტი.

მაგრამ, აი გამოჩნდნენ ინგლისელები და შექმნეს ახალი ახალშენები. ისინი პირველად დასახლდნენ ნატალში და როცა ფეხი კარგად მოიკიდეს, მოითხოვეს სხვა რესპუბლიკებთან უფლებრივი გათანასწორება, იმავე დროს ისინი უარს ამბობდნენ ეკისრათ სამოქალაქო ვალდებულებანი რესპუბლიკის წინაშე, კერძოდ, არ უნდოდათ სამხედრო ვალის მოხდა.

ინგლისელების ეს ყოყოჩური მოთხოვნილება ბურების პარლამენტმა უყურადღებოდ დასტოვა და ისინი არ მიიღო რესპუბლიკის სრულუფლებიან მოქალაქეებად.

მაშინ ინგლისის მთავრობა შეეცადა ხელში ჩაეგდო ინგლისელებით დასახლებული ნატალი. დიდი ხნის დავისა და დიპლომატიური მოლაპარაკებების შემდეგ, ბურები იძულებულნი გახდნენ დათმობაზე წასულიყვნენ და მათთვის მიეყიდნათ ნატალი.

ინგლისელებმა ბურებს კვლავ დაუწყეს შევიწროება. მაშინ ბურების ერთმა ნაწილმა დატოვა კაპსკის თავდაპირველი საბინადრო და პრეტორიუსის მეთაურობით გადავიდნენ მდინარე ვაალის გაღმა, დაარსეს ტრანსვაალის ახალი რესპუბლიკა და პირველ პრეზიდენტად აირჩიეს პრეტორიუსი.

ბურების მეორე ნაწილმა დააარსა მეორე რესპუბლიკა - ორანჟი.

ნატალზე აღმოჩენილ ალმასის დამუშავებას აწარმოებდა ინგლისური საზოგადოება სესილ როდსის მეთაურობით. სესილ როდსმა მოინდომა ხელში ჩაეგდო ტრანსვაალში აღმოჩენილი მდიდარი საბადოებიც. როცა ბურები წინ აღუდგნენ, მაშინ ინგლისელებმა მიმართეს ძალადობას, მაგრამ აჯანყებულმა ბურებმა თვიანთ მთავარ ქალაქს პირველი პრეზიდენტის - პრეტორიუსის პატივსაცემად დაარქვეს პრეტორია.

ბურების წინააღმდეგ ინგლისის ამ გალაშქრებამ დიდი აღშფოთება გამოიწვია მთელ მსოფლიოში. სწორედ ამ დროს ინგლისის მთავრობას სათავეში ჩაუდგა ლიბერალი გლადსტონი, რომელმაც ინგლისის რეზიდენტს აფრიკაში გაუგზავნა ცნობილი დეპეშა: „ჩვენ დამნაშავე ვართ ბურებთან, დადე ზავი“. მაგრამ ეს იყო თვალთმაქცობა. ინგლისს ერთი წუთითაც არ შეუწყვეტია ფიქრი ტრანსვაალის დასაპყრობად. უცდიდნენ უფრო ხელსაყრელ პირობებს და აი, ინგლისის მთავრობამ ახლა ომი გამოუცხადა ბურებს.

ეს მოხდა 1899 წელს.

***

კვირა იყო. ამ დღეს ყოველი ბური მხოლოდ ეკლესიაშია და მერმე თავის ოჯახში. ესაა კულტი. კვირაობით არც ერთ უცხო კაცს არ იღებენ. არც გარეშე ამბებზე მსჯელობენ. ეკლესიაში ლოცულობენ, ოჯახში ისვენებენ და აქაც სასოებით არიან გამსჭვალულნი. როგორც ჩანს, ახლაც, ომის პირობებში ამ წესს არ არღვევდნენ.

***

ბურების სახელმწიფო ენად ითვლებოდა ჰოლანდიური.

***

ბურებს, ისე როგორც მის პრეზიდენტს, არასოდეს გაეგონათ საქართველო და ქართველი, მაშასადამე, ჩემი გვარიც მათ არაფერს ეუბნებოდათ, მაგრამ პრინცის ტიტულმა კი საოცრად დიდი აღტაცება გამოიწვია შტაბში, ბედნიერი ღიმილით ჩამომართვეს ხელი და თან იმეორებდნენ: „პრინცი, პრინცი“.

გაკვირვებული ვიდექი. როგორც შემდეგ გამოირკვა, ბურებს ეგონათ მათ რიგებში პრინცის ყოფნა ეს იქნებოდა ევროპის თვალში კიდევ ერთი ზედმეტი საბუთი იმისა, რომ ინგლისელების წინააღმდეგ მათი ბრძოლა იყო ბრძოლა სამართლიანი.

***

ინგლისელების მიერ ბურების წინააღმდეგ დაწყებული ომი ყოველგვარ ომზე უფრო საშინელი იყო. ეს იყო უბრალოდ ცინიკური სურვილი, მოესპოთ პატარა, მაგრამ მდიდარი სულის პატრონი ხალხი.

ბურები კი თავის მხრით იჩენდნე გასაოცარ სულგრძელობას. ტყვედ წამოყვანილ ინგლისელებს ბურები როგორც სტუმრებს ისე ეპყრობოდნენ, მალე კი მთლად ათავისუფლებდნენ.

გერმანელმა მოხალისე ოფიცრებმა კრიუგერს, მასთან შეხვედრის დროს, განუცხადეს: „თვალი თვალის წილ, კბილი კბილის წილო“, მაგრამ მოხუცმა პრეზიდენტმა მათი მოთხოვნილება არ გაიზიარა.

ამის გამო გერმანელებმა დატოვეს ბურების ჯარი და უკან დაბრუდნენ.

ლმობიერად მოეპყრნენ ბურები უინსტონ ჩერჩილაც, რომელიც იმ ხანებში ტყვედ შეიპყრეს.

მე ერთხელ გენერალ ბოტას ბანაკში მოვხვდი. ჩემი იქ ყოფნის დროს მოიყვანეს ტყვედ ჩავარდნილი რამდენიმე ინგლისელი. ერთი მათგანი იყო წითელლოყებიანი 20-25 წლის ახალგაზრდა ოფიცერი, შემდეგში ყველასთვის ცნობილი უინსტონ ჩერჩილი. იგი მაშინ „მორნინგ პოსტის“ სამხედრო კორესპონდენტის სახელით მოევლინა სამხრეთ-აფრიკას და ითვლებოდა ბურების დაუძინებელი მტრის, სესილ როდსის დიდ თაყვანისმცემლად. ბურებმა ეს ახალგაზრდა ტყვედ შეიპყრეს შემდეგ პირობებში: ჩერჩილი უნდა ჩასულიყო ლედსმიტში, მაგრამ ქალაქი ბურების მიერ ალყაშემორტყმული იყო. ინგლისელები შეეცადნენ ჯავშნიან მატარებლით ალყის გარღვევას, მაგრამ ბურებმა მატარებელი ხელთ ჩაიგდეს და სხვა რამდენიმე ინგლისელთან ერთად ჩერჩილიც ტყვედ წაიყვანეს.

ახალგაზრდა ტყვე ოფიცერი ჰერცოგის შთამომავალი აღმოჩნდა. დედამისი ამერიკელი ჟურნალისტის „ნიუ-იორკ ტაიმსის“ პატრონის, ჯერომის ქალი ყოფილიყო. ჩერჩილი დაბადებულა 1874 წელს, მიუღია სამხედრო განათლება, მაგრამ პირველადვე, როგორც ვთქვით, ბედმა არ გაუღიმა და ტყვედ ჩავარდა.

გენერალმა ბოტამ ტყვეები ზურგში პრეტორიაში გადააგზავნა, საიდანაც ჩერჩილმა იოლად მოახერხა გაქცევა და თავი შეაფარა პორტუგალიის ბოღაზს - ლორენსო მარკოს, აქედან კი, როგორც შემდეგ გავიგე, იგი გადასულიყო ინგლისელების კოლონიაში, ნატალიში.

***

ინგლისელებს არც ბურებთან და არც სხვა ფრონტზე ჰქონდათ სახარბიელოდ საქმე. ამ გარემოებამ, აგრეთვე ედუარდ VII სურვილმა, რომ მისი გვირგვინის კურთხევის დღისათვის ბურებთან ომი დამთავრებულიყო, ინგლისის მთავრობა აიძულა საზავო წინადადებით მიემართა ტრანსვაალის და ორანჟის რესპუბლიკებისათვის. ორივე რესპუბლიკა მყისვე დათანხმდა. დაიწყო მოლაპარაკება.

ბურებმა წარადგინეს სამი პირობა:

1) ორივე რესპუბლიკისათვის დამოუკიდებლობის შენარჩუნება.

2) ომისგან მიყენებული ზარალის ანაზღაურება ბურებისათვის.

3) ამნისტიის გამოცხადება, რომლის ძალითაც არ უნდა დასჯილიყვნენ კაპსკის კოლონიის მცხოვრები აფრიკელები ინგლისის წინააღმდეგ აჯანყების გამო.

ინგლისის მთავრობა არც ერთ ამ პირობას არ დაეთანხმა.

ვინაიდან ევროპიდან დახმარებაზე ფიქრიც ზედმეტი იყო, თანაც ინგლისელებმა აფრიკაში ნახევარ მილიონამდე ჯარს მოუყარეს უკვე თავი, ბურებმა არჩიეს დათმობაზე წასულიყვნენ. ისინი დათანხმდნენ უარი ეთქვათ დამოუკიდებლობაზე, თუ მათ ექნებოდათ ფართო უფლებებიანი ავტონომია. ამრიგად ჩაისახა ტრანსვაალის, ორანჟის, ნატალის და კაპსკის კოლონიის სამხრეთ-აფრიკის შეერთებული შტატების იდეა. ამ შტატებს უნდა ჰქონოდა თავისი კონსტიტუცია და პარლამენტი, ინგლისის უმაღლესი მფარველობის ქვეშ.

სამაგიეროდ, ბურებისთვის ზარალის ასანაზღაურებლად ინგლისმა იკისრა 10 მილიონი სტერლინგის გაღება, აგრეე კასპსკის კოლონიისთვის ამნისტიით დანაშაულის პატიება.

მაგრამ, ვინაიდან მოლაპარაკება გაჭიანურდა და ამ მოლაპარაკების დროს დროებითი ზავი არ ყოფილა დადებული, ომი კვლავ გაგრძელდა.

***

კიტჩენერმა ბოლო ხანებში, ბურებზე შეტევისას წესად შემოიღო ქალებისა და ბავშვების წინ გამძღვარება. როცა ასეთი საფარით ბურებს მტერი მიუახლოვდებოდა, ისინი იძულებულნი იყვნენ პოზიცია დაეთმოთ, მაგრამ ახლა სხვა პოზიციაზე მაგრდებოდნენ, ან მტერს თავს დაუვლიდნენ და სამაგიეროს ერთი-ორად აზღვევინებდნენ. ამას ბურები უფრო თარეშით ახერხებდნენ და ამიტომაც, ამ ხერხს ხშირად მიმართავდნენ.

***

წმ. ელენეს კუნძულზე გადასახლებული ტყვეები მიჰყავთ ქუჩაში
ბურებმა ყველა ფრონტზე დაიწყეს უკან დახევა. მაშ ასე, მე უკვე ტყვე ვარ. ტყვეების ერთი ნაწილი გაგზავნეს წმ. ელენეს კუნძულზე. ნაწილს, ყოველგვარი სამსჯავროს გარეშე, რაღაც მოსაზრებების გამო, დახვრეტა მიუსაჯეს. მათ შორის ვიყავი მეც.

***

ერთხელ ვილბუამ მითხრა, რომ ფრანგულ, ხშირად ამერიკულ გაზეთებშიც შენზე ბევრს წერენო, ალბათ, ახლა ჩემი დახვრეტის ამბავსაც გამოაქვეყნებენ. თუ ეს ამბავი რუსულმა გაზეთებმაც გადაბეჭდეს და მათი მეოხებით დედაჩემმა გაიგო ჩემი ცხოვრების ასეთი სავალალო ბოლო, ეს იქნება პირდაპირ საშინელება მოხუცისათვის!

***

ტყვეების ერთი ჯგუფი წმ. ელენეს კუნძულზე - ნიკო ბაგრატიონი
როგორც კი ირიჟრაჟა, ყველანი ფეხზე წამოგვყარეს. 100 კაცი ვიქნებოდით. გაგვიყვანეს და ქალაქის კედლებთან გაგვამწკრივეს. თითოეულ ჩვენთაგანს პირდაპირ თოფმომარჯვებული თითო ინგლისელი დაგვიყენეს.

მე მაბრაზებდა ინგლისელი ოფიცრების ნელი, გულგრილი მოქმედება, ისინი განსაკუთრებულ პუნქტუალობას იჩენდნენ ჩვენი დახვრეტის წინ. ეს პროცედურა აღმაშფოთებელი იყო იმიტომ უფრო რომ ისინი დასჯას უპირებდნენ იმ ადამიანებს, რომლებიც იცავდნენ თავიანთ რესპუბლიკას და სამართლიანობას.

დასახვრეტად გამზადებულთა შორის იყვნენ ახალგაზრდა და ხანდაზმული ბურებიც, რომელბიც ამაყად თავაწეულნი იდგნენ მოღერებული ლულების წინ.

მე მათ შორის ვიყავი.

ყველასაგან გამოვირჩეოდი ჩემი არაჩვეულებრივი სიმაღლისა და იერის გამო.

ვიდექი უძრავად. ხელში კვლავ დედის სურათი მეჭირა - სიკვდილის წინ მინდოდა კიდევ ერთხელ დამეხედა მისთვის.

ერთმა ოფიცერმა შორიდან თვალი გამიშტერა, მერმე ახლო მოვიდა, ამათვალიერ-ჩამათვალიერა, ბოლოს ხელში სურათი შემნიშნა და გამომართვა.

რაღაც გაკვირვება დაეტყო.

დედაჩემს ქართული ძველებური ყურთმაჯებიანი კაბა ეცვა და ჩიხტი-კოპი ეხურა.

- ვინ არის ეს ქალი, ასე უცნაურად მორთული? - მკითხა მან.

- ჩემი დედაა! - ფრანგულად ვუპასუხე მე.

- დედა? შენ თვითონ ვინ ხარ?

- ქართველი! გვარად ბაგრატიონი!

ამის გაგონებისთანავე ოფიცერმა მყისვე უკან დაიხია, მერმე ბრძანა ჩემი მწკრივიდან გამოყვანა და სადღაც გაქრა. კი არ წავიდა - გაიქცა.

მალე იქაურობას მომაშორეს.

წამიყვანეს და ჩამაგდეს ქალაქის ხაროში, რომელსაც ისინი სატუსაღოს ეძახდნენ, მაგრამ ეს იყო ნამდვილი ჯოჯოხეთი. საკანში მხოლოდ ერთი პატარა ჭუჭრუტანიდან შემოდიოდა დღის სინათლე. პირველ ხანებში ვეაფერი გავარჩიე, მერმე, როცა თვალი თანდათან შევაჩვიე სიბნელეს, საშინელი სურათი წარმომიდგა: ქვისიატაკიან საკმაოდ დიდი ოთახის ნესტიან კედლებზე მიჯაჭვული იყვნენ ტუსაღები, რომელთაც ადამიანის აღარაფერი ეტყობოდათ. ჩონჩხად ქცეულებს გაბურძგვნილ თმასა და წვერში მარტო თვალებიღა მოუჩანდათ.

დაკონკილი ძველმანები სანახევროდაც ვერ უფარავდათ ჭუჭყიან, გაძვალტყავებულ სხეულს/ კარგა ხანს ვიდექი სიზმარში მყოფივით და ხან ერთს მივჩერებოდი, ხან მეორეს, ბოლოს ერთბაშად ძილი მომეკიდა, დავეწი ჩემს ნარზე, მაგრამ ბაღლინჯოები მაშინვე დამესიენ და წათვლემის საშუალებაც არ მომცეს.

მთელი ღამე წამებით გავატარე. დილას ავტეხე არაადამიანური ხმით ყვირილი. ვყვიროდი, რომ მე სამხედრო ტყვე ვარ და არა ყაჩაღი.

ყვირილი მანამ არ შევწყვიტე, ვიდრე ციხის მესვეურებს ხმა არ მივაწვდინე. როგორც იყო, გაიღო საკანის კარი, შემოვიდა ორი შეიარაღებული ჯარისკაცი და გამყვანეს. უცებ აღმოვჩნდი ნათელ, რაც მთავარია, შედარებით სუფთა ოთახში.

მაშინვე დავეცი იქვე მდგარ ტახტზე, მკლავზე კარგად თავის დადებაც ვერ მოვასწარი, რომ ღრმად ჩამეძინა. მეორე დილამდე გვერდი არ მიცვლია, მორალურად და ფიზიკურად მოქანცვის გამო, მკვდარივით ვეგდე.

ზედამხედველობამ მითხრა, რომ ვერაფრით ვერ გამაღვიძეს თურმე.

მომიტანეს საკმაოდ ნოყიერი საუზმე და ერთი ჭიქა არაყისებური რაღაც მაგარი სასმელი, თავი კვლავ მხნედ ვიგრძენი.

საუზმის შემდეგ, იმავე ზედამხედველმა გამომიცხადა, რომ კიტჩენერს უნდა წარვდგომოდი. და აი, სამი დღის ტყვეობის შემდეგ, შეიარაღებულმა ჯარისკაცებმა წამიყვანეს ინგლისის არმიის მთავარსარდალთან.

გაიღო კარი და ადიუტანტმა კაბინეტში შემიხმო.

მაღალჭერიან, ლამაზად მორთულ ფართო ოთახში განიერ მაგიდასთან იჯდა კიტჩენერი. ჩემი შესვლისთანავე ადგა, მაგიდას გამოცილდა და ნელი ნაბიჯით წამოვიდა ჩემკენ.

ზურგზე ხელებდაწყობილი მომიახლოვდა.

მეგონა მრისხანე იუპიტერის მზერას მესროდა, მაგრამ ნაცვლად ამისა, თავაზიანად მომაპყრო თავისი უცნაური თვალები, რომლებიც ქამელეონივით იცვლიდნენ ფერს. პირველად მე ისინი ჭროღა მეჩვენა, ერთი წუთის შემდეგ კი დაფანჩულსა და მოშავო წარბებს ქვეშ დავინახე მუქი წაბლისფერი გუგები.

კიტჩენერი შესანიშნავად ფლობდა ფრანგულ ენას, ყოველგვარი კილოს გარეშე ლაპარაკობდა, რაც ინგლისელთ შორის იშვიათი შემთხვევაა.

ის იყო დაბალი, ჯმუხი. მე წელამდე ვერ მწვდებოდა და ძალაუნებურად მაღლიდან დავყურებდი.

რამდენიმე წუთს უხმოდ ვუქეროდით ერთმანეთს.

ჩემს წინ იდგა კაცი, რომელიც ასე მხეცურად მუსრს ავლებდა ბურებს და წარმოუდგენელ სისასტიკეს იჩენდა მათი ბავშვებისა და ცოლებისადმი.

მან მკითხა:

- თქვენ ბაგრატიონი ხართ?

ჩემი დადებითი პასუხის შემდეგ განაგრძო:

- რატომ იბრძვით ჩვენს წინააღმდეგ?

- აფრიკაში მე მოვედი, როგორც მოგზაური. ჩემი ჩამოსვლა დაემტხვა ძლიერი ინგლისის მიერ პატარა ხალხის წინააღმდეგ ომის გამოცხადების ამბავს. მაშინვე გადავწყვიტე ჩავმდგარიყავი ბურების რიგში, რადგან ბურების ბრძოლა მე მიმაჩნია საერთოდ თავისუფლებისათვის ადამიანების ბრძოლად. ყველა ხალხს უნდა შეეძლოს თავისუფლად იცხოვროს ამ ქვეყანაზე. ამისთვის ხალხი არ უნდა ისჯებოდეს.

კიტჩენერის თვალები ახლა სხვა ფერის შუქმა გაიელვა, მაგრამ თავი შეიკავა და თავიდანვე აღებული კილოთი მოკლე მითხრა:

- ჩვენ ვხვრეტთ მეამბოხეებს. თქვენ კი, როგორც სამხედრო ტყვე, ინგლისის მთავრობის განკარგულებით, იგზავნება წმ. ელენეს კუნძულზე, - ეს თქვა და შებრუნდა.

ადიუტანტმა, რომელიც ამ ხნის განმავლობაში კარებთან უძრავად იდგა, ტალანში გამიყვანა და ჩემი თავი კვლავ შეიარაღებულ ჯარისკაცებს გადასცა.

ბურები კიტჩენერს ეძახდნენ მახრჩობელა გვეს. მათმა სისხლმა, ბური ქალების და ბავშვების ცრემლებმა ბოლოს უწია მას: იგი დაიღუპა 1916 წელს, როცა სამხედრო გემით ინგლისიდან რუსეთში მიემგზავრებოდა.

***

მოვიდა ჯავშნოსანი სამხედრო გემი „ვიქტორია“. მე და ბრედას გამოგვიცხადეს, რომ ამ გემით უნდა დაგვეტოვებინა წმინდა ელენეს კუნძული.

გრაფი ბრედა და ნიკო ბაგრატიონი, პარიზი, ტყვეობიდან გათავისუფლების შემდეგ
ჩამოვიარე თითქმის მთელი ბანაკი და ყველას დავემშვიდობე.

რაღაც უხერხულობას ვგრძნობდი, თითქოს დანაშაულს ჩავდიოდი, რომ მე მივდიოდი და ისინი კი ტყვეობაში რჩებოდნენ. ბურები აღტაცებით მართმევდნენ ხელს და იმავე დროს თითოეული მათგანი თავს ვალდებულად თვლიდან ბანაკში თავის ხელით გაკეთებული რამე ნივთი ესახსოვრა ჩემთვის.

მე საკმაოდ დიდი ბარგით მივედი ნავსადგურში.

1901 წლის 10 ნოემბერს დაიძრა გემი.

გამომცემლობა „საბჭოთა მწერალი“, 1952 წელი.