Saturday, February 28, 2015

ალბერ კამიუ - მოღალატე ცოლი

ერთი უცნაურად გალეული ბუზი ფანჯრებდახურულ ავტობუსში უხმოდ დაფრინავდა და უღონოდ აქეთ-იქით აწყდებოდა. ჟანინმა ერთხანს ის მხედველობიდან დაკარგა, მაგრამ მალე თავის მეუღლის ხელზე დამჯდარს მოჰკრა თვალი. ციოდა. ქვიშა ხმაურით ეყრებოდა მინებს და ბუზიც ცახცახებდა ქარის ყოველ წამოქროლვაზე.

ზამთრის ნაცრისფერი დილის მკრთალ შუქზე ავტობუსი ძრავისა და ღერძის ღრჭიალით ნელა მიიწევდა წინ, და რწევა-რწევით საცოდავად მიჯაყჯაყებდა. ჟანინმა მეუღლეს გახედა. ვიწრო შუბლზე ჩამოყრილი ჭაღარაშერეული, ჯაგარივით უხეში თმა, ფართო ცხვირი და უსწორმასწორო პირი მარსელს გაბუტული ფავნუსის იერს აძლევდა. ოღროჩოღროებზე გავლისას კაცი ხან ეხლებოდა თავის ცოლს, ხან უკან ვარდებოდა, მძიმედ იჯდა მუხლებგაშლილი, გაშეშებული და ინერტული, არაამქვეყნიური თვალებით წინ იმზირებოდა. ნაცრისფერი ფანელის პიჯაკი პერანგის სახელოებს და მაჯებს უფარავდა და კიდევ უფრო მოკლეს აჩენდა მის უბალნო, მსხვილ ხელებს, სხეულის სხვა ნაწილებზე მეტად რომ შერჩენოდათ სიცოცხლის ნიშანწყალი. ამ ხელებს ისე მაგრად ჩაებღუჯათ მუხლებს შორის მოქცეული პატარა ნაჭრის ჩემოდანი, რომ ვერც კი გრძნობდნენ ბუზის გაუბედავ მოძრაობას.

უეცრად ქარის ღმუილი გარკვევით გაისმა და ავტობუსი ქვიშის სქელ ბურუსში გაეხვია. მინებს ისე მოაწყდა სილა, თითქოს ვიღაცის უხილავმა ხელმა აყარაო. ბუზმა სიფრიფანა ფრთა შეარხია, წამით გაირინდა და გაფრინდა. ავტობუსმა სიჩქარეს უკლო და ალბათ გაჩერდებოდა კიდეც, მაგრამ ქარი ჩაწყნარდა, ქვიშის ღრუბელი გაიფანტა და მანქანამაც სვლას უმატა. მტვერში ჩაძირულ პეიზაჟს მხოლოდ შუქფარების სინათლე ჰკვეთდა. ფანჯრებს მიღმა ორიოდე ბეჩავი, გათეთრებული, თითქოსდა ლითონისგან ჩამოსხმული პალმა გამოჩნდა. მალე ისინიც თვალს მიეფარნენ და სადღაც წყვდიადში გაუჩინარდნენ.

- რა დაწყევლილი ქვეყანაა! - თქვა მარსელმა.

მოსასხამებში გახვეულ არაბებს, - მრავლად რომ იყვნენ ავტობუსში, თავი მოემძინარებინათ. ზოგიერთი ფეხმორთხმული იჯდა და მანქანის ჯაყჯაყზე სხვებზე მეტად ირწეოდა. მათი სიჩუმე და აუღელვებლობა დამთრგუნველად მოქმედებდა ჟანინზე. ეჩვენებოდა, თითქოს რამდენიმე დღე იყო, რაც ამ მუნჯი ესკორტის თანხლებით მგზავრობდა. არადა, ავტობუსი რკინიგზის ბოლო სადგურიდან უთენია გამოემგზავრა და სულ რაღაც ორი საათი იყო გასული, რაც ის ამ ცივ დილას გზას მიიკვლევდა ქვიან და მწირ ბორცვებზე, რომელთა უკიდეგანო სივრცე ალისფერ ჰორიზონტში იკარგებოდა. მაგრამ ძლიერმა ქარმა ნელ-ნელა შთანთქა არემარე და აქედან მოყოლებული, მგზავრები ვეღარაფერს ხედავდნენ; თითქოს თეთრ ღამეში მგზავრობენო, ერთმანეთის მიყოლებით ჩაჩუმდნენ, და ავტობუსში შემოღწეულ ქვიშას თუ ჩამოიბერტყავდნენ ხოლმე დამტვერილი ტუჩებიდან და თვალებიდან.

- ჟანინ! - ქმრის დაძახილზე ქალი შეკრთა. მან კიდევ ერთხელ გაიფიქრა, რამდენად არ შეეფერებოდა ეს სახელი მასავით ვეება და ფაშფაშა ქალს. მარსელს აინტერესებდა სად იდო ქსოვილებიანი ჩემოდანი. ჟანინმა ფეხი შეჰყო სკამის ქვეშ, რაღაც საგანს წამოსდო და ჩემოდანიაო გაიფიქრა. ქალს სუნთქვა უჭირდა და თავისუფლად ვეღარ იხრებოდა წელში. კოლეჯში კი ყველას სჯობნიდა ტანვარჯიშში, სუნთქვაც საოცრად მშვიდი და თანაბარი ჰქონდა. ნუთუ დიდი დრო გავიდა მას შემდეგ? ოცდახუთი წელი.  რა სწრაფად გადის დრო! მას კი ეჩვენებოდა, თითქოს გუშინ იყო, ქორწინებასა და თავისუფალ ცხოვრებას შორის არჩევანს რომ აკეთებდა. თითქოს გუშინ იყო, მარტოობაში გალეულ სიბერეზე ფიქრი რომ ზარავდა. არა, ჟანინი არ იყო მარტო; იურიდიული ფაკულტეტის ის სტუდენტი ვაჟი, ადრე წუთითაც რომ არ შორდებოდა, ახლაც მის გვერდით იჯდა.

მარსელი ტანდაბალი იყო. ჟანინს არც მისი შავი გადმოკარკლული თვალები მოსწონდა და არც მისი მსუნაგი, მოკლე ქირქილი, მაგრამ მაინც დასთანხმდა ცოლობაზე. სამაგიეროდ ხიბლავდა მისი ვაჟკაცური ლტოლვა სიცოცხლისადმი, აქაურ ფრანგებს რომ ახასიათებდათ, მისი ჩაფიქრებული სახე, როდესაც რაიმე შემთხვევა ან ადამიანები ვერ უმართლებდნენ იმედებს. მაგრამ მაინც ყველაზე უფრო მთავარი, ჟანინისტვის გახლდათ ის, რომ ვიღაცას უყვარდა; და მარსელიც ყოველ ღონეს ხმარობდა მზურუნველობა არ მოეკლო მეუღლისათვის. იგი ისე ხშირად აგრძნობინებდა ცოლს, მხოლოდ ჩემთვის ხარ გაჩენილიო, რომ ბოლოს და ბოლოს ქალმაც ირწმუნა საკუთარი არსებობა. არა, ჟანინი არ იყო მარტო...

ავტობუსი უხილავ დაბრკოლებებს შორის ძლიერი საყვირით მიიკვლევდა გზას. მანქანაში არავინ არ იძროდა. უეცრად ჟანინმა ვიღაცას დაჟინებული მზერა იგრძნო და იმ სკამისკენ შემობრუნდა, გვერდით, გასასვლელის მეორე მხარეს რომ დაედგათ. უცნობი არ იყო არაბი და ჟანინს გაუკვირდა თავიდანვე როგორ ვერ შევამჩნიეო. კაცს ეცვა საჰარის ფრანგული სამხედრო ნაწილის უნიფორმა, თავზე კი ნაცრისფერი კეპი ეხურა. გარუჯული, წაწვეტებული სახით და მკვეთრად გამოკვეთილი ნაკვთებით ტურას წააგავდა. იგი თავის ღია ფერის თვალებით პირქუშად აკვირდებოდა ქალს. ჟანინი წამოწითლდა და მიუბრუნდა მეუღლეს, რომელსაც ამ დროს წინ ნისლსა და ქარს გასცქეროდა. ქალი პალტოში გაეხვია, მაგრამ, თვალიდან არ შორდებოდა გიმნასტურაში გამოწყობილი ფრანგი ჯარისკაცის სახე, უსაშველოდ მაღალი და გამხდარი ტანის წყალობით რაღაც მშრალი, მყიფე მასალისაგან, ქვიშისა და ძვლის ერთგვარი ნარევისაგან ჩამოსხმულს რომ ჰგავდა. მოულოდნელად ჟანინმა მის წინ მჯდომი გარუჯული არაბების გამხდარ ხელებს მოჰკრა თვალი და თავისთვის გაიფიქრა: უშველებელი მოსასხამების მიუხედავად რა თავისუფლად სხედან მერხზე, სადაც მე და ჩემი ქმარი ძლივს ვეტევითო. ქალმა პალტოს ბოლოები აიკეცა. არა, ის არ იყო ზონზროხა, მასზე უფრო მაღალსა და ხორცსავსეს იტყოდით. ხორციელი და სასურველი (ამას მამაკაცების მზერიდანაც გრძნობდა) მისი დიდი სხეული, რომელიც ჟანინის აზრით სითბოს და სიმშვიდეს ასხივებდა, საოცრად ეწინააღმდეგებოდა მისსავე ბავშვურ სახეს და ნათელ, ცოცხალ თვალებს.

არა, ყველაფერი ისე არ წარიმართა, როგორც ჟანინს ეგონა, როდესაც მარსელმა მოისურვა, მეუღლე მოგზაურობაში თან წაეყვანა, ქალი უარზე დადგა. მარსელი დიდი ხანი იყო, რაც ამ მოგზაურობაზე ფიქრობდა. უფრო სწორად, ომის დამთავრებისთანავე ჩაიფიქრა, როდესაც საქმე კვლავ ააწყო. ომამდე, ქსოვილების პატარა მაღაზია, რომელიც მან იურიდიული ფაკულტეტის მინებების შემდეგ მშობლებისაგან მემკვიდრეობით მიიღო, საკმაოდ უმართავდათ ხელს. ზღვის სანაპიროზე ახალგაზრდობის წლებში ბედნიერად რომ იგრძნო თავი, ბევრი არაფერია საჭირო, მაგრამ მარსელი ყოველგვარი ფიზიკური დატვირთვის წინაარმდეგი იყო და ცოლის პლაჟზე ტარებაც ადრიანად შეწყვიტა. მათი პატარა მანქანა მხოლოდ საკვირაო გასეირნებისას თუ დატოვებდა ქალაქს. დანარჩენი დრო კი მარსელს ერჩივნა, ამ ნახევრად ევროპულ, ნახევრად აზიურ კვარტლის თაღების ჩრდილში მიკუნჭულ, ფერად-ფერადი ქსოვილებით გამოტენილ მაღაზიაში გაეტარებინა, რომლის მეორე სართულზე,ც არაბული შპალერით და ბარბესის ავეჯით გაწყობილი სამი ოთახი ეკავათ. ნახევრად დარაბებმიხურულ, ჩაბნელებულ ოთახებში მრავალი წელი გაატარეს ერთად. შვილი არ ჰყავდათ. თანდათან ყველაფერი დავიწყებას მიეცა: ზაფხული, პლაჟი, სეირნობა, ცაც კი... მარსელს, როგორც ჩანდა, საკუთარი საქმეების გარდა არაფერი აინტერესებდა, ჟანინს მიაჩნდა, რომ მან აღმოაჩინა ქმრის ჭეშმარიტი გატაცების საგანი - ფული. ეს საოცრად არ მოსწონდა ქალს, თუმცა თავადაც არ იცოდა, რატომ. ბოლოს და ბოლოს ისიც ხომ სარგებლობდა ამ ფულით? მარსელი არ იყო ძუნწი, პირიქით, უფრო ხელგაშლილი ეთქმოდა, განსაკუთრებით ცოლის მიმართ. "ერთიც ვნახოთ და რაიმე შემემთხვეს, - ამბობდა ის, - შენ უზრუნველყოფილი ხომ უნდა დაგტოვო". ეს არ იყო ურიგო აზრი, შავი დღისთვის მართლაც უნდა გქონდეს კაცს ორიოდე გროში გადანახული. მაგრამ ამ აუცილებელი საჭიროებების გარდა ხომ არის კიდევ რაღაც სხვა... მაშინ რა ქნას ჟანინმა?.. ქალს ეს ფიქრები დროდადრო გაუელვებდა ხოლმე თავში. მანამდე კი ეხმარებოდა ქმარს საკანცელარიო დავთრების მოწესრიგებაში, ზოგჯერ მაღაზიაშიც ცვლიდა მას. ყველაზე ძნელი ასატანი იყო ზაფხული, როდესაც პაპანაქება მოწყენილობის ტკბილ შეგრძნებებს კლავდა.

მოულოდნელად, შუაგულ ზაფხულში ომი დაიწყო. მარსელი ფრონტზე გაიწვიეს, მაგრამ სამხედრო სამსახურისთვის უვარგისად სცნეს და გამოაბრუნეს. გაძნელდა ქსოვილების შოვნა, გაიყინა საქმე, დაცარიელდა გავარვარებული ქუჩები. ახლა რომ მართლა რამე მომხდარიყო, ჟანინი აღარ იქნებოდა უზრუნველყოფილი. ამიტომაც ბაზარში ქსოვილების პირველი პარტიის გამოჩენისთანავე მარსელმა გადაწყვიტა შუამავლის როლი ეკისრა, შემოეარა მთიანი ზეგანისა და სამხრეთის სოფლები და იქაური არაბი ვაჭრებისთვის თავად მიეყიდა საქონელი. მოგზაურობაში მან ცოლის წაყვანაც ისურვა. ჟანინმა იცოდა, ცუდი გზების გამო მგზავრობა ძნელი იქნებოდა. სუნთქვაც უჭირდა, ერჩივნა სახლში დალოდებოდა მეუღლეს, მაგრამ მარსელი გაჯიუტდა და ვინაიდან მასთან კამათი დიდ ძალას მოითხოვდა, ქალიც იძულებული შეიქნა დაჰყოლოდა ქმრის ნება-სურვილს. ახლა ისინი უკვე იქ იყვნენ და ჟანინი თვალნათლივ ხედავდა, რომ მის მიერ წარმოდგენილი სურათი სრულიად განსხვავდებოდა სინამდვილისაგან. ქალს აშინებდა სიცხე, ბუზები, ანისის არყის სუნით გაჟღენთილი ჭუჭყიანი სასტუმროები და ვერც კი წარმოედგინა, თუ მათ ნაცვლად, სიცივე, გამჭოლი ქარი და მორენებით მოფენილი, თითქმის ყინულოვანი ზეგანი დახვდებოდა. გამგზავრებამდე პალმებსა და რბილ ქვიშაზე ოცნებობდა, ახლა კი საკუთარი თვალით ხედავდა, რომ უდაბნო სულ სხვა რამ ყოფილა. ირგვლივ მხოლოდ ქვები ეყარა, ცასაც კი ცივი, ღრჭიალა ქვისებრი მტვერი გადაჰკვროდა, ხოლო მიწაზე პალმების ნაცვლად ქვებს შორის ამოსული გამხმარი სარეველები თუ მოჩანდნენ.

მოულოდნელად ავტობუსი გაჩერდა. მძღოლმა რაღაც წაიბურდღუნა იმ ენაზე, ჟანინს მთელი ცხოვრება რომ ესმოდა, მაგრამ მისი არაფერი გაეგებოდა. "რა მოხდა?" - იკითხა მარსელმა, როდესაც მძღოლმა ამჯერად ფრანგულად გაიმეორა, ქვისამ კარბურატორში შეაღწიაო, მარსელმა კიდევ ერთხელ დასწყევლა ეს მხარე. მძღოლმა გადაიხარხარა და ანუგეშა მარსელი. კარბურატორს მალე გავწმენდ და გზას გავუდგებითო. კარი გაიღო; ავტობუსში ცივი ქარი შემოიჭრა და მგზავრებს სახეში ქვიშა შეაყარა. არაბებმა ცხვირი ჩარგეს მოსასხამში და მოკუნტულები შეძლებისდაგვარად მოხერხებულად მოეწყვნენ, "დახურეთ კარი!" - იღრიალა მარსელმა. მძღოლი ღიმილით წამოვიდა კაბინისკენ, აუჩქარებლად ამოიღო რამდენიმე საჭირო ხელსაწყო და ისე რომ კარის დაკეტვა არც უფიქრია, ავტობუსის წინ, სადღაც ბურუსში გაუჩინარდა. მარსელმა ამოიხვნეშა: "მერწმუნე, ძრავა სიცოცხლეში თვალითაც არ უნახავს". "მოეშვი", - თქვა ქალმა. მოულოდნელად ჟანინმა მიწაყრილზე, ავტობუსის შორიახლოს, მოსასხამებში გახვეული რამდენიმე უმოძრაო ფიგურა დალანდა და შეცბა. კაპიუშონსა და პირბადის მიღმა მათ მხოლოდ თვალები მოუჩანდათ. ღმერთმა უწყის საიდან მოსულნი უხმოდ აკვირდეობდნენ მგზავრებს. "მწყემსები არიან", - თქვა მარსელმა.

ავტობუსში სამარისებურ სიჩუმეს დაესადგურებინა. თავჩაქინდრული მგზავრები, ეტყობა, უკიდეგანო ზეგანზე თავისუფლად მონავარდე ქარის წუილს უგდებდნენ ყურს, როდესაც ჟანინმა შეამჩნია, რომ მანქანაში მსხდომთ ბარგი თითქმის არ ჰქონდათ, გაოცდა, რკინიგზის სადგურის ბოლო გაჩერებაზე მძღოლმა მათი ჩემოდანი და რამდენიმე ფუთა ავტობუსის სახურავზე შემოდო. თვით მანქანაში კი, გვერდითა ბადეებზე, მხოლოდ ნუჟრებიანი ჯოხები და ბრტყელი კალათები ელაგა, როგორც ჩანს, სამხრეთელებს თავისუფლად მგზავრობა ერჩივნათ.

მძღოლი ჩვეული სიხალისით დაბრუნდა, პირბადიდან - დანარჩენებივით რომ აეფარებინა სახეზე - გაბრწყინებული თვალები მოუჩანდა. "მივდივართ", - გამოაცხადა მან და კარგი მიხურა. ქარი ჩაწყნარდა და მინებს შემოყრილი ქვიშის წკაპუნი გარკვევით მოისმა. ძრავამ ერთი ჩაახველა და ჩაქრა, მაგრამ მძღოლმა იმდენი უჩხაკუნა სტარტერს, ისე აჭერდა ფეხს აქსელერატორს, რომ როგორც იქნა, ძრავა კვლავ აღრიალდა. ავტობუსი სლოკინ-სლოკინით გაუდგა ზას. ჩამოკონკილი მწყემსებიდან რომელიღაცამ ხელი ასწია. მალე ისინიც სადაც უკან მოიტოვეს ნისლში გაუჩიანრებული. გზა გაუარესდა და მანქანამაც ხტუნვა-ხტუნვით იწყო სვლა. არაბები ერთთავად ირწეოდნენ. ჟანინი ის იყო ჩაძინებას აპირებდა, რომ მისკენ გამოწვდილ, კაშუთი (აკაციის ან პალმის წვენისაგან დამზადებული მარმელადი) სავსე პატარა ყვითელ ქილას მოჰკრა თვალი. მას ჯარისკაცი - "ტურა" უღიმოდა. ჟანინი შეყოყმანდა, შემდეგ ერთი-ორი ნაჭერი აიღო და მადლობა გადაუხადა. "ტურამ" ქილა ჯიბისაკენ წაიღო და სახიდან ღიმილითაც გაუქრა. ახლა ის უკვე წინ, გზას გასცქეროდა. ჟანინი მარსელს მიუბრუნდა, მაგრამ მხოლოდ მის ფართო კეფას მოჰკრა თვალი. იგი ფანჯრიდან აკვირდებოდა ნისლს, რომელიც ფხვიერი მიწაყირილდან ზემოთ მიიწევდა და თანდათან უფრო ხშირი ხდებოდა.

რამდენიმე საათის მგზავრობამ ხალხი მოქანცა და მანქანაშიც სიცოცხლე ჩაკვდა, მაგრამ უცებ გარედან ყვირილი მოისმა; მოსასხამებში გახვეული ბავშვები ჩიკორებივით ტრიალებდნენ, დახტოდნენ და ტაშისკვრით მისდევდნენ ავტობუსს, რომელიც დაბალ სახლებიან გრძელ ქუჩას მიუყვებოდა; მანქანა ოაზისში შევიდა, ქარი არ ცხრებოდა, მაგრამ კედლები მაინც აკავებდნენ ქვიშის კორიანტელს და აღარც ისე ბნელოდა. მიუხედავად ამისა ცა მაინც მოქუფრულიყო. ამ ახმაურებულ ბრბოში, ავტობუსი ღრჭიალით გაჩერდა თიხის თაღებიან, ფანჯრებჭუყიანი სასტუმროს წინ, სადაც მოყაყანე ბრბოს მოეყარა თავი. ჟანინი ჩამოსვლისთანავე შებარბაცდა. სახლების სახურავებს ზემოთ ყვითელ ჰაეროვან მინარეთს მოჰკრა თვალი. მარცხნივ ოაზისის პალმები მოჩანდა. გულმა მათკენ გაუწია. მალე შუადღე ჩამოჰკრავდა, მაგრამ სიცივე მაინც იგრძნობოდა. ქალს გააჟრჟოლა, მეუღლეს მოხედა, მაგრამ მისკენ მომავლაი ჯარისკაცი შერჩა ხელში. ქალს ეგონა გამიღიმებს ან სულაც დამშვიდობების ნიშნად ხელს დამიქნევსო, მაგრამ ჯარისკაცმა ისე ჩაუარა და გაუჩინარდა, რომ ზედაც არ შეუხედავს მისთვის. მარსელი ავტობუსის სახურავზე შემოდგმული ქსოვილების ნიმუშებით სავსე ჩემოდანს - უზარმაზარ შავ ყუთს იღებდა. მისი ჩამოთრევა ადვილი საქმე არ იყო. ბარგის გადმოტვირთვა მძღოლს ევალებოდა, ის უკვე ამძვრალიყო სახურავზე და მანქანის ირგვლივ თავმოყრილ მოსასხამებიანებს ელაქლაქებოდა. გაძვალტყავებული სახეებით და ხორხისმიერი ბგერებით გარშემორტყმულმა ჟანინმა  ძლიერი დაღლილობა იგრძნო. "მე წავალ!" - გასძახა ქმარს, რომელიც ამ დროს მძღოლის ყურადღების მიპყრობას ცდილობდა.

სასტუმროში შესულ ჟანინს სასტუმროს მეპატრონე - გამხდარი და სიტყვაძუნწი ფრანგი გამოეგება. იგი ქალს შუშაბანდს ზემოთ (რომელიც ეზოს გადაჰყურებდა), პირველი სართულისაკენ გაუძღვა და მიაცილა ოთახამდე, სადაც მხოლოდ რკინის საწოლი, ემალის საღებავით შეღებილი სკამი და უფარდებო საკიდი დაედგათ. ოთახის ერთ კუთხეში ჭილობის თეჯირს მიღმა ქვიშის თხელი ფენით დაფარული პირსაბანი თასი იდგა. როდესაც სასტუმროს პატრონმა კარი გაიხურა, ქალმა კირით შეთეთრებული შიშველი კედლებიდან წამოსული სიცივე იგრძნო. მან არ იცოდა სად დაედო ხელჩანთა, თვითონ სად მოკალათებულიყო. სულ ერთია დაწვებოდა, თუ ფეხზე იდგებოდა, მაინც გაითოშებოდა. საკუთარ სიმარტოვეს, ძვალ-რბილში გამჯდარ სიცივეს და გულზე ლოდივით დაწოლილ სევდას აყოლილი ჟანინი, ხელჩანთაჩაბღუჯული და გულზე ლოდივით დაწოლილ სევდას აყოლილი ჟანინი, ხელჩანთაჩაბღუჯული იდგა ოთახში, მისჩერებოდა თითქმის ჭერთან გამოჭრილ სათოფურისხელა ფანჯარას და უაზროდ ელოდა რაღაცას. მას არც ქუჩიდან შემოსული ხმაური ესმოდა და არც მარსელის მჭექარე ხმა უშლიდა ფიქრს, სამაგიეროდ გარკვევით აღიქვამდა "სათოფურიდან" სასტუმროს ნომერში გადმოღვრილ მდინარის დინების მსგავს ჩხრიალს, რომელსაც ქარი პალმების ტოტებში ბადებდა. შემდეგ ქარი თანდათან გაძლიერდა და "წყლის" ეს მსუბუქი ჩუხჩუხი აბობოქრებულ ზვირთთა ღრიალში გადაიზარდა. კედლებს მიღმა ქალს, გრიგალში მატყლისავით დახვეულ პალმების ზღვა წარმოუდგა. არა, აქაურობა სულ სხვნაირად ჰქონდა წარმოდგენილი, მაგრამ ეს უხილავი ტალღები მაინც მალამოსავით ესალბუნებოდნენ მის დაღლილ თვალებს. ქალი წელში მოხრილი, ხელებჩამოყრილი იდგა ოთახში, მის დამძიმებულ ფეხებს ნელ-ნელა სიცივე ეუფლებოდა. ეზმანებოდა აშოლტილი, აშრიალებული პალმები და ის ახალგაზრდა გოგონა, ოდესღაც თავად რომ იყო.

ცოტა რომ მოწესრიგდნენ, ცოლ-ქმარი სასასდილო ოთახში ჩავიდა. აქლემებითა და პალმებით მოხატული კედლები ვარდისფერსა და იისფერში იბინდებოდნენ. თაღისებურ ფანჯრებში ძუნწად ატანდა დღის სინათლე. მარსელმა სასტუმროს მეპატრონეს აქაურ ვაჭრებზე ჩამოუგდო საუბარი. შემდეგ მათ გიმნასტურაზე სამხედრო ორდენდაბნეული მოხუცი არაბი მოემსახურათ. შეფიქრიანებულიმარსელი პურს ძიძგნიდა. ცოლს წყლის დალევა დაუშალა: „აუდუღარია, ღვინო დალიე“. ჟანინი ღვინოს ვერ იტანდა, ამიტომაც არ სვამდა. მენიუში ღორის ხორციც ჰქონდათ. „ყურანი ღორის ხორცს კრძალავს, მაგრამ ყურანმა არ იცოდა, რომ კარგად მოხარშული ღორის ხორცი არ ვნებს ადამიანს. აი, ჩვენ კი ვიცით ღორის ხორცის ყადრი. რაზე ფიქრობ?“ ჟანინი არაფერზე არ ფიქრობდა, შეიძლება ფიქრობდა კიდეც იმ გამარჯვებაზე, მზარეულებმა ყურანთან ბრძოლაში რომ მოიპოვეს, მაგრამ უნდა ეჩქარა. ეორე დღეს, უთენია გაემგზავრებოდნენ კიდევ უფრო შორს სამხრეთისკენ, მანამდე კი ყველა აქაური, მეტ-ნაკლებად ცნობილი ვაჭრების ნახვა უნდა მოესწროთ. მარსელმა არაბს ყავის მოტანა დაავალა. არაბმა უსიტყვოდ და უხალისოდ დაუქნია თავი და მოკლე-მოკლე ნაბიჯით გავიდა. „აჩქარებითა სოფელი არავის მოუჭამია“, - ჩაიცინა მარსელმა. როგორც იქნა, ყავა მოიტანეს. სასწრაფოდ დალიეს და ცივ, მტვრიან ქუჩაში გავიდნენ. მარსელმა ჩემოდნის წასაღებად ახალგაზრდა არაბს უხმო და ანაზღაურების თაობაზე დიდხანს, პრინციპულად ედავა. ეს პრინციპი, რომლის მოწმეც ერთხელ კიდევ გახდა ჟანინი, ემყარებოდა ერთობ რთულ, გაუგებარ განმარტებას - არაბები შრომის საფასურად ყოველთვის ორმაგს თხოულობენ, რათა საბოლოოდ მეოთხედი მაინც მიიღონ. თუმცა ღორის ხორცი კარგი შემწვარი იყო და ღვინოც სულ ერთი ყლუპი მოსვა, ქალი მაინც ცუდად გრძნობდა თავს. მას სურდა უფრო ელეგანტური გამოჩენილიყო, მაგრამ თბილი პალტო და შალის ტანსაცმელი არ აძლევდნენ ამის საშუალებას. იგი უხმოდ მიჰყვებოდა ჩემოდნიან მამაკაცებს.

ისინი მიუყვებოდნენ პატარა ბაღს, სადაც მტვრიანი ხეები იდგა, გზად შემხვედრი მოსასხამაკეცილი არაბები ისე უქცევდნენ მათ მხარეს, თითქოს ვერც კი ამჩნევდნენ. თუმცა ძონძები ეცვათ, სახეზე მაინც ეხატათ სიმაყე, რაც ძალიან აკლდა ჟანინის თანაქალაქელ არაბებს. ჟანინი მიყვებოდა ჩემოდანს, რომელიც გზას უკაფავდა ბრბოში. ჟანგისფერი მიწაყრილი რომ გადაიარეს, აღმოჩნდნენ პატარა მოედანზე, სადაც იგივე მტვრიანი ხეები იდგა, სიღრმეში კი ყველაზე უფრო გაშლილ ადგილზე თაღები და ფარდულები აღემართათ. ისინი იქვე ჭურვის ფორმის, პატარა ცისფერკიბიანი სახლის წინ შეჩერდნენ. შენობაში ერთადერთი ოთახი იყო. ოთახში შუქი მხოლოდ შესასვლელი კარიდან აღწევდა. პრიალა ხის დახლს უკან ჭაღარაულვაშიანი მოხუცი არაბი იდგა და ჩაიდნიდან ფერად-ფერად სამ პატარა ჭიქაში ჩაის ასხამდა. სანამ ჩაბნელებულ მაღაზიებში რაიმეს დანახვას მოახერხებდნენ, ცოლ-ქმარს კარებშივე ახლადდაყენებული პიტნიანი ჩაის სურნელი ეცათ. მარსელმა გირლიანდებივით ასხმულ თუნუქის ჩაიდნებს, ფინჯნებსა და ლამბაქებს, ღია ბარათების ტურნიკეტების გროვას გაჭირვებით აუქცია გვერდი და პირდაპირ დახლთან აღმოჩნდა. ჟანინმა, სინათლისთვის გზა რომ არ გადაეღობა, ოდნავ გვერდით ჩაიწია და შესასვლელში გაჩერდა. ამ დროს მან მოხუცი ვაჭრის უკან ფარდულის ბოლოში პირამდე გატიკნილ ტომრებზე შემომსხარ ორ არაბს მოჰკრა თვალი. ისინი ღიმილით შემოსცქეროდნენ ცოლ-ქმარს. კედელზე სხვადასხვა ფერის ხალიჩები და მოქარგული თავშლები ეკიდა. იტაკი ტომრებით და სურნელოვანი მარცვლებით სავსე ყუთებით იყო დაფარული. დახლზე სპილენძის პრიალა თეფშებიან სასწორსა და ძველ არშინთან, ცისფერ ქაღალდში გახვეული შაქრის თავები ჩაემწკრივებინათ, ერთ-ერთი მათგანი წვერში იყო მოფშვნილი. როდესაც მოხუცმა ვაჭარმა ჩაიდანი დახლზე დადგა და მოსულებს მიესალმა, ჩაის სურნელება გაქრა და მის ნაცვლად შალისა და სანელებლების სურნელი მისწვდა ცოლ-ქმრის ყნოსვას.

მარსელი, როგორც საქმიანი საუბრის დროს სჩვეოდა, სწრაფად და ხმადაბლა ლაპარაკობდა. შემდეგ მან არშინი და სასწორი გვერდზე გადადო, ჩემოდნიდან ქსოვილები და თავშლები ამოალაგა და მოხუც ვაჭარს წინ გადაუშალა. მარსელი ღელავდა, ხმას უწევდა, უმიზეზოდ იცინოდა, იმ ქალსა ჰგავდა, თავის მოწონება რომ სურს, მაგრამ წარმატების იმედი თავადვე რომ არა აქვს. ახლა ის ხელებს ფართოდ შლიდა და ყიდვა-გაყიდვის სცენას განასახიერებდა. მოხუცმა თავი გააქნია, ფინჯნებიანი ლანგარი უკან მდგომ ორ არაბს გადააწოდა და მხოლოდ რამდენიმე სიტყვა თქვა, რომლებმაც, ეტყობა, მარსელს უკანასკნელი იმედი გადაუწურეს. მარსელმა აიღო თავის ქსოვილები, ჩაალაგა ჩემოდანში და სრულიად მშრალი შუბლი ხელით მოიწმინდა. შემდეგ მეკურტნეს უხმო და ორივე თაღებისაკენ გაემართნენ. პირველსავე ფარდულში, მიუხედავად იმისა, რომ იქაც ისეთივე ღირსეულად თავდაჭერილი არაბი ვაჭარი დახვდათ, ცოლ-ქმარს ბედმა შედარებით გაუღიმა.

„ამათ თავი ღმერთები ჰგონიათ,ვაჭრობით კი მაინც ვაჭრობენ. რას იზამ, ძნელია ცხოვრება“, - თქვა ჟანინმა.

ჟანინს პასუხი არ გაუცია. ქარი თითქმის ჩადგა. ცა ალაგ-ალაგ მოწმენდილიყო, გეგონებოდათ ღრუბლებში ლურჯი ჭები ამოუჭრიათო, იქიდან ცივი და ნათელი შუქი იღვრებოდა. ცოლ-ქმარმა გადაჭრა მოედანი და მიწურ კედლებში ჩაჭედილ ვიწრო ქუჩებს გაუყვნენ. კედლებიდან დეკემბრის დამჭკნარი ვარდები და აქა-იქ შემორჩენილი, გამხმარი, ჭიანი ბროწეულები იმზირებოდნენ. მთელ კვარტალში დამწვარი ხის ქერქის, ქვისა და მტვრის, ცხვრისა და ყავის სუნი ტრიალებდა. ფარდულები ერთმანეთისგან შორი-შორს, პირდაპირ კედლებში გაეჭრათ. ჟანინი გრძნობდა ფეხები აღარ ემორჩილებოდა. მისი ქმარი კი პირიქით თანდათან დამშვიდდა, რაღაც-რაღაცეების გაყიდვა უკვე მოახერხა... ცოლს „პატარას“ ეძახდა, უხაროდა, რომ მგზავრობამ ფუჭად არ ჩაიარა.

„რა თქმა უნდა, უშუალოდ მათთან მოლაპარაკება სჯობს“, - ამბობდა ჟანინი.

ქალაქის ცენტრში ისინი სხვა ქუჩით დაბრუნდნენ. მოსაღამოვდა და ცაც თითქმის მოიწმინდა. მოედანზე შეჩერდნენ, მარსელი ხელებს იფშვნეტდა და ჩემოდანს ალერსიანად დასცქეროდა. „შეხედე“, - თქვა ჟანინმა. მოედნის მეორე მხარეს ღია ცისფერ მოსასხამში, მსუბუქ ყვითელ ჩექმებსა და ხელთათმანებში გამოწყობილი მაღალი, ხმელი, ბრგე არაბი გამოჩნდა, გარუჯული, არწივისცხვირიანი სახე ამაყად აეწია. მხოლოდ ჩალმასავით შეხვეული ფესი გამოარჩევდა მას კოლონიური ადმინისტრაციის იმ ფრანგი ოფიცრებისაგან, ზოგჯერ აღფრთოვანებაში რომ მოჰყავდათ ჟანინი. კაცი აუჩქარებლად იძრობდა ხელთათმანებს, თანაბარი ნაბიჯით მოდიოდა მათკენ, მაგრამ ცქერით კი სადღაც მათ მიღმა იცქირებოდა.

- "ერიჰა! - მარსელმა მხრები აიჩეჩა, - ამას თავი მართლა გენერალი ჰგონია".

აქაურებს მედიდურება ნამდვილად არ აკლდათ, მაგრამ ეს კაცი აშკარად აღემატება ყველას. ცარიელ მოედანზე იგი პირდაპირ ჩემოდნისკენ მიაბიჯებდა და აინუნშიც არ აგდებდა არც მას და არც მის წინ მდგარ ცოლ-ქმარს. კაცი სწრაფად უახლოვდებოდათ და როცა არაბი თითქმის თავზე წამოადგათ, მარსელმა ხელი ჩაავლო ჩემოდანს და თავისკენ მისწია. უცნობი, თითქოს არც არაფერი მომხდარაო, იმავე თანაბარი ნაბიჯებით გაეშურა მიწაყრილისკენ. ჟანინმა ქმარს გახედა, მარსელს სახეზე სასოწარკვეთილება აღბეჭდვოდა...

"მაგათ ჰგონიათ, უკვე ყველაფრის უფლება აქვთ", - თქვა მან.

ჟანინმა არაფერი უპასუხა. ზიზღი მოგვარა არაბის სულელურმა ქედმაღლობამ და თავი უეცრად უბედურად იგრძნო. სახლში დაბრუნება მოუნდა, თავის პატარა ბინა მოენატრა. სასტუმროს გაყინულ ნომერში დაბრუნებაზე ფიქრი ზარავდა. სასტუმროს პატრონის რჩევა გაახსენდა და სთხოვა მარსელს ასულიყვნენ ფორტის ტერასაზე, საიდანაც უდაბნო მოჩანდა, თან დაუმატა, ბარგის დატოვება სასტუმროში შეგვიძლიაო. მაგრამ დაღლილი მარსელი სადილამდე გამოძინებას ამჯობინებდა.

"გთხოვ",  - თქვა ჟანინმა.

მარსელმა შეხედა მეუღლეს და მოლბა:

"კეთილი, ძვირფასო".

ქალი ქმარს სასტუმროს წინ, ქუჩაში ელოდებოდა. თეთრებში გახვეული ბრბო, რომელთა შორის არც ერთი ქალი არ ერია, უფრო და უფრო მრავალრიცხოვანი ხდებოდა. ჟანინს ამდენ მამაკაცი ერტად არასოდეს ენახა. ისინი კი თითქოს ვერც ამჩნევდნენ მას. ერთი-ორმა არაბმა ზანტად მიაბრუნა მისკენ გარუჯული სახე, მაგრამ დანახვით, თითქოს ვერცა ხედავდნენ. ჟანინისათვის ეს სახეები ტყუპისცალივით ჰგავდნენ ერთმანეთს და ისეთივე ამაყი, ეშმაკური იერი დაჰკრავდათ, როგორიც იმ ხელთათმანიან არაბს და ფრანგ ჯარისკაცს ავტობუსში. არაბები მდუმარედ, მსუბუქად მიდი-მოდიოდნენ ფეხებდასიებული უცხოელი ქალის გვერდით, უყურებდნენ და თითქოს ვერც კი ხედავდნენ მას. ჟანინს უღონობა და გამგზავრების სურვილი იპყრობდა. "რატომ ჩამოვედი?" მაგრამ ამ დროს მარსელიც გამოჩნდა.

საღამოს ხუთი საათი იქნებოდა, ფორტის კიბეს რომ აუყვნენ. ქარი ჩადგა. მოწმენდილ ცას ახლა უკვე მტრედისფერი დაჰკრავდა. სიცივე, რომელიც თანდათან უფრო სუსხიანი ხდებოდა, ცოლ-ქმარს ლოყებს უწვავდა. კიბის შუაგულში კედელს მიყრდნობილმა მოხუცმა არაბმა თითქოს წინასწარვე იცოდა, უარს რომ ეტყოდნენ, ფეხი არ მოუცვლია, ისე შესთავაზა მეგზურობა. მიუხედავად რამდენიმე მიწატკეპნილი მოედნისა, კიბე გრძელი და ციცაბო იყო. რაც უფრო ზემოთ ადიოდნენ, მათ წინა გადაშლილი სივრცე ფართოვდებოდა და ისინიც თანდათან იკარგებოდნენ იმ ცივსა და მშრალ ნათელში, სადაც ოაზისის ხმაური მკაფიოდ აღწევდა. ამ კრისტალურ სივრცეში ნაბიჯების ხმა ხმოვან ბგერებად იშლებოდა და მისგან წარმოშობილი ტალღა, თითქოს ანანავებდა გაცისკროვნებულ ჰაერს, რომლის რხევა სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო შესამჩნევი ხდებოდა. როდესაც ტერასას მიაღწიეს, მათ წინ გადაიშალა ტყე, ხოლო მის მიღმა - ჰორიზონტი. ჟანინს მოეჩვენა, თითქოს მთელი ცა მოეცვა ერთ მოკლე და გამყინავ ბგერას და მისი ექო ნელ-ნელა ავსებდა არემარეს. შემდეგ ხმა მიწყდა და ჟანინი მარტო აღმოჩნდა უკიდეგანო სივრცის წინაშე. არაფერი უშლიდა ხელს თვალით მისწვდენოდა მთელს სივრცეს აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. ქვემოთ ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ მზეზე გამოტანილი წითელი წიწაკები და არაბული ქალაქის თეთრი და ცისფერი ტერასები. სულიერი იქ არავინ ჩანდა, მაგრამ შიდა ეზოებიდან მოხალული ყავის სურნელებასთან ერთად მხიარული ხმები და რაღაც გაურკვეველი ბაკუნი აღწევდა. ოდნავ მოშორებით თიხის კედლებით არათანაბარ კვადრატებად, დაყოფილ პალმების ტევრს აშრიალებდა ნელი სიო, რომელცი ტერასამდე ვერ აღწევდა. უფრო შორს თითქმის ჰორიზონტთან მოჟანგისფრო-ნაცრისფერ ქვათა უსიცოცხლო საუფლო იწყებოდა. მხოლოდ ოაზისის შორიახლოს, მდინარესთან პალმების ტევრის აღმოსავლეთიდან რომ უვლიდა, განიერი, შავი კარვები მოჩანდა. კარვების ირგვლივ უმოძრაო აქლემები წერტილებივით აჩნდა ნაცრისფერ მიწას და უცნობი დამწერლობის ანბანს ჩამოჰგავდნენ. უდაბნო მდუმარებაში ჩაფლულიყო.

მთელი სხეული მოაჯირს გადაყრდნობილი ჟანინი უხმოდ იდგა და თვალს ვერ აცილებდა მის წინ გადაშლილ სიცარიელეს. მარსელი ცმუკავდა, სციოდა და ჩასვლა უნდოდა. ნეტავ რა არის აქ სანახავი? მაგრამ ქალი თვალს ვერ სწყვეტდა ჰორიზონტს. მოულოდნელად მას მოეჩვენა, რომ ქვემოთ, შორს სამხრეთით, იქ სადაც ცის და დედამიწის შერწყმა სწორ, მკვეთრ ხაზს წარმოქმნის, ელოდა რაღაც ისეთი მთელი ცხოვრება რომ აკლდა და რომლის არსებობაზეც დღემდე არც კი დაფიქრებულა.

საღამო ახლოვდებოდა, მზის სინათლემ ელვარება დაჰკარგა და საწყლად ბჟუტავდა. და მაშინ ქალმა, სრულიად შემთხვევით რომ აღმოჩნდა ამ ადგილებში, იგრძნო თუ რა ნელ-ნელა ეხსნებოდა გულში წლობით შეკვანძული ჩვევების და დარდის ხლართი, ჟანინი შეჰყურებდა მომთაბარეთა სადგომებს, სადაც კაციშვილი არ ჭაჭანებდა, კარვებიდან არავინ არ გამოდიოდა, მაგრამ იგი მაინც ფიქრობდა იმ ხალხზე, რომლის არსებობაზეც დღემდე არაფერი იცოდა. ქვეყნიერებას მოწყვეტილი ეს ერთი მუჭა უსახლკარო ადამიანები დაბანაკებულიყვნენ ჟანინის თვალწინ გადაჭიმულ უკიდეგანო მიწაზე, რომელიც წარმოადგენდა უმნიშვნელო ნაწილს იმ თვალუწვდენელი სივრცისას, ათასეული კილომეტრების დაშორებით სადღაც დროიდან ამ დამსკდარ მწირ მიწაზე უსასრულოდ დაეხეტებოდნენ თავისუფალი ადამიანები - უცნაური სამეფოს არაფრის მქონე გამგებლები. ჟანინმა არ იცოდა, ამგვარი ფიქრი რად ავსებდა ტკბილი, ღრმა სევდით და უხუჭავდა თვალებს, მაგრამ იმას კი გრძნობდა, რომ ის ერთხელ მაინც იყო მეუფე ამ ოდითგანვე მისთვის განკუთვნილი მხარისა და ეს მოხდა მაშინ, როცა არაბული ქალაქიდან ამოსული ხმები მიწყნარდა და უძრავ ზეცას გამყინავი ნათელი გადაეფარა. ჟანინს მოეჩვენა, რომ დრო შეჩერდა და ამიერიდან არც არავინ დაბერდებოდა და არც არავინ მოკვდებოდა, რომ სიცოცხლე შეწყდა მთელ დედამიწაზე და მხოლოდ მის გულში ვიღაც დარდისა და აღტაცებისაგან ტიროდა.

მაგრამ მალე ნათელი და ცივი მზე ისევ ამოძრავდა და მაშინ როდესაც აღმოსავლეთიდან წამოსული ნაცრისფერი ჭავლი მზად იყო შთაენთქა ეს უსაზღვრო სივრცე, ვარდისფრად აკიაფებულ დასავლეთში გადაიწურა. სადღაც შორს ძაღლის ყეფამ ჰაერი გაჰკვეთა, მაღლა აიწრა და უფრო გამყინავად გაისმა. ქალმა მხოლოდ ახლა შეამჩნია სიცივისგან კბილები რომ უკაწკაწებდა.

"ხომ არ გაგიჟდი, - თქვა მარსელმა,  - სული ამოგვხდება, წავედით". - და ხელი ცოლს უხერხულად ჩაავლო.

ჟანინი მოსცილდა მოაჯირს და მორჩილად გაჰყვა ქმარს. კიბეზე მდგარი მოხუცი არაბი უძრავად გაჰყურებდა ქალაქისკენ მიმავალ წყვილს. ჟანინი ვერავის ვერ ამჩნევდა. უსაზღვრო და უეცარი დაღლილობით წელში მოხრილი, ძლივს მიათრევდა ტანს, რომლის სიმძიმე ამჟამად აუტანლად ეჩვენებოდა.

აღტყინებამ გაუარა. საკუთარი სხეული მეტისმეტად დიდი, თეთრი და მოუხეშავი მოეჩვენა იმ სამყაროსთვის, ახლახანს რომ იხი.ა აქ მხოლოდ ბავშვს, ახალგაზრდა ქალიშვილს, კაფანდარა მამაკაცს და მოქნილ ტურას შეეძლოთ უხმაუროდ სიარული. მას კი რა ესაქმებოდა აქ? დაეძინა? სიკვდილს დალოდებოდა?

ჟანინმა მართლაც რომ ძლივს მიაღწია რესტორნამდე. მისი ქმარი ხმას აღარ იღებდა, ხანდახან თუ დააღვევდა სიჩუმეს, ისიც იმიტომ, რომ დაღლილობა დაეჩივლა. ქალი გრძნობდა, რომ ავად ხდებოდა და უღონოდ ეწინააღმდეგებოდა გაციებას. როგორც იქნა, მიაღწია საწოლამდე, მარსელიც დაწვა და ისე ჩააქრო შუქი, ცოლისთვის არაფერი უკითხავს. ოთახში ყინავდა. გათოშილ ჟანინს სიცხე უწევდა, სუნთქვა უჭირდა, მჩქეფარე სისხლი ვეღარ უთბობდა სხეულს და თანდათან რაღაც გაურკვეველი შიში ეუფლებოდა. ლოგინში წრიალებდა. ძველი რკინის საწოლს მისი სიმძიმის ქვეშ ჭრიალი გაჰქონდა. არა, ქალს არ სურდა ავად გამხდარიყო. მარსელს უკვე ეძინა, მანაც უნდა დაიძინოს. ქალაქის ყრუ ხმაური "სათოფურიდან" შემოდიოდა ოთახში. მავრიტანული კაფეებიდან მოისმოდა ძველი გრამაფონების ხმა. ზანტად მოსიარულე ხალხის ზუზუნთან ერთად ჟანინის ყურამდე აღწევდა სადღაც ადრე გაგონილი მელოდიები. უნდა დაიძინოს. მაგრამ თვალდახუჭულს მცოხნავი აქლემები წარმოუდგა და შავი კარვების თვლასაც მოჰყვა გუნებაში. მარტოობის გრძნობამ შეიპყრო. ნეტა რისთვის ჩამოვიდა აქ? ისე ჩაეძინა ამ კითხვაზე პასუხი არ გაუცია.

ჟანინს მალე გამოეღვიძა. ირგვლივ სამარისებური სიჩუმე იდგა. ღამის მდუმარებას მხოლოდ ქალაქის განაპირას ძაღლების ხრინწიანი ყეფა არღვევდა. ქალს გააჟრჟოლა, გადაბრუნდა და როდესაც მეუღლის მკვრივი მხარი იგრძნო, ნახევრად მძინარი მიეკრა მას. ჟანინი თითქოს ზემოდან დაცურავდა, ჩაძირვით კი ვერ იძირებოდა ძილის მორევში, შეუცნობელი სიხარბით ებღაუჭებოდა ქმრის მხარს, როგორც ყველაზე უფრო საიმედო საყრდენს. რაღაცას ლაპარაკობდა, მაგრამ ბაგეებს ერთი ბგერაც კი არ დასცდენიათ, ლაპარაკობდა, მაგრამ თვითონაც ვერ გარკვეულიყო, რას ამბობდა. მხოლდო ქმრის სხეულის სითბოს გრძნობდა. და ასე იყო მთელი ოცი წლის მანძილზე; მარსელის სხეული ათბობდა ყოველთვის, ავადმყოფობის დროსაც, მოგზაურობაშიც... არადა, რა უნდა ეკეთებინა სახლში მარტოს? ბავშვებიც არ ჰყავდათ. იქნებ სწორედ ეს აკლდა? ქალმა ეს არ იცოდა. იგი უბრალოდ დაყვებოდა მარსელს და კმაყოფილდებოდა იმით, რომ ვიღაცას მაინც სჭირდებოდა. ეს იყო და ეს. ამ საჭიროების აღიარება გახლდათ ის ერთადერთი სიხარული, რომელსაც მარსელი მისთვის იმეტებდა. არა, ჟანინი ნამდვილად არ უყვარდა მარსელს. სიყვარული, თუნდაც ღვარძლიანი, არ შეიძლება ასეთი პირქუში იყოს. თუმცა, როგორია კი საერთოდ სიყვარული? მათ ერთმანეთი უყვარდათ ღამით, სიბნელეში, როდესაც მხოლოდ ხელების ფათურით გრძნობდნენ ერთმანეთს. მაგრამ, არსებობს კი სიყვარული ღამის გარეშე, დღისითაც რომ ძალუძს კივილი? ქალმა ეს არ იცოდა. სამაგიეროდ დარწმუნებული იყო, რომ მარსელს სჭირდებოდა და ეს იყო მისთვის ყველაზე მთავარი. ამით ცხოვრობდა დღეცა და ღამეც, განსაკუთრებით ღამით, ყოველ ღამით, როდესაც კაცს უჟანინოდ არც სიბერე და არც სიკვდილი არ სურდა. ის ჯიუტი გამომეტყველბა, მარსელს რომ ჰქონდა ხოლმე ასეთ წუთებში და ქალს არაერთხელ სხვა მამაკაცებზეც შეუმჩნევია, წარმოადგენდა ამ შერეკილების საერთო სახეს, იქამდე რომ არიან გონიერი კაცის ნიღაბს ამოფარებულნი, სანამ გაშმაგება არ დაეუფლებათ და ქასლის სხეულს არ ეკვეთებიან; ოღონდ თავიანთ სულის შემაშფოთებელ მარტოობასა და წყვდიადს დაემალონ ქალის მკლავებში და სულაც არ დაგიდევენ ვნებასა და სურვილს.

მარსელი ოდნავ შეირხა, ეტყობა სურდა ქალის სხეულს მოშორებოდა. არა, მას არ უყვარდა ჟანინი, უბრალოდ, მისი დაკარგვისა ეშინოდა. წესით ისინი დიდი ხნის წინ უნდა დაშორებოდნენ ერთმანეთს და სიცოცხლის ბოლომდე ცალ-ცალკე ეძინათ, მაგრამ შეუძლია კი ვინმეს მთელი სიცოცხლე მარტო იწვეს? ალბათ მხოლოდ ზოგიერთებს, ისეთებს ვინც მოწოდებამ თუ უბედურებამ სხვებისაგან გარიყა და ყოველ ღამე საწოლში სიკვდილთან ერთად წვებიან. ამას კი ვერასდროს ვერ შესძლებდა მარსელი - ეს სუსტი და უსუსური ბავშვი, სწორედ რომ მისი ბავშვი, რომელსაც ძალიან სჭირდებოდა ჟანინი და რომელმაც სწორედ ამ წამს ამოიხვნეშა. ჟანინი უფრო მიეკრა ქმარს. მკერდზე ხელი დაადო და გუნებაში იმ საალერსო სახელით მიმართა, წინათ რომ ეძახდა სიყვარულობანას დროს და ზოგჯერ ახლაც რომ დასცდებოდა, ოღონდ დაუფიქრებლად და უალერსოდ.

ჟანინი მთელი გულით უხმობდა მეუღლეს, ბოლოს და ბოლოს მასაც ხომ სჭირდებოდა მარსელი, მისი ძალა, მისი ახირებანი. მასაც ხომ ეშინოდა სიკვდილის. "ამ შიშის გადალახვა რომ შემეძლოს, ბედნიერი ვიქნები"... იმ წუთშივე რაღაც ენით უთქმელი სევდა შემოაწვა და მარსელს მოსცილდა. არა, ჟანინი ვერაფრის გადალახვასაც ვერ შესძლებდა, ის არ იყო ბედნიერი და მოკვდებოდა ისე, ვერასდროს შესძლებდა შიშისაგან თავის დაღწევას. ქალს გული უწუხდა, იხუთებოდა და მთელი არსებით ცდილობდა მოეშორებინა ის უზარმაზარი ტვირთი, მთელი ოცი წლის განმავლობაში რომ აწვა მხრებზე და მხოლოდ ახლაღა მიხვდა მის არსებობას, ქალს სურდა თავისუფლება, უსათუო თავისუფლება, დე, თვითონ მარსელმა და სხვებმაც ვერასოდეს გაიგონ თავისუფლების გემო. ჟანინი თითქმის გამოფხიზლდა, ლოგინზე წამოჯდა და მოლოდინით მიუგდო ყური ძახილს, რომელიც მისი აზრით, სადაცაა უნდა გაეგონა. მაგრამ მდუმარე წყვდიადს მხოლოდ ოაზისიდან მომავალი ძაღლების დაუღალავი, ხრინწიანი ყეფა არღვევდა. სუსტმა ქარმა დაბერა და პალმების ხეივანში მისი ნავარდი ჟანინს წყლის ჩუხჩუხად ჩაესმა. ქარი ქროდა სამხრეთიდან, იმ ადგილებიდან, სადაც უძრავი ცის ქვეშ ღამე და უდაბნო ერთმანეთს შენივთებოდნენ, სადაც სიცოცხლე გაჩერებულიყო, არც არავინ ბერდებოდა და არც არავინ კვდებოდა. შემდეგ ქარის ბუტბუტი გაქრა, თითქოს ნაკადული დაშრაო და ქალს ახლა აღარც კი სჯეროდა, მართლა მოესმა თუ არა საერთოდ რამე იმ უტყვი ძახილის გარდა, რომლის ჩაჩუმებაც და ხმის მომატებაც მხოლოდ მის ნება-სურვილზე იყო დამოკიდებული და რომლის მნიშვნელბას ვერასდროს ვერ ჩასწვდებოდა, თუ დაუყოვნებლივ არ გამოეპასუხებოდა. დიახ, დაუყოვნებლივ, ეს კი ნამდვილად იცოდა ჟანინმა.

უხმოდ წამოდგა, საწოლთან შეჩერდა და ქმრის სუნთქვას დაძაბულმა მიუგდო ყური. მარსელს ეძინა. თბილი ლოგინიდან გამოსულ ქალს შეაჟრჟოლა.

თაღისებური ფანჯრებიდან შემოწეული ლამპიონების სუსტ შუქზე ხელის ფათურით იპოვა ტანსაცმელი, აუჩქარებლად იცვამდა. კართან ფეხსაცმლით ხელში მიიპარა. სიბნელეში ცოთა ხნით შეყოვნდა და მერე კარის უხმოდ გაღება სცადა. საკეტმა გაიტკაცუნა, ჟანინი შედგა, გული მძლავრად უცემდა. მიაყურადა, ჩამიჩუმი არ ისმოდა. ჟანინი დამშვიდდა და კდიევ ერთხელ გადაატრიალა საკეტი. როგორც იქნა, გააღო. დერეფანში გავიდა და ისევ ფრთხილად გამოიხურა კარი. მცირედი ლოდინის შემდეგ კარზე ლოყამიდებული მარსელის სუნთქვა შემოესმა. შემობრუნდა და როგორც კი ღამის ცივი ჰაერი სახეში ეცა, გასასვლელისკენ გაიქცა. სასტუმროს კარი დაკეტილი იყო. სანამ ჟანინი რაზას უკირკიტებდა, კიბის ზემოთ ნამძინარევი ღამის დარაჯი გამოჩნდა და ქალს არაბულად გამოელაპარაკა. "ახლავე დავბრუნდები", - უთხრა ჟანინმა და გარეთ გავარდა.

სახლებსა და პალმებს ზემოთ შავი ცა ვარსკვლავებით მოჭედილიყო. ჟანინი ვიწრო, ამჟამად უკაცრიელ, ფორტისკენ მიმავალ ქუჩაზე მირბოდა. ყინვის აღარ ეშინოდა მზის წინააღმდეგობისა და მთლიანად ჩაეგდო ხელში ღამე; გაყინული ჰაერი ქალს ფილტვებს უწვავდა, მაგრამ ის მაინც გარბოდა და თითქმის ბრმად მიიკვლევდა გზას უკუნეთში, ზემოთ, ქუჩის ბოლოში, რაღაც მოელვარე წერტილები აკიაფდნენ და ზიგზაგით დაეშვნენ მისკენ. ჟანინს მსუბუქი შარიშურივით რაღაც შემოესმა და გაჩერდა. მოკაშკაშე წერტილები უახლოვდებოდნენ და უფრო და უფრო იზრდებოდნენ. ჟანინმა ფართო მოსასხამებსა და ამ მოსასხამებსი გაელვებულ ველოსიპედის თვლებს მოჰკრა თვალი. მოსასხამებმა სულ ახლოს ჩაუქროლეს, ცოტაც და დაეჯახებოდნენ, ქალის ზურგს უკან სამი წითელი ნაპერწკალი აციმციმდა და მეყსეულად შთაინთქა ბნელში. ჟანინმა სირბილით განაგრზო გზა ფორტისკენ, ცივმა ჰაერმა ისევ აუწვა ფილტვები, იძულებული შეიქნა კიბის შუაგულში შეჩერებულიყო. მაგრამ მალე რაღაც უხილავმა ძალამ ტერასისკენ უბიძგა და მუცლით მოაჯირს მიახეთქა. ქალს სული ეხუთებოდა, თვალები აუჭრელდა. სირბილმა ვერ გაათბო და მთელი ტანით კანკალებდა. მაგრამ ცივი ჰაერი, ნაწყვეტ-ნაწყვეტ რომ ყლაპავდა, შეუმჩნევლად ბადებდა სუსტ სითბოს, რომელცი ნელ-ნელა ძალავდა ცახცახს. ბოლოს მის თვალწინ ღამის სივრცე გადაიშალა.

აღარც ნიავი უბერავდა და აღარც ჩქამი ისმოდა საიდანმე, ქალის ირგვლივ გამეფებულ მყუდროებას და სიმარტოვეს მხოლოდ ყინვისგან დამსკდარი, ქვიშად ქცეული ქვების ყრუ ტკაცანი არღვევდა. და მაინც ქალს მოეჩვენა, რომ უხილავმა ქარბორბალამ მის ზემოთ ცის თაღი შეატრიალა. ღამის წიაღში უსასრულოდ იბადებოდნენ ათსობით მოკაშკაშე, ყინულის ნატეხებივით ვარსკვლავები, რომლებიც ციდან დაბლა ეშვებოდნენ და ჰორიზონტისკენ მისრიალებდნენ. ჟანინი თვალს ვერ სწყვეტდა მოკაშკაშე შუქთა უსასრულო ციალს და მათ მოძრაობას ადევნებული უფრო ღრმად ეფლობოდა საკუთარ არსებაში, სადაც ახლა სურვილი და სიცივე ერთმანეთს შებმოდნენ. ერთმანეთის მიყოლებით სცვიოდნენ ვარსკვლავები, უდაბნოს ქვებში იკარგებოდნენ და ჟანინიც უფრო და უფრო იძირებოდა ღამის წყვდიადში. ჟანინი სუნთქავდა და ავიწყდებოდა სიცივე, ყოფის სიმძიმე, ბობოქარი თუ მდორე ცხოვრება, სიცოცხლისა და სიკვდილის მომქანცავი შიში, ამდენი ხნის მანძილზე რომ გაურბოდა. და აი, ეს უსასრულო სრბოლა როგორც იქნა დამთავრდა... ახლა ქალს ეჩვენებოდა, რომ ხელმეორედ იბადებოდა და მის გამთბარ სხეულს ახალი სასიცოცხლო ძალები ავსებდნენ. მუცლით მოაჯირს მიბჯენილი მისჩერებოდა ამოძრავებულ ცას და აფორიაქებული გულის დაწყნარებას ელოდა. თანავარსკვლავედების უკანასკნელმა მნათობებმაც დატოვეს ცის კაბადონი და უდაბნოს ჰორიზონტში ჩაიფერფლნენ. მოძრაობა შეწყდა და მაშინვე, სიბნელიდან წამოსულმა გაურკვეველმა სითხემ, აუტანელი სინაზით იწყო ჟანინის ავსება. უწყვეტ ნაკადად, მისი არსების სიღრმიდან ზემოთ გადაინაცვლა და მგმინავი ბაგეებიდან გადმოიღვარა. იმავე წამს ცივ მიწაზე გაშხლართული ჟანინის თავზე მთელი ცა გადაიშალა.

როდესაც ჟანინი კვლავ დიდი სიფრთხილით შევიდა სასტუმროს ნომერში, მარსელს არ გაღვიძებია. მაგრამ დაწვა თუ არა ქალი, მან რაღაც ჩაიბურდღუნა და ლოგინზე ჩამოჯდა. რაღაც ჩაილაპარაკა, ჟანინმა ვერ გაიგო. მარსელი წამოდგა და სინათლე აანთო. ქალს შუქი სახეზე სილასავით გადაეწნა. კაცი ბარბაცით გაემართა პირსაბანისკენ. იქ მინერალური წყალი იპოვა და დიდხანს პირდაპირ ბოთლიდან სვამდა. ცალი მუხლით საწოლს დაყრდნობილი, ის იყო საბანში შეძრომას აპირებდა, რომ მეუღლეს გახედა და შეცბა. ქალი ცრემლებს ვერ იკავებდა და გულამომჯდარი ტიროდა.

"არაფერია, ძვირფასო, - თქვა ჟანინმა, - არაფერი".

ფრანგულიდან თარგმნა - კახა იმნაიშვილმა

შეხვედრა ორჰან ფამუქთან

ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობისა და თავისუფალი და აგრარული უნივერსიტეტების მოწვევით, 2014 წლის 12 მარტს თბილისს ნობელის პრემიის ლაურეატი თურქი მწერალი - ორჰან ფამუქი ეწვია.







დავით ზურაბიშვილი - წინასწარმეტყველების მექანიკა

წინასწარმეტყველების მექანიკა, ანუ ერეტიკული შენიშვნები ერთი არშემდგარი ლიტერატურული იუბილეს გამო

ზუსტად ამ 30 წლის წინ, ქრისტეს შობიდან 1962 წელს, ინგლისის წიგნის ბაზარზე გამოჩნდა ჩვენებური გაგებით ჯერ კიდევ ახალგაზრდა მწერლის, ენტონი ბერჯესის მომცრო რომანი “მექანიკური ფორთოხალი” - ერთი მელომანი სადისტის ამბავი, ძალადობის ინსტინქტის ჩასახშობად გამიზნული, არანაკლებ სადისტური მეცნიერული ექსპერიმენტის მსხვერპლი რომ შეიქნა, მაგრამ შემდეგ, ხელისუფალთა კონიუნქტურული პოლიტიკის წყალობით, კვლავ მიეცა საშუალება, პირვანდელ მდგომარეობას დაჰბრუნებოდა...

მოქმედების დრო - შორეული მომავალი, როცა ინგლისში ტოტალიტარული რეჟიმია გამეფებული; ტექსტი - “მოდერნისტული”, უხვად გაჯერებული ინგლისურენოვანი მკითხველისათვის მეტად ეგზოტიკური ცხოვრებისეული დეტალებითა და რუსიციზმებით (მინიშნება საბჭოეთის ექსპანსიაზე) და კიდევ, ლაიტმოტივი - მეტაფორა: ბეთჰოვენის მე-9 სიმფონია, როგორც რომანის მთავარი გმირის, უფრო სწორად კი ანტიგმირის, საქმეთა და საფიქრალთა თანამდევი ფონი. ერთი სიტყვით, ეკლექტიკური, თუმცა შინაგანად დამუხტული მხატვრული ოპუსი, თითქოსდა იმთავითვე განწირული ხმაურიანი წარმატებისთვის.

მაგრამ ასე არ მოხდა: მკითხველ საზოგადოებაში რომანის პუბლიკაციას დიდი აჟიოტაჟი არ გამოუწვევია, თითო-ოროლა დადებით რეცენზიას თუ არ ჩავთვლით და მხოლოდ ათწლიანი დაგვიანებით, სტენლი კუბრიკისეული ეკრანიზაციის შემდეგ, როცა ალეკს-მაკდაუელის, თუ მაკდაუელ-ალეკსის სახენიღაბმა მსოფლიო კინოთეატრების აფიშები დაიპყრო, ფილმის ლიტერატურულმა პირველწყარომ საყოველთაო ყურადღება მიიქცია.

კაცმა რომ თქვას, ასეთი ნაგვიანევი აღიარება მნიშვნელოვანწილად იმდროინდელი ევროპის საზოგადოებაში გაბატონებული ფსიქოლოგიური კლიმატითაც იყო განპირობებული: ყველას კარგად ახსოვდა ახლად გადაგორებული ახალგაზრდული ჯანყის ტალღა, ერთიანად რომ შეაზანზარა მთელი დასავლური სამყარო, თუმცა თავიდან ინტელექტუალური ელიტა გარკვეული სიმპათიითაც კი შეეგება რესპექტაბელურ “მომხმარებელთა საზოგადოების” შვილთა ექსტრავაგანტურ გამოხდომებს, ცდილობდა, გაეგო კონტრკულტურის არა მარტო ესთეტიკა, არამედ იდეოლოგიაც - იმის მიუხედავად, რომ ხშირად ძნელი ხდებოდა ზღვრის გავლება კონტრკულტურასა და ანტიკულტურას შორის. მეტიც, ჟან-პოლ სარტრი დემონსტრაციულად იმუქრებოდა, ჩემი ხელით გამოვიტან ლუვრიდან “ჯოკონდას” და ცეცხლში გადავუძახებო; პაზოლინი ჰომოსექსუალობით იწონებდა თავს, ენცენსბერგერი კი საერთოდ იმ აზრამდე მივიდა, რომ წიგნი, როგორც ასეთი, საერთოდ არაა საჭირო და არც წიგნის კითხვაში ყრია რამე ხეირიო...

 მაგრამ როცა 1968 წლის გაზაფხულზე ახალგაზრდა რევოლუციონერები სიტყვიდან საქმეზე გადავიდნენ და შიგ ევროპული ცივილიზაციის გულში, პარიზში, ძალადობის ნამდვილი ფეიერვერკი მოაწყვეს, “მამების” თაობა დაბნეულობამ შეიპყრო. თვით “ახალ მემარცხენეთა” უფროსი თაობის იდეოლოგი, ჰერბერტ მარკუზეც კი შეწუხდა და საქვეყნოდ განაცხადა: მე ეს არ მინდოდაო...

სწორედ ამ დროს გამოვიდა ეკრანებზე კუბრიკის ფილმი და ბერჯესის რომანმაც, როგორც იტყვიან ხოლმე, ახალი ცხოვრება დაიწყო.

საქმე ისაა, თუკი ბერჯესის შემოქმედებითი ლაბორატორიისათვის გასაღების მორგებას დავაპირებთ, თუკი შევეცდებით იმ ფორმულის პოვნას, ლაკონიურად რომ განსაზღვრავდეს მისი მწერლობის არსს, ალბათ ყველაზე უპრიანი იქნება სიტყვა ერეტიკოსი (აქ, რასაკვირველია, გამოვრიცხავთ ამ ცნების შეფასებით მნიშვნელობას). ერეტიკოსი მეამბოხისაგან კი უპირველესად იმით განსხვავდება, რომ მას თავისი თეორიული ბაზისი აქვს; ერეტიკოსი არასოდეს უარყოფს მხოლოდ უარყოფის მიზნით, იგი საკუთარი თვალსაზრისის დამტკიცებას ცდილობს ყველგან და ყოველთვის...

ერთი შეხედვით, ამგვარი დახასიათება ბერჯესის მიმართ ნაკლებად გამოდგება - ყოველ შემთხვევაში, “მექანიკური ფორთოხალი” მთლიანად თავისუფალია ავტორ-დემიურგის მორალისტური თუ კონცეფციური ქადაგებისაგან, მაგრამ ერეტიკოსი რა ერეტიკოსია, თუ დაკანონებულ ნორმას არ გადაუხვია და ის ფაქტი, რომ ბერჯესის რომანი ათი წლის დაგვიანებით აღიარეს, შეიძლება არა იმდენად სოციალურ-პოლიტიკური ვითარებით, არამედ გარკვეული ლიტერატურული დოგმატების დარღვევითაც იყო გამოწვეული. ჯორჯ ორუელის “1984” ხომ გამოსვლისთანავე მონათლეს წინასწარმეტყველებად, თუმცა იგი არსებულის აღნიშვნა უფრო იყო; აი “ფორთოხალი” კი - სხვა ანტიუტოპიებთან შედარებით - ნამდვილად წინასწარმეტყველური აღმოჩნდა.

ანტიუტოპია, ფაქტობრივად, არსებული სინამდვილის უტრირებული მოდელია მხოლოდ, ოღონდ ბერჯესს არც უცდია მისი რაიმე ახალი მოდელის შექმნა - “ფორთოხალი” ანტიუტოპიის პაროდია უფროა; რომანში თხრობა პირველი პირით მიმდინარეობს, მაგრამ ამაოდ ვეცდებით მასში რაიმე აღსარების მსგავსის ძიებას - იგი აღმსარებლური პროზის პაროდიაცაა, თავად ნაწარმოების ტექსტი კი თავისუფლად შეიძლება აღვიქვათ როგორც ჯოისისეული შინაგანი მონოლოგისა და ორუელის ახალი ენის პაროდირებული ვარიანტი.

მოკლედ, რა ჟანრობრივი მოდელიც უნდა მივუსადაგოთ, “ფორთოხალი” ყოველთვის წარმოგვიდგება როგორც ნებისმიერი ჟანრის ერესი. ამიტომ ადვილი მისახვედრია, თუ რატომ ვერ გაიაზრეს თავის დროზე ალეკსის მხატვრული სახე წინასწარმეტყველებად: თვით წინასწარმეტყველების მექანიკა იყო მეტისმეტად რთული, უფრო სწორად, გართულებული. ალეკსის სულიერი ნათესაობა 60-იანელ მეამბოხეებთან სიღრმისეული სიახლოვეა და არა ზედაპირულ-პუბლიცისტური. მათ ნიჰილიზმი აერთიანებთ, თორემ, თავის პარიზელ თუ ნიუ-იორკელ თანამოძმეთაგან განსხვავებით, ალეკსს პოლიტიკა სულ ფეხებზე ჰკიდია, ხოლო “ბითლზის” Roll Over, Beethoven ალბათ მკრეხელურადაც კი მოეჩვენებოდა. რასაკვირველია, ბერჯესს შეეძლო რომანში იმთავითვე გადაენაცვლებინა აქცენტები, მოეხსნა ყოველგვარი პოსტმოდერნისტული შენიღბვა და უფრო ცხადად მოეხდინა თავისი წინასწარმეტყველების მექანიკის დემონსტრირება, მაგრამ ეს ჩვენში გავრცელებული მოდური თქმა რომ გამოვიყენოთ, უეჭველად მისი მწერლური მრწამსის ღალატი იქნებოდა...

რაც შეეხება თვით იდეას, ბერჯესი ერეტიკოსია სწორედ კანონიკური გაგებით: კათოლიკური აღმსარებლობის მწერლისთვის ფუნდამენტურ პრინციპად თავისუფალი ნება, თავისუფალი არჩევანი - უფრო სწორად, ამ პრინციპის აბსოლუტიზაცია ქცეულა. თანამედროვე ლიტერატურული კრიტიკა ბერჯესს ნეტარი ავგუსტინეს სახელგანთქმული ოპონენტის, სწორედ იმ პელაგიუსის მემკვიდრედაც კი მიიჩნევს, რომელიც აღაფრთოვანებდა ერაზმ როტერდამელს და ნერვებს უშლიდა ლუთერს...

და ენტონი ბერჯესიც - მწერალი, ლიტერატურათმცოდნე, პუბლიცისტი და კომპოზიტორი, როგორც ჭეშმარიტ ერეტიკოსს შეშვენის, შესაშური შეუპოვრობით ავითარებს თავის თხზულებებში თავისუფალი არჩევანის უზენაესობის პრინციპს, ლიტერატურული ფანდებითაც რომ შენიღბოს სათქმელი. მისი იდეების პროტაგონისტები იშვიათად არიან “დადებითი გმირები”, ხშირად კი იდეა რამდენიმე, ერთმანეთისაგან სრულიად განსხვავებულ პერსონაჟშია გაფანტული.

“ფორთოხალში” ასეთი პროტაგონისტი თითქოს ჩარლი კაპელანია - ლოთი და კარიერისტი მღვდელი; კიდევ ერთი კათოლიკე (და ერეტიკოსი!) მწერლის, გრემ გრინის დაკომპლექსებულ გმირებს რომ მოგვაგონებს, მაგრამ როგორც პატრიოტული რიტორიკის მოძულე ჯეიმზ ჯოისმა (ასევე კათოლიკემ და ასევე ერეტიკოსმა) სამშობლოსადმი სიყვარული “ულისეს” მეშვიდე ეპიზოდში მავანი ირლანდიელი ორატორის პაროდირებული სიტყვით გაამჟღავნა, ენტონი ბერჯესის შემოქმედებითი კრედოც მისი ყველაზე სახელგანთქმული რომანის მეორეხარისხოვანი გმირის - ბედოვლათი, “იმ ჩემის მწერლის” დაუმთავრებელი თხზულების ფრაგმენტითაა გადმოცემული: “...ყოველგვარი მცდელობა, თავს მოვახვიოთ ადამიანს - არსებას მზარდსა და ღვთის ბაგეებზე სიტკბოების შესაძლო მომტანს - თავს მოვახვიოთ-მეთქი კანონები და ის პირობები, მექანიკური ქმნილებისათვის რომ უფროა შესაფერისი, აი ამის წინააღმდეგ მივმართავ მე კალამს - ჩემს ერთადერთ მახვილს...”

“მექანიკური ფორთოხლის” ამ თავისებურ იუბილესთან დაკავშირებით, რომელსაც ინგლისის ლიტერატურულ და მუსიკალურ წრეებში ყოვლად სერიოზულად აღნიშნავენ, ერთი ის შეიძლება ვთქვათ, რომ ამ მხრივ მას ჩვენში, უბრალოდ, გაუმართლა: 1990 წელს პირველად გამოვიდა წინამდებარე თარგმანი, რომელშიც მშვენივრადაა გადმოქართულებული მწერლის ეკლექტიკური, ფარული ალუზიებითა და რემინისცენციებით დახუნძლული ტექსტი. ეს იმანაც განაპირობა, რომ თვით ორიგინალისადმი მიდგომაც გარკვეულწილად ერეტიკული იყო: თარგმანი ისე თანაბრად მიედინება, ქუჩის ჩხუბის სცენებიც კი(!) ისე ბუნებრივადაა აღწერილი, მკითხველში ეჭვის გრძნობას აღძრავს - აქ რაღაცაშია საქმეო... ან რა გასაკვირია - უკვე მივეჩვიეთ კიდეც, რომ თანამედროვე ლიტერატურული ნაწარმოების თარგმანს, როგორც წესი, ცოტათი მაინც უნდა აჩნდეს ნაძალადეობის, ხელოვნურობის კვალი, რაც მისი “უცხოურობის” საბუთად ითვლება. მაგრამ რომანში ინგლისურენოვანი მკითხველისათვის უცხო რუსიციზმებიც კი ზედმიწევნით ბუნებრივადაა “გადმოქართულებული” და ასეთი სარკისებური სიმეტრია სწორედაც რომ საჭირო ეფექტს იძლევა: ინგლისელისთვის ტოტალიტარიზმი მაინც ფანტასტიკაა, ბერჯესის რუსულ-ინგლისური - ჰიპოთეტური, ხელოვნური ენა, ჩვენთვის კი ეს ყველაფერი ყოველდღიური, ყოფითი რეალობა გახლავთ...

მაგრამ, მიუხედავად ამისა ან შეიძლება სულაც ამიტომ, ქართულ თარგმანს ორიგინალის ბედი დაჰყვა. კარგი უცხოელი მწერლის კარგი თარგმანი ჩვენში მუდამ ლიტერატურულ (და არა მხოლოდ ლიტერატურულ) მოვლენად აღიქმებოდა: მთარგმნელს ლამის ორიგინალის ავტორზე მეტ პატივს მიაგებდნენ და ლიტერატურის სპეციალისტთა წრეში ბუნებრივად იხსენიებოდა იმგვარი არაბუნებრივი რამ, როგორიცაა “მაჩაბლის შექსპირი”, “ვახუშტის ჰაფეზი”, “გოგიაშვილის რაბლე”, “წერედიანის ვიიონი”, “ჯემალ აჯიაშვილის ებრაული პოეზია” და ა.შ., მაგრამ “მექანიკური ფორთოხალი” მაინც ვერ გახდა “ჭუმბურიძის ბერჯესი”.

ლიტერატურულმა კრიტიკამ პირში წყალი ჩაიგუბა და სოციალურ-პოლიტიკური ვითარების სიმწვავემაც ითამაშა გარკვეული როლი, მაგრამ მთავარი აქ მაინც სხვაა: “ფორთოხლის” ქართული თარგმანი, როგორც თავისთავადი ღირებულება, ორიგინალივით ერეტიკული სულისკვეთებისაა: ერეტიკული როგორც ჩვენში დამკვიდრებული მთარგმნელობითი პრინციპების, ისე მთლიანად დახავსებული ლიტერატურული ტრადიციების მიმართ, ოღონდ ეს ყველაფერი მხატვრულ ქსოვილში ისეა ჩამალული, დღემდე არც არავინ აღშფოთებულა და არც ცვლილებების ჟინით ანთებულა...

რას იზამ, ერთი ათი წელიც კიდევ დავიცადოთ, საიუბილეო თარიღებს რა გამოგვილევს.

Friday, February 27, 2015

აკა მორჩილაძე - ჩრდილი გზაზე

„ლევანი: მაშ, მე გაგაცნობთ ჩვენს დედაქალაქს. მე აქ ოთხი წელიწადი ვსწავლობდი. შემდეგ დიპლომი მივიღე, მაგრამ თბილისში დარჩენა ვერ მოვახერხე. დამტოვეს იმ დასაქცევ რაიონში. უნდა გამოგიტყდეთ, მომბეზრდა ყველაფერი... ეჰ... თბილისს გაუმარჯოს, ჩემო ნინო. პირდაპირ ოცნებად გადამექცა“, - „ჩრდილი გზაზე“, 1956წ.

„ვიქეიფოთ ასე, ფული მიგვიცია, გინდა იყოს ცეკა, გინდა მილიცია“, - იმთა დროთა ქალაქური სიმღერიდან.

ეს იყო ტარზანი. ეს იყო ნაალაფარი ფილმებიდნა ეკრანებზე შემოვარდნილი მთავარი კაცი, რომელმაც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ თბილისის მოზარდებს ჰანტელების ინტერესი გაუჩინა.

გორბაჩოვის დროს, ვარჯოშობას აერობიკა ჩაენაცვლა, როგორც უფრო თანამედროვე ამბავი, ქალთა მოულოდნელი, ამერიკული ხტომა. ვინმენი კი ამ მეაერობიკე გოგოებს მუშტრის თვალით უყურებდნენ, დამახსოვრებულნიც კი ჰყავდათ, ისევე, როგორც საყოველთაოდ დამახსოვრებული რუსული „ძილი ნებისა პატარებოს“ წამყვანი წოწია ტანია, რომელსაც აქეთ-იქით სტეპაშკა და ხრუშა ესხდნენ.

ჯანსაღ სხეულში ჯანსაღი სული ძევს! - ამბობდა ლოზუნგი და სწორედ იმ უბედურ და სრულიად სამარცხვინო დღემდე იმეორებდა ამას, როცა დეზერტირის ბაზარში სამბოს ჩემპიონმა ერთი დარტყმით მოკლა პროფესორი ალექსანდრე გამყრელიძე, რომელიც ამ სამბისტისგან შეწუხებულ გოგონას გამოესარჩლა.

ტარზანმა თბილისის ეზოებში გააჩინა ყმაწვილთა ყივილი და ხიდან ხეზე ხტომა. კი, მაშინ თბილისის ეზოებში ხეები ხარობდა. ჯერ გარაჟებით არ შეეცვალათ და მანქანებიც იმდენი არ იყო, რომ ხეებს იმათთვის ხელი შეეშალა. თუთის ხე ყველგან ამოზრდილიყო, საერთოდ ყველგან. სხვაც, ზოგი რას დარგავდა, ზოგი რას, პარტიზანულადაც და უპარტიზანოდაც. ოღონდ, თუთის ხეები მაინც საერთო ეზოს არსეობბის საბუთივით იყო.

ოთხმოცდაათიან წლებში და მერეც ეს სახუმარო ამბად იქცა, იმდენი გვეძახეს, ომი თქვენ არ გინახავთო, არაფერი გადაგიტანიათო, გაჭირვება არ გინახავთო, რომ ათი იმდენი მოაწიეს ჩვენს თავზეო. ეს თქმა, შეხსენება იმისთვის, რომ ჩვენ ბედნიერი ბავშვობა და ახალგაზრდობა გვქონდა, სადღაც, ოდესღაც, სისხლი დაიღვარა, მართლა იმდენად ხშირი იყო, რომ მერე და მერე გამოირკვა, რომ იმ დროის ბავშვებს, ლამის ყველას ჩაგვრჩენოდა გულში.

რა აოცებდათ საბჭოეთის სლავურ რესპუბლიკებიდან საქართველოში სტუმრად მოსულ იქაურებს და, მაღაზიებში, სასადილოებსა და რესტორნებში რიგის არარსებობა. რა აოცებდათ საბჭოეთის სლავურ მიწებზე მოხვედრილ ქართველებს და, რიგები. თუმცა, ამის ორმხრივ გაოცებათა მიზეზი ის ნამდვილად არ იყო, რომ ჩვენებს ვითომდა იმგვარი მოხერხებულობით აეგოთ მომსახურეობის სისტემა, რომ ის რიგების არსებობას გამორიცხავდა. უბრალოდ, თბილისში, დიდი რუსული მუშათა ქალაქებისგან განსხვავებით, ძეხვი არ იყო მთავარი საკვები და ძეხვების უმრავლესობა, ერთი-ორის გამოკლებით, მეტად საეჭვო იერით იმზირებოდა დახლებიდან და მათ საყიდლად რიგშიც არავინ იდგა ხოლმე. თუმცა კი მთავარი შოკი ძეხვებში კი არ იყო, არამედ სასმელით დახუნძლულ თაროებში. აი, თუ რამეზე იყო რიგი, თერგს რომ გადასცდებოდი, არაყზე იყო. სასმელის მაღაზიის რიგი, ზოგადად სასმელის რიგი, დიდი საბჭოთა სურათი იყო. მასზე რომანებია დაწერილი. ისე რიგებზეც, და არყის რიგებზეც. რაც მე დახლების მახსოვრობა გამომეკვეთა, იმ დროს თბილისში თაროებზე ეწყო უამრავი უვარგისი ღვინით სავსე ბოთლი. იმათ შორის პოპულარობით გამოირჩეოდა „გარეჯი“, რომლის გამოც ამბობდნენ, ორი ბოთლი ჯარიდან ტოვებსო. ანუ, იწამლები და გაკომისიავებენო. „გარეჯს“ სტუდენტობა და ქალაქის ხელმოკლე ლოთნი თუ ეტანებოდნენ. ხალხი უმეტეს სახლსი ღვინოს სვამდა. იმ სამოცდაათიანების და ოთხმოციანების დახლებზე კარგი ღვინოებიც იყო. ისე როგორ იქნებოდა, „შუამთაო“, „სამებაო“, „რქაწითელიო“ და საერთოდ, მთელი ეს ჩვენი ცნობილი ღვინოებიც, სამარკოო, თუ როგორ ეძახდნენ, მაგრამ აი, არ მახსოვს, მ სახლში სადმე ბოთლის ღვინით ყოფილიყოს სმა. ღვინო მაშინ ბოცით მოძრაობდა.

მეტისმეტი გადაჭარბებით, აქა-იქ საქართველოს საბჭოთა შვეიცარიას უწოდებდნენ, ან ამბობდნენ, რომ უწოდებენო. ეგებ კურორტების და ზღვისპირეთის გამოც იყო ასე, თუმცა, შვეიცარიის იმ საქართველოს მაშინ იმდენი ეცხო, რამდენიც ახლა სცხია ამ საქართველოს შვეიცარიის. ესეც არ იყო მთავარი, შემოღობილში რას დაგიძახებენ დიდ საქმედ არა ჩანს.

ნამდვილი კომუნისტები, უკვე მოხუცები გულნატკენი ადამიანები იყვნენ. მათ მიაჩნდათ, რომ ყველაფერი არასწორად ხდება, რომ ქვეყანა დაქცეულია და ეს დაქცევა სტალინის სიკვდილის შემდეგ დაიწყო. იმაში, რომ ყველაფერი არასწორად ხდება, შედიოდა ისიც, რომ ადრე პლეხანოვზე რომ სოსისს გადატეხდი, მისი ხმა გამოღმაც ისმოდა და ისიც რომ ქვეყანაზე სამართალი აღარ არის.

ქურდს და მოძალადეს პატივი არ მიგებოდა, მაგრამ პატივი მიეგებოდა ყაჩაღთა გარკვეულ ტიპებს, რომლებიც ამ ასზე მეტი წლის წინათ არსებობდნენ. ასეთი შეიძლება ყოფილიყო საკუთრივ ყაჩაღი, რომელიც ძარცვით ირჩენდა თავს, მაგრამ მაინც ითვალისწინებდა მსხვერპლის მდგომარეობას, ხელმოკლესა და უბრალო კაცს არაფერს წაართმევდა. ასეთი აუცილებლად იყო ფირალი - გურული მოვლენა, რომელიც უსამართლიანეს ყაჩაღს ნიშნავს და რომელიც, სინამდვილეში მთელი სასოფლო მოსახლოების გულისთქმა-ტკივილის გამომხატველია და ბოლსო და ბოლოს პოლიტიკაშიც კი ერევა. და ასეთივე იყო სამეგრელო-აფხაზეთის აბრაგი, ჩრდილოკავკასიური კვალისა, ნაკლებად პოლიტიკური ფირალი, დღევანდელი ამერიკულობით რომ ვთქვათ, აუთლო, რომელსაც ხალხისთვის არაფერი დაუშავებია, მაგრამ სახელმწიფოსაც ვერ დაეთანხმა. თუ გავითვალისწინებთ, რომ აღმოსავლეთ საქართველოში და იმერეთშიაც აბრაგსაც და ფირალსაც უბრალო ყაჩაღი ერქვა, ანუ „კარგ“ ყაჩაღსაც და „ცუდ“ ყაჩაღსაც ერთი სახელით მოიხსენიებდნენ, გამოდის, რომ „პატივსაცემი ყაჩაღი“ ყველგან არსებობდა.

მეც სწორედ იმან მიამბო, ვისთვისაც იმის ვიღაცას უამბნია, ვინც იქა ყოფილა. მოკლედ, მიხაო, როგორ ხარო და ეგრევე მოუყოლებია სოსოს, ეხლაც იტყვითო, რო მე რამე ამერია და შემეშალაო, ნახე როგორი კონსტიტუცია მივიღეო? აბა, ნაკლს თუ უპოვნიო და, ერთი შეხედა მიხა ცხაკაიამ თავისი ძაფიანი პენსნენს შუშებიდანო და უთხრაო, სოსო, წადი, შენი დედაც მ...ვ...ან, ეს რა დროებას მომასწარიო. ეს ნათქვამი ვერც ვერავინ ვერ გაიგოო, მხოლოდ იმ ორიოდე ქართველმა, ვინც მერე აქეთ ჩამოიტანა და ვინ იცის, იმათ მერე რა ბედი ეწიათო. სოსო კი გატრიალდა და წავიდა, შეუერთდა სხვა კმაყოფილი ამხანაგების ჯგუფსო. იმან ეგრე იცოდა ხოლმე, გატრიალდებოდა.

 წარსული მარად ცოცხალია საქართველოში. ჩვეულებრივ, ამბობენ ხოლმე, რომ ის ცოცხალია, როგორც მომავლის იმედი, რადგან საქართველოს ისტორიაში არის დიადი წუთები და გადარჩენილა დიადი ქმნილებებიც, მაგრამ წარსული ცოცხალია არა მხოლოდ როგორც სამომავლო გაბრწყინება, არამედ როგორც ძალიან ხილული და საჭირო ხელსაწყოც. ის ასევე ცოცხალია, როგორც დღევანდელობისთვის აუცილებელი გარემო. ქართველი სამყაროსთან წარსულით ურთიერთობს. ოდესღაც ერთმა იმერელმა კაცმა ასეთი ხუმრობაგარეული რამ მიამბო: შენ რა გგონიაო, ვინმეს დაავიწყდა ჩვენთან, რევოლუციამდე მათ ოჯახს სად და რომელი მიწები ეკუთვნოდაო? ყველამ ყველაფერი იცისო. ახლა იმ მიწების მოხამრება არ გამოდის, რადგან ისინი სახელმწიფოს ხელშია, მაგრამ ერთიც და მოტრიალდეს, ნახავ შენ, რაც იქნებაო.

გლეხი თავისას არაფერს დაივიწყებს, ალბათ ყოველთვის ცოტა ჰქონდა და იმიტომ.

ეს ისტორია, როგორც ათასი სხვა, ერთმა ძველმა ქალაქელმა კაცმა მიამბო, რომელცი თვითონ კი იყო ომში, მაგრამ სრულიად სხვა სურათებს აღწერდა, ვიდრე საბჭოთა კინოებში აჩვენებდნენ. მაგალითად, ის მიამბობდა, როგორ ატყდა პრაღის ერთ ლუდხანაში ჩხუბი რუსის სალდათ-აფიცრებსა და ჩეხებს შორის და ხუთმა ტფილელმა სალდათმა ჩეხებს დაუჭირა მაზი, რახან ისინი მართლები იყვნენ და როგორ შადრევანივით იფრქვეოდა ლუდი იმ 1945 წლის პრაღაში ტყვიამოხვედრილი კასრებიდან.

***

ერთი სტალინის დროის პოლიტპატიმარი მიამბობდა, რომ ომი სულ ნახევარი წლის დაწყებული იყო და ჩვენო, ჯერაც სკოლადაუმთავრებელი ბიჭები რუსთაველის თეატრში მოვხვდითო. მოვხვდითო რა, თეატრი მაშინ ის იყო, რაც მერე ტელევიზორი გახდა. ჰოდა, პირველი აქტის შემდეგ, როგორც კაი მაგარი ბიჭები ქვემოთ ჩავედით და გავაბოლეთ პაპიროსებიო და იმ კურილკაში კი თურმე შემოსულიყო იოსებ გრიშაშვილი.

იოსებ გრიშაშვილი ის არ იფიქროთ, რომ მხოლოდ დიდი პოეტი და რამე. იმ სტალინის დროის პირობაზე შესაძლებელ პოეტის პოპულარობას ბევრად გაცილებული კაცი იყო. საოცარი კაცი. უკვე ათი წელიწადი იქნებოდა, რაც ლექსებს მხოლოდ პარტიაზე, სტალინზე და სამშობლოზე წერდა. ისიც შემთხვევიდან შემთხვევამდე. ასე გადაეწყვიტა და მაინც იყო დიდი და გამორჩეული პოეტი, თბილისის შვილი, ვაჟი ყარაჩოხლისა, თვითგანათლებული, კოჭლი დონ ჟუანი, ბიბლიოფილი, ალბათ სრულიად უკანასკნელი, ძველი თბილისის ნამდვილ ხასიათთა გადმოფრქვევა რომ შეეძლო და შემოვიდა კურილკაშიო და მიმოიხედაო და უცებ უსიტყვოდ შეკრა ეს თავისი პოეტური მჯიღი და დაიწყო გულის ფიცარზე იმით ცემაო.

თითქოს მოფარებულად, მოკვეთით იცემდაო, სულ აქეთ-იქით აცეცებდა თვალებსო და შვილებოო, თქვენ შემოგევლოთ სოსო გრიშაშვილიო, სადა სწავლობთო, ხო ეტირა დედა ამ ვირიშვილსო, და ისევ გულში იცემდა მჯიღსო, ჩვენი წამებისთვისო, ჩვენი გაყიდვისთვისო, ხო გადაუვლიან ეხლაო. ა, ეგრევე დაგვრჩა ის პაპიროსები მოკიდებული და პირები ღიაო.

შვილებოო, ისწავლეთო, მე უსწავლელი კაცი ვარო, უნივერსიტეტი არ ვიციო, შემოვლენ ეხლა გერმანელებიო, უნივერსიტეტის ხალხიო, ისწავლეთო, ხალხი გახდითო, სწავლა გვიშველის, მეტი არაფერიო და ამას კი ხო მოეიმასქნება დედის ისაო, გავაზე ამბობდაო. ნაწყვეტ-ნაწყვეტ ლაპარაკობდაო, აქეთ-იქით იყურებოდა ისევო, და როცა ლაპარაკს შეწყვეტდაო, ისევ მჯიღისცემას დაიწყებდაო. ასე ვიდექით ექვსი-შვიდი ბიჭი გაშტერებულებიო და რას ამბობს ეს კაციო. ეს ამხელა კაციო. ასეთი საყვარელიო. მიდით, ბიჭებო, მიდითო, ისწავლეთო. თქვენ უნდა მიხედოთ საქართველოსო, ჩვენი კი ხედავთ, რაც გვიქნესო.

ის კაცი, ვინც ამას მიამბობდა, იხსენებდა, წინა კვირეებშიო, სკოლაში თემა მქონდა დაწერილიო, „ბელადის სახე ქართულ პოეზიაშიო“ და პირველი სტალინისტი თუ არ ვიყავი, იმის მაინც მჯეროდა, რო რევოლუციონერები მაგარი ტიპები იყვნენ და საბჭოთა კავშირი პატიოსნების და ძმობის აკვანი იყოო. ამ დროს კი კაცი, რომელიც მე პირადად ღმერთად მიმაჩნდა გალაკტიონ ტაბიძესთან ერთად, იდგა და გულში მჯიღს იცემდა, ხო დედა ეტირება, ხო მოადგნენ ამასაცო. ეჰ, სახალხოდ კი გრიშაშვილს უკვე დაეწერა: „ორი საქმე, ორი სიტყვა, სტალინი და გამარჯვება, კრემლს დავუდგეთ დარაჯებად“.

... გრიშაშვილი, რა თქმა უნდა, არ ფიქრობდა ფაშიზმზე და იმაზე, რაც გახლავს ფაშიზმი. ეჭვი მაქვს, რომ ოკუპირებული ქალაქებიდან შორს არც ვინმე ფიქრობდა ფაშიზმზე იმგვარად, როგორც ახალ ვაფასებთ მას. ხალხი მიდიოდა მტერთან საბრძოლველად. მორჩა და გათავდა. ნიურნბერგი ჯერ შორს იყო.

***

ჩვენ, ჩვენი სოლჟენიცინი არ გვყავდა, თუმცა, როდესაც ნოდარ დუმბაძეზე საჩივრებს წერდნენ სხვა ქართველი მწერლები, სწორედ ამ გვარს მოიხსენიებდნენ, ეგ ქართველი სოლჟენიცინიაო. მგონია, ამაში სწორედ მისი პერსონაჟები იგულისხმებოდა. უბრალოდ ისა, რომ შეიძლება პერსონაჟებად გყავდეს ტყეში გასული ბრიგადირი, მღვდელი, ქურდი და ასე შემდეგ.

იმხანად თბილისში დადიოდა ამბავი, მწერალმა ლეო ქიაჩელმა, რათ არ დაუშალა ვაჟს ფრონტზე წასვლაო, ან რათ არ დაიცვა ის ამისგანო. მისი ვაჟი დაიღუპა ფაშისტებთან ბრძოლაში, მაგრამ ეს კახაინს სალაპარაკო იყოო, რომ ამისთანა რა კომუნისტობა შეეყარა, რომ შვილი ომში გააშვებინაო.

დახურულ ქვეყანაში, ერთეულების მიერ ჟურნალ „ინასტრანნაია ლიტერატურას“ კითხვა ამინდს ვერ ქმნის.

იყო კიდევ ერთი ასეთი ამბავი, რომ სტალინის დროიდან მოკიდებული, საბჭოთა კავშირში მოსული უცხოელი მოღვაწენი აუცილებლად საქართველოსაც ეწვეოდნენ ხოლმე. ანდრე ჟიდით რომ დაიწყო და აგერ, ბილი ჯოელამდე მოხვიდე, შუაში ხვდებიან სტეინბეკი, ჯ.ბ. პრისტოლი, ბენი გუდმანი, ბიბი კინგი, ნერუ, ალენ გინზბურგი, ბობ დილანი, დე ნიროები, ამბები, ვინ აღარ, დიდიც და უფრო მომცროც. უფრო ასე მგონია, რომ ეს ჩვენებური მასპინძლობის, ან სამხრეთული კოლორიტის გამო მიღებული საბჭოთა გადაწყვეტილება იყო, რომ აბა, იქ კი მიხედავენო. რაჯ კაპურიც ხომ აქეთ მობრძანდა იმ სრულიად დასაწყისში ახალი დროებისა, რომელიც საქართველოსთვის დაიწყო ცუდად, ტრაგიკულად და სისხლით.

9 მარტს, შუაღამისკენ არაფორმალურმა მეთაურობამ სწორედ რუსთაველიდან, დომ სვიაზიდან გადაწყვიტა დეპეშების დაგზავნა საკავშირო ჭეშმარიტ ლიდერთა მიმართულებით და დელეგაციად გამოჰყო ორი გოგონა და ორი ბიჭი, რომლებიც დომ სვიაზის კართანვე შეიპყრეს ჯარისკაცებმა და შენობაში შეათირეს და ამაზე იხუვლა ხალხმა და მიაწყდა დომ სვიაზის კარს, იმ განთქმული სასტუმრო „ინტურისტის“ პირდაპირ, სადაც ამდენი ქალაქური ისტორია მომხდარიყო. ასე გავარდა დომ სვიაზის სახურავებიდან, ამათ სახელმწიფო დაწესებულების აღება უნდათო. ასე დაიწყო ის, რაც გამზადებული იყო და მიზეზიც სრულიად მარტივი. მერე კოშმარები ხდებოდა. მგონი, მათ თავიდან იფიქრეს, თავზე გადავატარებთ ბრბოსო. თავზე კი ხეები იყო. როგორც აკადემიკოსი ნურბეი გულია იგონებს, ხეებზე მსხდომი ტარზანნანახი უბედური ბიჭუნები მოწყვეტით ცვიდონენ ძირს. ზუსტად ისე, როგორც ექვსი წლის შემდეგ ნოვოჩერკასკში, პირველი ტყვიები ხეებზე მყოფმა ტარზანებმა მიიღეს. ბრბო ამან არია. დიდი უბედურება ტრიალებდა სანაპიროზეც, ნაბერეჟზე, სადაც ტანკები პირდაპირ ჭყლეტდნენ ხალხს. საბჭოთა კავშირში სტალინის ძეგლების დემონტაჟი არაოფიციალურად სწორედ იმ ღამეს დაიწყო: ამ გვირგვინებით შემკულ ძეგლს ტროსი გადააცვეს და ტანკმა იგი მოანგრია. ...შემსწრეთა სიტყვით, იმ დროს მოარული ხმით, იმ ღამეს რუსმა ჯარისკაცებმა დახოცეს რვაასამდე ადამიანი. მკვლევართა ციფრები ნაკლებია. ეტყობა, შემსწრეთა შთაბეჭდილება მძიმე იყო. თვითონ იყვნენ მონაწილენი. ...ამბავი ისაა, რომ ოცდაათი წლის თავზე საქართველო აჯანყდა და აჯანყდა სტალინის სახელით! იქამდე ის სულ ჯანყდებოდა სულ სხვა, ერთი და იმავე სახელით.

***

და მოვიდა ბოჰემა. უფრო სწორედ, ბოჰემა არ მოსულა ვითარცა ხელოვნება, ცისფერი ყანწები, ან რაღაც მეტი, ან რაღაც სხვანაირი. ამის მარაგი აღარ იყო, მაგრამ ეს ომი, ეს უბედური, ტრაგიკული, გამარჯვებული ომი რაღაცნაირი თავისუფლებისთვის განგაწყობდა. მერე ეს უფრო თვალში საცემი შეიქნა. ეს სპეციფიკური თავისუფლებისთვის ბრძოლა იყო, ისეთი ადგილების შოვნა, სადაც ლაპარაკი შეიძლება, გულის გადაშლა და რაღაცეები.

სამხრეთი. ბიჭებს ხანდახან მაინც უნდათ რომ ამოაფრქვიონ.

რაღაც ბიზანტიური სტადიონივით, სადაც დაჰყვირებდნენ ხოლმე - თეოდორა, ბოზი, თეოდორა ბოზი, მაგრამ აბა ბიჭი იყავი და სტადიონს გარეთ გეთქვა ეს ყველაფერი. ჰოდა, იყო ეს პატარა სტადიონები. ერთი ციდა სტადიონები. ვერის ბაზრის გულისთქმა.

ეს ყველაფერი გასაოცრად შეეხამა იმას, რასაც თბილისელობა ეწოდება. ეს ერთი ამბავი იყო. თბილისელობა და ქალაქური ამბავი ორმოცდაათიან წლების არასდროს ყოფილა მომხმარებლური, ის იყო იდეალისტური, ბოჰემური ამბავი, როგორც ალტერნატივა არსებული, ოფიციალური ყოფისა.

ეს თავისთავად გამოვიდა, განა ვინმემ დაგეგმა. ჩვენ სუფრის ხალხი ვართ. თან გამოჩნდა ასეთი შესაძლებლობა. იმ დუხჭირ ქვეყანაში. ადგილი, სადაც არაფორმალური გარემოა. ადამიანური. კარგით და ცუდით. ამიტომ, აქედან წარმოიშვა ახალი ქართული სუფრა, რომელმაც, სამწუხაროდ, ამ მშვენიერი დასაწყისის მიუხედავად, უკვე სამოცდაათიან წლებში გაზის გაყვანის მიზნით, შამპანურის ჭიქაში წიწმატის ტრიალის იერი მიიღო. ანდა უფრო სვეცკად, შამპანურის ჭიქაში შოკოლადის ნამტვრევების ყრისა, რომლებიც გაზის ბუშტუკებმიკრული დაცურავდნენ იქა.

ეხლა არ მოგახსენებთ ბოჰემისა და კულტურის ისეთ ადგილებზე, როგორიც იყო კაფე „მეტრო“, იქ, სადაც ახლა შადრევნები ამოსდინდება და სადაც საუკეთესო ხალხი კონიაკსა და კალვადოსს სვამდა უკვე მერე, არამედ უბრალო ადგილებზე.

ეს იყო თბილისელი ბიჭის თავისუფალი სიხარულის ერთადერთი ადგილები. როგორც სიმღერაშია, „ქალაქელი, ბიიჭია დაა, ისე ცხოვრობს, როგორც უნდა“...

ბოჰემურობა მოდაში იყო, სიმთვრალე მოდაში იყო.

კი, იმავე დროს მოდაში იყო კრივი, ჭიდაობა და ათლეტიზმი, გარეგნობა და ულვაში ახალგაზრდებს შორის, მაგრამ მთავარი იყო ეს ამბავი, ეს ბოჰემა. ბოჰემა ხსნიდა სულსა და გულს. სმა კაი ტონი იყო. სმა იყო პოეზია, ყოველგვარი ლექსების გარეშე. ეს იყო ურთიერთობის საშუალება, ეს იყო რომანტიკა, ეს იყო სინამდვილე, და არა ის, რაც ითვლებოდა, რომ არის სინამდვილე.

და ამას ჰქონდა დიდი მხარდაჭერა. ამას ჰქონდა იმხელა მორალური მხარდაჭერა, რომელზეც საბჭოთა კავშირის ვერც ერთ ქვეყანაში, ვერც ერთი ქალაქის ბოჰემა ვერ იოცნებებდა.

ეს მხარდაჭერა იყო გალაკტიონი. ...ის იყო ერთადერთი ადამიანი, ვისაც ყველა იმახსოვრებდა თბილისის ზაკუსოჩნიებში და ვისთან ერთადაც, მგონი ყველას დაულევია.

***

მოწესრიგებული კაცისთვის, სხვანაირად, რიგითი მოქალაქისათვის, სხვანაირად კანონმორჩილი ადამიანისთვის, რომელცი აღიარებს გარემოს, გალაკტიონი ლოთია. როგორც იტყოდა ერთი ფიზკულტურის მასწავლებელი, მისი წვეროსნობის დროის უნივერსიტეტში: ცხოვრება როგორია ხო ხედავთ, ბოვშებო, მე და გალაკტიონი ერთ კლასში ვსწავლობდით, მე კაცი გამოვედი, ის კიდე ლოთია.

გალაკტიონი მხარდაჭერა იყო, თანდათან და თანდათან კი მხარდაჭერა გახდა ფიროსმანი, რომელიც როგორც გაირკვა, იყო ლოთი, უქონელი და რაღატომ დავმალოთ, რახან ყველამ იცის, გენიოსი. იმ კაცის ცხოვრების დეტალებისა მაშინ ერთეულებმა იცოდნენ, მაგრამ იცოდნენ ნამდვილი. ვთქვათ, კირილე ზდანევიჩმა, სტალინის რეჟიმისგან ნაწვალებმა კაცმა, ფიროსმანის აღმომჩენმა, გიორგი ლეონიძემ და რამდენიმე სხვამაც. მაგრამ ფიროსმანმა მოულოდნელად გაიღვიძა, როგორც ტიპაჟმა. მისი გამოფენა ლუვრში, მასზე გადაღებული ბერლინალეს მომგები ფილმი, მოგვიანებით იყო. მანამდე მან გაიღვიძა, როგორც ბოჰემამ. ფიროსმანის სახალხოდ გაღვიძებულმა ტიპმა შვა წარმოდგენა შემოქმედის საერთოდაც ახალ ტიპზე, რომელიც არის უქონელი, ლოთი და მაგარი და თავის მოწოდებას წირავს ყოველივე პირადს.

ვდგავართ იანვარშიო, ერთი ძიაკაცი მიამბობს, მეიდნის კიდეზეო. დილაა და დგას გალაკტიონიო და ის დროა, როცა აბანოდან მოჩქარე ქალები გამოდიანო და თოვლიც წამოვიდაო და ამ დროს კი აბანოდან ქალი გამოდისო, კოხტაო და მიდის თავის გზაზე შეფუთნულიო. მკაცრად ჩაგვიარაო და რო გაგვცდა კარგადო, გალაკტიონმა ამოიოხრა და თქვა, უ, შენ გენაცვალეო, და აღვტაცდით ბიჭებიო. სულ უბრალოა, რასაც ბევრი კაცი იზამდა თბილისში, მით უმეტეს, რო გვაქვს ასეთი საოცარი ლექსი გრიშაშვილისა, „მანოლა“, მაგრამ ეს გალაკტიონმა ქნა, მან ჩაილაპარაკა.

და სხვა ამბებიც, უამრავი, უთვალავი, სრულიად არათვითმხილველებისა, მაგრამ ლეგენდებად მოარული, როგორ დატოვა გალაკტიონმა ზაკუსოჩნიაშიზალოგად ლენინის ორდენი, ან ერთ დილასაც როგორ სთქვა, აი, ისე ავივლი პუშკინის ქუჩაზე, რომ არც ერთ დუქანში არ შევალო და მართლაც ისე ამოიარა, არც კი შეყოვნებულა და ბოლო ზაკუსოჩნაიასთან გაჩერდა და თქვაო, ეხლა ისე რომ ამოვიარეთ, რომ არსად შევედით, ხომ უნდა აღინიშნოს ეს ამბავიო, და შევიდა იმ ბოლო ადგილშიო. ვინ ახლდა იმ დროს, უცნობია, ოღონდ კი ამბავი ხალისიანია.

წიგნი გამოიცა საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს ხელშეწყობით

Thursday, February 26, 2015

აკა მორჩილაძე - თავადები | უცნობი საქართველო

აკა მორჩილაძე - თავადები / გადაცემა - "უცნობი საქართველო", რომელიც ტელეკომპანია "იმედის" ეთერში გადიოდა


ო. ჰენრი - ბირჟის მაკლერის რომანი

თარგმნა მაია ნათაძემ

პიჩერის, მაკლერ ჰარვეი მაქსუელის რწმუნებული კლერკის, ყოველგვარ გამომეტყველებას მოკლებულ ფიზიონომიაზე გაკვირვება და ინტერესის მსგავსი რამ გამოიხატა, როცა დილის ათის ნახევარზე კანტორაში სწრაფად შემოაბიჯა მისმა უფროსმა თავისი ახალგაზრდა სტენოგრაფისტი ქალის თანხლებით.

- დილა მშვიდობისა, პიჩერ! - ესროლა მაქსუელმა კლერკს, მიიჭრა მერხთან ისე, თითქოს ზედ გადახტომას აპირებდა, და მაშინვე დასტებად დაგროვილ დეპეშებს და წერილებში ჩარგო თავი.

ერთი წელი იყო, რაც ახალგაზრდა ქალი მაქსუელის სტენოგრაფისტად მუშაობდა. ის აშკარად არასტენოგრაფიული სილამაზის პატრონი იყო. არაფერი ჰქონდა საერთომომხიბლავი პომპადურის ბრწყინვალებასთან; არ ატარებდა ძეწკვებს, სამაჯურებს და მედალიონებს, არ გამოიყურებოდა ისე, თითქოს მზად არის საუზმეზე დაპატიჟება მიიღოს.

სადა ნაცრისფერი კაბა მოხდენილად და ლამაზად ადგა, კოხტა შავი ქუდი თუთიყუშის მწვანე და ოქროსფერი ფრთით ჰქონდა გაწყობილი. ამ დილას ის განსაკუთრებით მორცხვი და ნაზი სიამოვნებით ციალებდა. თვალებში ოცნება უკრთოდა, ლოყები ცოცხალი ატმის ყვავილის ფერისა ჰქონდა, გამომეტყველება კი ბედნიერი, მოგონებით ოდნავ შეფერილი.

დაინტერესებულმა პიჩერმა ქცევაშიც ცვლილება შეატყო: იმის მაგიერ, რომ პირდაპირ შიდა კანტორაში გასულიყო, სადაც მისი მერხი იდგა, ის შეყოყმანდა და გაუბედავად შეჩერდა პირველ ოთახში. ერთხელ, მაქსეულის მერხსაც ჩაუარა იმდენად ახლოს, რომ მისი მხედველობის არეში მოხვედრილიყო.

მერხთან მჯდომი ადამიანი მანქანად იქცა. ეს იყო ნიუ-იორკის საქმოსანი მაკლერი, რომელიც მოზუზუნე ბორბლებს და დაჭიმულ ზამბარებს მოჰყავთ მოძრაობაში.

- რა ამბავია? - მოკლედ იკითხა მაქსუელმა.

გახსნილი წერილები ბუტაფორული თოვლის გროვასავით ეყარა მაქსუელის ქაღალდებით მოფენილი მაგიდაზე. მისი უჩინო და უპიროვნო მახვილი ნაცრისფერი თვალი მოუთმენლად დააცქერდა სტენოგრაფისტს.

- არაფერი,-უპასუხა სტენოგრაფისტმა და ღიმილით მოშორდა მერხს.

- მისტერ პიჩერ,-ჰკითხა მან კლერკს,-მისტერ მაქსუელს ხომ არაფერი დაუბარებია გუშინ, ახალი სტენოგრაფისტის მოწვევის შესახებ?

- როგორ არა,-უპასუხა პიჩერმა,-მითხრა, რომ ახალი სტენოგრაფისტი ვიშოვო. გუშინ, დღის ბოლოს შევუთვალე სააგენტოს, ამ დილისთვის რამდენიმე ნიმუში გამოეგზავნათ, საცაა ათი შესრულდება, და ჯერ კიდევ არც ერთი არ გამოჩენილა.

სანამ ვინმე ჩემს ადგილს დაიჭერდეს,-თქვა ახალგაზრდა ქალმა, მივიდა თავის მერხთან და თუთიყუშის მწვანე და ოქროსფერი ფრთით შემკული ქუდი ჩვეულ ადგილზე დაჰკიდა.

ვისაც საქმეები ნიაღვარში მოქცეული მანჰატანის მაკლერი არ უნახავს, არ გამოდგება ანტროპოლოგად.

პოეტი უმღერის ,,ბრწყინვალე ცხოვრაბის საქმით დატვირთულ საათს”, მაკლერის ყოველი საათი კი, არა მარტო საათში საქმეები ეკიდებიან სახელურებს, ავსებენ წინა და უკანა ბაქანს.

ეს დღე კი ჰარვეი მაქსუელის დატვირთული დღე იყო. ტელეგრაფი განუწყვეტელი კონვულსიით შეუდგა თავისი ხვეულების გაშლას, მერხზე ტელეფონს წკარუნის ქრონიკული შეტევა მოუვიდა. ხალხი აირია კანტორაში, ეძახდნენ მაქსუელს მოაჯირის იქიდან, მხიარულად, მკვახედ, ბრაზით, აღელვებით. შიკრიკი ბიჭები გარბოდნენ დავალებებით, ცნობებით და დეპეშებით ხელში. კლერკები დახტოდნენ, აწყდებოდნენ ყველა მხარეს, როგორც მეზღვაურები ღელვის დროს დროს. პიჩერის სახესაც კი სიცოცხლის ნიშანი დაეტყო.
ბირჟაზე წყდებოდა ზვავები და მეწყერები. იყო ნამქერები და ქარიშხალი, იფრქვეოდა ვულკანები.

ამ სტიქიური ნგრევის მინიატურული ასახვა კი მაკლერების კანტორებში ხდებოდა.

მაქსეულმა გადაისროლა სკამი და აკრობატული ხერხებით შეუდგა საქმეს. კარგად გაწრთვნილი არლეკინის სამარჯვით დახტოდა ის ტელეგრაფიდან ტელეფონისკენ, კარიდან მერხისკენ.

ამ გაწამაწიაში იყო მაკლერი, როცა უეცრად თვალი მოჰკრა ხავერდითა და სირაქლემის ფრთებით შემკულ ცეცხლისფერ თმას, ძვირფასი ბეწვის ამიტაციას და კაკლისოდენა მძივების ყელსაბამს, რომელიც ზედ იატაკთან ვერცხლის გულით მთავრდებოდა. ამ საგნებს უკავშირდებოდა საკუთარი ღირსების რწმენით აღსავსე ახალგაზრდა ქალი და პიჩერიც იქვე იყო ამ მოვლენის განსამარტავად.

- სტენოგრაფისტთა სააგენტოდან გახლავთ, ადგილას თაობაზე,-წარმოთქვა პიჩერმა,-გუშინ რომ დამავალეთ!

მაქსუელი შემობრუნდა ქაღალდებითა და ტელეგრაფის ლენტებით ხელში.

- რა ადგილას? - იკითხა წარბშეკვრით.

- სტენოგრაფისტის ადგილას შესახებ,-თქვა პიჩერმა.

- ხომ არ გაგიჟებულხართ, პიჩერმა, რად ვიტყოდი ასეთ რამეს? მის ლესლი მშვენივრად ართმევს თავს საქმეს. ადგილი მისია, სანამ თვითონვე სურს. ვაკანტური ადგილი არა გვაქვს, ქალბატონო! აცნობეთ ეს გარამოება სააგენტოს, პიჩერ, და მეორედ აღარ შემომიყვანოთ ესენი.

აღშფოთებული ვერცხლის გული რხევით დაიძრა გასასვლელისაკენ.

პიჩერმა იხელთა დრო და გადაულაპარაკა ბუხჰალტერს, რომ რაც დრო გადის ,,ძია” სულ უფრო და უფრო გულმავიწყი ხდება.

საქმეების ნიაღვარი თანდათან მატულობდა, უფრო სწრაფი და გააფთრებული ხდებოდა.

იატაკზე ითელებოდა აქციები, რომლებშიც მაქსუელის კლიენტებს დიდი თანხა ჰქონდათ დაბანდებული. ყიდვა-გაყიდვის განკარგულებები გაფრენილი მერცხლის სისწრაფით იცვლებოდა. მაქსუელის აქციების ნაწილიც საფრთხეში იყო და ეს კაცი მუშაობდა, როგორც ზუსტი, ძლიერი მანქანა-სრული დატვირთვით და სისწრაფით ამუშავებული, რომელიც არასდროს არ ყოყმანობს, ყოველთვის მზად აქვს საჭირო სიტყვა, გადაწყვეტილება თუ მოქმედება, ზუსტია, როგორც საათის მექანიზმი. აქციები და ვალდებულებები, სესხები და დაგირავების სიგელები, უზრუნველყოფის საბუთები და გარანტიები-აქ ფინანსთა სამყარო იყო და აღარ რჩებოდა ადგილი ადამიანისა და ბუნების სამყაროს.

საუზმის დროისთვის ღრიანცელი ოდნავ მიწყნარდა.

მაქსუელი იდგა თავის მერხთან, ხელები დეპეშებით და მემორანდუმებით ჰქონდა სავსე, მარჯვენა ყურში ავტომატური კალამი გაერჭო. აწეწილი თმა უწესრიგოდ ჩამოშლოდა შუბლზე. მისი ოთახის ფანჯარა ღია იყო, რადგან მოახლოებულ გაზაფხულს უკვე გამოეგზავნა სითბო ახლად გაღვიძებული მიწისათვის.

და ღია ფანჯრიდან შემოიპარა ოთახში მოხეტიალე, ვინ იცის საიდან მოფრენილი სურნელება, ნაზი და ტკბილი იასამნის სუნი, რომელმაც შეიპყრო და გააშეშა მაკლერი, რადგან ეს სურნელება მის ლესლის ეკუთვნოდა.

მისი იყო და მხოლოდ მისი.

ამ სურნელმა მის ლესლი ცოცხლად, თითქმის ხელშესახებად დააყენა მაქსუელის წინ.

ფინანსთა სამყარო შემცირდა, დაიშალა და წერტილად იქცა. ის კი... მეზობელ ოთახში იყო, იქვე სულ რაღაც ოციოდე ნაბიჯის მოშორებით.

- ახლავე უნდა ვუთხრა, ღმერთმანი, ამ წუთშივე!-ჩაილაპარაკა მაქსუელმა.-ახლა ვკითხავ. არ მესმის როგორ მოხდა, რომ აქამდე არ ვუთხარი!

ის შეიჭრა შიდა კანტორაში და შეუტია სტენოგრაფისტის მერხს. მის ლესლიმ ღიმილით აჰხედა. ლოყებზე ნაზმა ვარდისფერმა გადაჰკრა.

თვალებმა კი კეთილად და გულახდილად შეხედეს მაქსუელს. მაქსუელი ცალი იდაყვით დაეყრდნო სტენოგრაფისტის მერხს. ავტომატური კალამი ისევ მარჯვენა ყურზე ჰქონდა ჩამოდებული და ორივე ხელით მოფართხალე ქაღალდებს ბღუჯავდა.

- მის ლესლი,-დაიწყო მან სწრაფად,-მხოლოდ ერთი წუთი მაქვს თავისუფალი. ამ ერთ წუთში მინდა რაღაცა გითხრათ. ცოლად გამომყვებით? დრო ვერ ვიშოვე, რომ წესიერად გამომეცხადებინა თქვენთვის სიყვარული, მაგრამ ნამდვილად მიყვარხართ. გთხოვთ, ჩქარა მიპასუხოთ, მის ლესლი. ეს ვაჟბატონები უკვე უკანასკნელ სულსა ხდიან წყნარი ოკეანის კამპანიას.

- ო, რას ამბობთ! - წამოიძახა ახალგაზრდა ქალმა, ფეხზე წამოხტა და გაოცებული დიდრონი თვალებით დააცქერდა მაქსუელს.

- ვერ გამიგეთ?-იკითხა შეწუხებულმა მაქსუელმა,-ცოლად გამომყევით-მეთქი, მიყვარხართ, მის ლესლი.

დრო ვიხელთე და აი გითხარით კიდეც. უკვე ისევ ტელეფონზე მეძახიან. უთხარით ცოტახანს მოიცადონ, პიჩერ. არ ხართ თანახმა, მის ლესლი?

სტენოგრაფისტი ძალიან უცნაურად მოიქცა. ჯერ თითქოს გაოცებამ შეიპყრო.

გაკვირვებულ თვალებში ცრემლები გამოჩნდა, მერე ცრემლი ღიმილმა დაფარა და მისი მკლავი ნაზად შემოეხვია მაკლერს კისერზე.

- ახლა მივხვდი, - თქვა მან წყნარად,-ამ ბირჟამ და საქმეებმა განდევნა ყველაფერი შენი თავიდან. პირველად შემეშინდა, ნუთუ არ გახსოვს, ჰარვეი? წუხელ რვა საათზე ჯვარი რომ დავიწერეთ იმ პატარა ეკლესიაში, კუთხესთან?

Wednesday, February 25, 2015

ტომას ელიოტი - ტრადიცია და პიროვნული ნიჭიერება

I
ინგლისურ ლიტერატურაში იშვიათად ვსაუბრობთ ტრადიციაზე, და თუ ამ სიტყვას დროდადრო მაინც ვახსენებთ, მხოლოდ იმიტომ, რომ მისი არარსებობა გამოვიგლოვოთ. არ ვამბობთ: „ტრადიციას“, არც „გარკვეულ ტრადიციას“; ამ ზედსართავ სახელს უფრო იმიტომ ვიყენებთ, რომ ვინმეზე ვთქვათ, მისი პოეზია „ტრადიციულია“, ან თუნდაც, „ძალზე ტრადიციულიაო“. 

გამკიცხავი ფრაზების გარდა ეს სიტყვა იშვიათად იხსენიება; და თუ ამ სიტყვით ბუნდოვნად მოწონებას გამოვხატავთ, მხოლოდ მიმზიდველი არქეოლოგიური რეკონსტრუქციის ხილვისას. თუ არქეოლოგია, ეს დამარწმუნებელი მეცნიერება, მოხერხებულად არ მოვიშველიეთ, ტრადიციას ინგლისელის ყური ძნელად შეეჩვევა.

ცხადია, ამ სიტყვას არ ვამბობთ ცოცხალ ან გარდაცვლილ მწერალთა შეფასებისას. ყოველ ერს, ყოველ რასას აქვს აზროვნების არა მხოლოდ შემოქმედებითი, არამედ კრიტიკული ნიჭიც; და კრიტიკული ჩვევების ნაკლისა და შეზღუდულობისადმი მეტ გულმავიწყობას იჩენენ, ვიდრე შემოქმედებითი გენიალობისადმი. ჩვენ ვიცით, ან გვგონია ვიცით, ფრანგულ ენაზე გამოქვეყნებული ზღვა კრიტიკული წერილებიდან კრიტიკული მეთოდი თუ ჩვეულება ფრანგებისა; ჩვენი აზრით (ასეთი უვიცები გახლავართ) ფრანგები ჩვენზე უფრო „კრიტიკულნი“ არიან, მაგრამ, - ამით ხან თითქოს თავსაც ვიწონებთ, - ნაკლებ სპონტანურები. ალბათ ასეცაა, მაგრამ არ უნდა დავივიწყოთ, რომ კრიტიკა სუნთქვასავით არის აუციელბელი, და, ზედმეტი არ მოგვივა, თუ გამოვთქვამთ, რაც გონებაში გაგვიელვებს და აგვაღელვებს, მათი კრიტიკული ნაშრომები ჩვენი გონების კრიტიკული შესწავლისათვის უნდა გამოვიყენოთ. უფრო ნათლად რომ აგიხსნათ, ჩვენ დაჟინებით ვცდილობთ, პოეტს მით მეტი ქება შევასხათ, რაც ნაკლებ ემგვანება მისი ქმნილება სხვისას. ქმინებაში, ან ქმნილების რომელიმე ნაწილში, ვპოულობთ რაღაც ინდივიდუალურს, მხოლოდ პოეტის პიროვნებისათვის ნიშანდობლივს. კმაყოფილნი ვრჩებით იმ განსხვავებით, პოეტს რომ გამოარჩევს წინამორბედთაგან, განსაკუთრებით უშუალო წინამორბედთაგან. ვცდილობთ მივაგნოთ იმას, რისი გამოცალკევებაც სიამოვნებას მოგვანიჭებს, ოღონდ თუ წინასწარ აკვიატებული თვალსაზრისით არ განვსჯით პოეტს, ხშირად აღმოვაჩენთ, რომ არა მარტო საუკეთესო, არამედ ყველაზე პიროვნული მხარე მისი ქმნილებისა არის ის, რითაც გარდაცვლილმა პოეტებმა, მისმა წინამორბედებმა მძლავრად დაამტკიცეს თავიანთი უკვდავება. ყმაწვილობის გულუბრყვილო ხანას კი არ ვგულისხმობ, არამედ ხანას სრული მოწიფულობისა.

ტრადიცია მხოლოდ იმას როდი ნიშნავს, რომ ერთი თაობა ბრმად და ერთგულად ბაძავდეს წინა თაობას, მაშინ ეს სიტყვა უეჭველად დაჰკარგავს აზრს. ბევრი ისეთი ნაკადი გვინახავს, მალე რომ ჩაკარგულა ქვიშაში. განმეორებას სიახლე სჯობს. ტრადიცია ბევრად ფართო მნიშვნელობის ცნებაა. ის მემკვიდრეობით არ გადმოგვეცემა, და თუ გვწადია, თავგადაკლული შრომის ფასად უნდა შევიძინოთ. ტრადიცია, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობს ისტორიის შეგრძნებას, და ეს შეგრძნება მეტ-ნაკლებად აუცილებელია ყველასათვის, ვინც ოცდახუთი წლის ასაკის შემდეგაც პოეტად დარჩებოდა; ისტორიის შეგრძნება გულისხმობს, რომ წარსული არა მარტო წარსულად აღვიქვათ, არამედ თანამედროვეობადაც, ისტორიის შეგრძნება აწერინებს კაცს არა მხოლოდ თავისი თაობის პოზიციიდან გამომდინარე, არამედ ისე, თითქოს მთელი ევროპული ლიტერატურა, ჰომეროსიდან მოკიდებული, და მასთან ერთად მისი მშობლიური ქვეყნის ლიტერატურა, ერთდროულად არსებობენ და ერთიან წესრიგს ქმნიან. ისტორიის შეგრძნება, რომელიც შეგრძნებაა დროისა და წარმავლობისა, - ორივესი ერთად, - მწერალს ტრადიციულობას ანიჭებს. აგრეთვე მძაფრად შეაგრძნობინებს ადგილს დროსა და თანადროულობაში.

არც პოეტი და არც ხელოვანი მხოლოდ თავისი შემოქმედების ამარა არ არის დარჩენილი. მისი მნიშვნელობის შეფასება არის შეფასება მისი დამოკიდებულებისა გარდაცვლილ პოეტებთან და შემოქმედებთან. მას განცალკევებით ვერ შეაფასებ, შესადარებლად და დასაპირისპირებლად გარდაცვლილთა შორის უნდა ჩააყენო. ეს მიმაჩნია არა იმდენად ისტორიული, რამდენადაც ესთეტიკური კრიტიკის საფუძვლად. აუცილებლობა, რომელიც მან უნდა მოაგვაროს, გაამთლიანოს, ცალმხრივი არ არის; როცა ხელოვნების ახალი ნიმუში იქმნება, ის უმალვე ახდენს ზეგავლენას მანამდე შექმნილ ხელოვნების ყველა ნიმუშზე. არსებული ძეგლები ერთურთს შორის აყალიბებენ იდეალურ წესრიგს, რაც იცვლება ახალი (ჭეშმარიტად ახალი) ხელოვნების ნიმუშის გავლენით. არსებული წესრიგი მანამ ითვლება სრულყოფილად, სანამ ახალი ქმნილება გამოჩნდებოდეს, რადგან რათა წესრიგმა სიახლის მოძალებას გაუძლოს, მთელი არსებული წესრიგი, თუნდაც მცირედ, მაგრამ მაინც უნდა შეიცვალოს; და ასევე იცვლება მიმართება, დამოკიდებულება, შეფასება ხელოვნების თითოეული ქმნილებისა დანარჩენებთან შედარებით. ეს არის შეგუება, შეხამება ძველსა და ახალს შორის. ვისაც ჭკუაში დაუჯდება ეს შეხედულება ევროპულსა და ინგლისურ ლიტერატურაზე, ამ ლიტერატურის წყობასა თუ, გნებავთ, ფორმაზე, იგი მცდარად არ ჩათვლის ამ აზრს, რომ წარსული უნდა შეიცვალოს თანამედროვეობით, ისევე, როგორც თანამედროვეობას წარმართავს წარსული. და პოეტი ამის შეცნობასთან ერთად შეიცნობს უდიდეს სირთულესა და პასუხისმგებლობას.

მან იქნებ რამენაირად ისიც იცოდეს, რომ აუცილებლად წარსულის თვალსაზრისით უნდა შეფასდეს, მე ვამბობ, შეფასდეს, და არა დაიჩეხოს წარსულსი თვალსაზრისით, შეფასდეს არა როგორც, ვთქვატ, კარგი ან უცდი, ან უკეთესი გარდაცვლილებთან შედარებით; ცხადია, იგი ვერც გარდაცვლილ კრიტიკოსთა კანონებით შეფასდება. ეს არის შეფასება, შედარება, როცა ორი საგანი ერტიმეორითაა აწონილი. ხელოვნების ახალი ნიმუში მხოლოდ ნაწილობრივ უნდა შეეგუოს მანამდელ ნიმუშებს და არა გაითქვიფოს მათში, რადგან სხვაგვარად ის აღარც ახალი იქნება და აღარც ხელოვნების ნიმუში. ვერც იმას ვიტყვით, რომ ახალი უფრო ღირეუბლია, რადგან შემგუებლური; არამედ მისი შეგუების, შეხამების უნარია გამოცდა მისი ღირსებისა - გამოცდა, რომელსაც დინჯად და ფრთხილად უნდა მოვეპყრათ, რადგან ჩვენ არა ვართ შეუმცდარი მსაჯულები ამგვარი შეგუებისა. ვამბობთ: ეს შემგუებლურია და ალბათ ინდივიდუალურიც, ან, ინდივიდუალური ჩანს, ასე რომ, შეგუების უნარი ექნება. მაგრამ ძნელად თუ გამოვარჩევთ, რომ ეს სწორედ ის ნიმუშია, ჩვენ რომ გვჭირდება და არა სხვა.

უფრო გასაგები რომ გავხადო პოეტის დამოკიდებულება წარსულთან, გეტყვით, რომ პოეტისათვის წარსული არც ლოდია, არც უფრომო ბირთვი, არც სუბიექტური აღტაცების საგანი და არც რომელიმე გამორჩეული, თუნდაც მახლობელი, ხანა. ამათგან პირველი თვალსაზრისი საერთოდ მიუღებელია, მეორე - საყმაწვილო სენივით მოსახდელი, დანარჩენები კი მხოლოდ სიამის მომგვრელი. პოეტი ღრმად უნდა იცნობდეს მთავარ ნაკადს, რომელმაც იქნებ აღიარებამდე არცმიიყვანოს. პოეტმა უნდა შეიგნოს, რომ ხელოვნება არასდროს გაუკეთესდება და ხელოვნების მასალა ყოველთვის ერთი და იგივე არ არის. მას კარგად უნდა ესმოდეს, რომ ევროპული აზროვნება, - აზროვნება მისი ქვეყნისა, აზროვნება ბევრად უფრო აუცილებელი, რასაც თავის დროზე მიხვდება, ვიდრე მისი საკუთარი აზროვნება, - არის აზროვნება, რომელიც იცვლება და მისი ცვალებადობა განვითარებაა, გზად რომ არაფერს ტოვებს. არც შექსპირს გადაისვრის არქივში, არცჰომეროსს და არც მადლენელ ხელოვანთა მიერ მოხატულ კლდეებს. ეს განვითარება, იქნებ დახვეწა, გართულება, ხელოვნის აზრით, ცხადია, არ ნიშნავს წინსვლას. წინსვლად შესაძლოა არც ფსიქოლოგმა მიიჩნიოს და არც ჩვენმა წარმოსახვამ. წინსვლა მხოლოდ ეკონომიკასა და მანქანებს შეეტყობათ. განსხვავება აწმყოსა და წარსულს შორის ის გახლავთ, რომ აწმყოს შეცნობით წარსულსაც შევიცნობთ, ისე, როგორც თვითონ წარსულს ვერ შევიცნობდით.

ვიღაცას უთქვამს: „გარდაცვლილი მწერლები ბევრით ჩამორჩებიან, რადგან ჩვენ მათზე მეტი ვიცით“. მართებულად არის შენიშნული, ჩვენ ხომ თვით მათაც ვიცნობთ.

მესმის, მუდამ რატომ უარყოფენ ჩემი კვლევის იმ მხარეს, რომელცი პოეტურ ხელობას ეხება. უარყოფას ის იწვევს, რომ ჩემი შეხედულებით, პოეტი უაღრესად ერუდირებული უნდა იყოს, ლამის პედანტურადაც კი. ამ შეხედულების გაბათილება ნებისმიერი პანთეონის პოეტთა ცხოვრების გახსენებითაც მოხერხდება. იმის დასაბუთებაც კი შეიძლება, რომ ბევრი სწავლა კლავს ან რყვნის პოეტურ გრძნობებს და, მტკიცედაც რომ ვიწამოთ, პოეტმა იმდენი უნდა იცოდეს, რაც ვერ შეაღწევს და ვერ დააზიანებს მის აუცილებელ წარმოსახვასა და სიზარმაცესო, ერთმანეთში არ უნდა ავურიოთ ცოდნა და ის რაღაც, გამოცდილებისას, სტუმრობისა ან უფრო მომთხოვნ საზოგადოებაში ყოფნისას რომ გამოგვადგება. ვიღაც შთანთქავს ცოდნას, უფრო ზანტმა ოფლი უნდა ღვაროს. შექსპირმა უფრო მნიშვნელოვანი ისტორია შეითვისა პლუტარქესაგან, ვიდრე ადამიანთა უმეტესობა ბრიტანეთის მუზეუმიდან შეითვისებდა. დაჟინებით უნდა მოვითხოვოთ, რომ პოეტი ჩაწვდეს, განავითაროს წარსულის შემეცნება და გააგრძელოს ამ შემეცნების განვითარება მთელი თავისი მოღვაწეობის მანძილზე.

როცა უფრო ღირსეულს, ფასეულს მიაგნებთ, საკუთარი თავის უარყოფის სურვილი შეგიპყრობთ. ხელოვნის წინსვლა დაუსრულებელი თვითშეწირვაა, გამუდმებული ჩახშოიბა საკუთარი პიროვნულობისა.

ისღა დაგვრჩენია განვმარტოთ, თუ რას ნიშნავს ეს „პიროვნულობის ჩახშობა“ და მისი მიმართება ტრადიციის არსთან. „პიროვნულობის ჩახშობისას“ ხდება ის, რასაც შესაძლოა ვუწოდოთ ხელოვნების მიახლოება მეცნიერებასთან. გთხოვთ, გაიხსენოთ, რა მოსდის პლატინის ნაჭერს, როცა ამ ნაჭერს მოვათავსებთ კოლბაში, სადაც ჟანგბადი და გოგირდმჟავაა.

II

ჭეშმარიტი კრიტიკა და გულწრფელი შეფასება განიხილავს არა პოეტს, არამედ პოეზიას. თუ ყურს მივუგდებთ გაზეთის კრიტიკოსების ყაყანსა და ამ ყაყანში გამოვარჩევთ პოპულარული ამბების ჩურჩულს, უამრავი პოეტის სახელს გავიგონებთ; თუ ცისფერი წიგნის ჩხრეკას არ დავიწყებთ, პოეზიით ტკბობას მოვისურვებთ და ლექსის წაკითხვას მოვინდომებთ, ლექსს იშვიათად მივაგნებთ. წინა წერილში ვცადე მეჩვენებინა ლექსის მიამრთების აუცილებლობა სხვა ავტორთა ლექსებთან და შემოგთავაზეთ მოსაზრება ერთიანი პოეზიის არსებობისა ყველა იმ პოეტურ ქმნილებათაგან, რაც კი ოდესმე დაწერილა. ამ არაპიროვნული თეორიის მეორე მხარე ლექსისა და ავტორის მიმართების საკითხია და შედარების საშუალებით ნართაულად ვიგულისხმე, რომ ნამდვილი პოეტი მიმბაძველისაგან „პიროვნულობით“ კი არ განსხვავდება, არც იმით, რომ უფრო საგულისხმოა, ან „მეტი აქვს სათქმელი“, არამედ იმით, რომ ნამდვილი პოეტი მედიუმია, მასში თავისუფლდებიან განსხვავებული და განსაკუთრებული გრზნობები, რათა ახლებურად შეერწყან ერთმანეთს.

შედარებისათვის კატალიზატორს მოვუხმე. როცა ხსენებული ორი გაზი ერთმანეთს შეერევა და იქვე პლატინის ნაჭერია, გოგირდმჟავა წარმოიშობა, მოქმედება მხოლოდ მაშინ განხორციელდება, როცა პლატინაა იქვე; მიუხედავად ამისა, ახლად შექმნილ მჟავას პლატინის კვალი არ ატყვია და თვით პლატინაც ხელუხლებელი რჩება - ძველებურად უმოძრაო, განურჩეველი და უცვლელი. პოეტის გონება პლატინის ნაჭერია. მან შესაძლოა ნაწილობრივ ან განსაკუთრებულად იმოქმედოს ადამიანის გამოცდილებაზე, მაგრამ უფრო მეტად იმოქმედებს ხელოვანზე; ხელოვანში მეტი სისავსით გამოიკვეთება კაცი ტანჯული და შემოქმედი. მისი გონება მეტი სისრულით გადახარშავს და მოაწესრიგებს მისსავე ვნებებს.

შევნიშნავთ, რომ გამოცდილება, - ელემენტები, რომლებიც გარდამქმნელ კატალიზატორში შედის, - ორგვარია: გრძნობა და ემოცია. ხელოვნების ნიმუშის ზემოქმედება პიროვნებაზე, ვინც მისით ტკბება, განსხვავდება ყველა სხვა ზემოქმედებისაგან, რასაც ხელოვნება არ იწვევს. ზემოქმედება შესაძლოა ერთმა ემოციამ წარმოშვას, შესაძლოა მრავალი ემოციის შერწყმამ; მწერლისათვის ნიშანდობლივი მრავალფეროვანი გრძნობები სიტყვებში, ფრაზებში, სახეებში გაეხვევა და საბოლოო იერს მიიღებს. ან კიდევ, დიდი პოეზია შესაძლოა ყოველგვარი ემოციის გარეშე შეიქმნას; შეიქმნას მხოლოდ ცალკეული გრძნობებისაგან. „ჯოჯოხეთის“ XV სიმღერა (ბრუნეტო ლატინის ეპიზოდი) შექმნილია ამ გარემოში გამომჟღავნებული ემოციისაგან, მაგრამ შთაბეჭდილებას, - თუნდაც ერთადერთ შთაბეჭდილებას, როგორსაც ყველა ხელოვნების ნიმუში აღძრავს, - ახდენს ეპიზოდის საკმაო სირთულე. ბოლო კატრენი პოეტური ხატია, გრძნობასთან შერწყმული პოეტური ხატი, რომელიც იშვა, და არა უბრალოდ განვითარდა, იმისაგან, რაც წინ უძღოდა. ის პოეტის გონებაში იხვეწებოდა, სანამ შესაფერისი ეპიზოდი არ გამოჩნდა და არ შეირწყა ეს კატრენი. პოეტის გონება მართლაც რომ სკივრია, რომელიც აგროვებს და ინახავს ურიცხვ გრძნობებს, ფრაზებს, ხატებს. ისინი იქ რჩებიან, ვიდრე თავს არ მოიყრის ყველა ნაწილი, - შეკავშირების უნარი რომ აქვს, - ახალი ერთიანობის შესაქმნელად.

თუ განვიხილავთ დიდი პოეზიისათვის დამახასიათებელ მრავალ ნიმუშს, შევნიშნავთ, ამგვარი შერწყმის მრავალფეროვნებას; და აგრეთვე ღირსების სრულ ნაკლებობას, რომელიც გნებავთ, „ბრწყინვალე“ ქმნილებისა, რადგან „სიდიდეს“ ემოციებისა და დეტალების სიძლიერი კი არ წარმოშობოს, არამედ სიძლიერი შემოქმედებითი პროცესისა, რის დროსაც, ასე ვთქვათ, ხდება შერწყმა. მთავარი ეს არის, პაოლოსა და ფრანჩესკას ეპიზოდი აღგვიძრავს გარკვეულ ემოციას, მაგრამ პოეზიის ზემოქმედება სრულიად განსხვავდება იმ შთაბეჭდილებისაგან, რისი შემოთავაზებაც სინამდვილეში მომხდარ შემთხვევას შეეძლო. ამასთანავე, პოეზიის ზემოქმედება აქ უფრო მძაფრი არ არის, ვიდრე XXVI სიმღერაში (ულისეს მოგზაურობა), რომელიც უშუალო ემოციას იწვევს. ემოციის ფერისცვალების დროს დიდი მრავალფეროვნებაა მოსალოდნელი: აგამემნონის მკვლელობა, ოტელოს აგონიის მხატვრული ზემოქმედება უფრო გვაახლოვებს შესაძლებელ სინამდვილესთან, ვიდრე დანტესეული სცენები. „აგამემნონს“ მკითხველი ისე განიცდის, თითქოს მკვლელობის შემსწრე იყოს, „ოტელოს“ მთავარი გმირივით განიცდის. მაგრამ ხელოვნება ყოველთვის სრულიად განსხვავდება სინამდვილისაგან; აგამემნონის მკვლელობის მხატვრული ხორცშესხმა ალბათ ისევე რთულია, როგორც ულისეს მოგზაურობისა. ორივე შემთხვევაში ელემენტები ერწყმის ერთმანეთს. კიტსის ოდა აღსავსეა მრავალი ისეთი განცდით, რომელთაც არაფერი აქვთ საერთო ბულბულთან, მაგრამ რომელნიც ბულბულის წყალობით შეგროვდნენ, ნაწილობრივ ალბათ სახელის ჟღერადობის, ნაწილობრივ კი რეპუტაციის გამო.

საკითხს, რომელსაც ვუპირისპირდები, შესაძლოა კავშირი ჰქონდეს სულის ნივთიერებრივი ერთიანობის მეტაფიზიკურ თეორიასთან; რადგან, ჩემი აზრით, პოეტს გამოხატვისათვის „პიროვნულობა“ კი არ ესაჭიროება, არამედ განსაკუთრებული მედიუმი (რაც მხოლოდ და მხოლოდ მედიუმია და არა პიროვნულობა), რომელშიც შთაბეჭდილება და გამოცდილება თავისებურად და მოულოდნელად ერთიანდება. ის შთაბეჭდილება და გამოცდილება, რაც ადამიანისათვის აუცილებელია, პოეზიას არაფრად არგია, ის კი, რაც პოეზიისათვის არის აუცილებელი, შესაძლოა ადამიანისათვის, პიროვნებისათვის არაფერს წარმოადგენდეს.

მოვიტან ნაწყვეტს. ნაკლებად ცნობილი შევარჩიე, უფრო გულდასმით რომ განვიხილოთ ჩვენი დაკვირვებების შუქში (ან ბნელში):

„ვფიქრობ, ახლა ჩემს თავს კიდეც გავკიცხავ, რომ ვაღმერთებდი მის სილამაზეს, თუმცა მის სიკვდილს ვერაფერი ამინაზღაურებს. განა შენთვის შრომობს აბრეშუმის ჭია? განა შენთვის იღუპავს თავს? განა ღირს ლორდის მამულები იმ ერთი ამაღელვებელი წუთის ფასად, ქალები რომ გვანიჭებენ? რატომ ღალატობს ჭაბუკი სწორ გზას, და თავის ცხოვრების მოსამართლეს რად უგდებს კლანჭებში? ცხენსაც და კაცსაც ქალის გულისთვის ადგიათ ჯაფა“.

ამ ნაწყვეტში (მკაფიოდ ჩანს, თუ მთლიანობაში განვიხილავთ) ერთმანეთს ერწყმის დადებითი და უარყოფითი ემოციები: დაუოკებელი ლტოლვა სილამაზისაკენ და ასევე ძლიერი მოხიბვლა სიმახინჯით, რომელიც ეწინააღმდეგება და ამსხვრევს სილამაზეს. დაპირისპირებულ ემოციათა ამგვარ წონასწორობას იწვევს დრამატული სიტუაცია, რაც მონოლოგით გამოიხატება, მაგრამ სიტუაცია თავისთავად ამას ვერ განმარტავს. ეს, ასე ვთქვათ, „სტრუქტურული ემოციაა“, რომელსაც დრამა გვთავაზობს. მაგრამ მთავარი შთაბეჭდილება, უმთავრესი განცდა ის გახლავთ, რომ მრავალი ამოტივტივებული გრძნობა, ღრმა და ძნელად შესამჩნევი სიახლოვე რომ აქვს ამ ემოციასთან, გაერთიანდა, რათა ახალი შემოქმედებითი ემოცია აღეძრა.

პირადი ემოციებით, პირადი ცხოვრებისეული ამბებისაგან აღძრული ემოციებით არ არის პოეტი არშანიშნავი თუ საგულისხმო. მისი პირადი ემოციები შესაძლოა მარტივი იყოს, ან უმწიფარი, ან ზედაპირული, მისმა პოეზიამ კი ძალზე რთული ემოციები აღგვიძრას, განსხვავებით ადამიანთა რთული ემოციებისაგან, როგორი უჩვეულოც არ უნდა იყოს ეს ემოციები. არსებითად, პოეტური ახირების უპირველესი შეცდომა პოეზიაში ახალი ადამიანური ემოციების გამოხატვის ძიებაა; და სიახლის მაძიებელი ჯიუტი ამ სიახლეს ყოველთვის შეუფერებლ ადგილას წააწყდება. პოეტის მოვალეობაა არა ძიება ახალი ემოციებისა, არამედ ყველასათვის ცნობილით სარგებლობა, მათი პოეტური გარდასახვა იმ გრძნობათა გამოსახატავად, რასაც არსებული ემოციები ვერ შეძლებენ. ეს ემოციები, რომელნიც პოეტს არასდროს სწვევიან, მას ისევე გამოადგება, როგორც მისთვის ნაცნობი და მახლობელი ემოციები. ამგვარად, უნდა ვირწმუნოთ, რომ „სიმშვიდისას გახსენებული ემოცია“ (უორდსუორთი) არასწორი განსაზღვრებაა, რადგან ეს არც ემოცია იქნება, არც გახსენება და არც სიმშვიდე, თუ მის მნიშვნელობას არ დავამახინჯებთ. ეს არის თავმოყრა, - ახალი რამ, რაც თავმოყრის შედეგად იქმნება, - ურიცხვი გამოცდილებისა, რაც ჩვეულებრივ ადამიანს გამოცდილებად სულაც არ მოეჩვენება. ეს თავმოყრა ცნობიერად ან განსჯით არ ხდება. ეს გამოცდილებანი არ „გვახსენდება“, დაბოლოს, ისინი ერთიანდებიან გარემოში, რომელიც „მშვიდია“, მხოლოდ იმიტომ, აქ მოვლენები პასიური კუთხით აღიქმება. ცხადია, ეს არ არის, ყველაფერი. ძალზე ბევრი რამ არის პოეზიაში ისეთი, რაც ცნობიერიც უნდა იყოს და განსჯილიც. ჩვეულებრივ, მიმბაძველმა არ იცის ის, რაც უნდა იცოდეს, და იცის ის, რაც არ უნდა იცოდეს. ორივე შეცდომა მას „პიროვნულობისაკენ“ უბიძგებს. პოეზია ემოციის სილაღე კი არ არის, არამედ ემოციისაგან გაქცევა; ის პიროვნულობის გამოხატვა კი არ არის, არამედ პიროვნულისაგან გაქცევა, ოღონდ, ცხადია, მხოლოდ მათ, ვისაც პიროვნულობა და ემოციები აქვთ, იციან, თუ რას ნიშნავს, რომ მათგან გაქცევა გსურდეს.

III

„გონება, უეჭველად, უფრო ღვთაებრივია და ნაკლებად ემორჩილება ვნებებს“, - არისტოტელე.

ეს ესეი გვირჩევს შევჩერდეთ მეტაფიზიკისა თუ მისტიციზმის საზღვართან და ვიხელმძღვანელოთ იმ დასკვნებით, რაც გასაგები იქნება პოეზიით დაინტერესებული განათლებული პიროვნებისათვის. ყურადღების გადატანა პოეტიდან პოეზიაზე საქები მიზანია: უფრო მართებულად შევაფასებთ პოეზიას - კარგია თუ უვარგისი ბევრს შეუძლია ლექსში გულწრფელი ემოცია განსაჯოს, მაგრამ ცოტა თუ მოახერხებს მისი მხატვრული ღირსების ამოცნობას. მხოლოდ თითო-ოროლამ იცის, როდის გამოიხატება მნიშვნელოვანი ემოცია, ემოცია, რომელიც ლექსში ცოცხლობს და არა პოეტის ბიოგრაფიაში. შემოქმედებითი ემოცია უპიროვნოა და პოეტი ვერ ეზიარება უპიროვნობას, თუ მთელი არსებით არ შთაინთქა პოეზიაში. ვერც იმას მიხვდება, რა უნდა შექმნას, თუ მხოლოდ აწმყოში იცხოვრებს, და არ იცხოვრებს წარსულში ისე, თითქოს აწმყოაო, ვიდრე არ შეიცნობს არა მარტო იმას, რაც მკვდარია, არამედ იმასაც, რაც სწორედ ახლა ცოცხლობს.

თარგმნეს პაატა და როსტომ ჩხეიძეებმა

Tuesday, February 24, 2015

ჯეიმს ჯოისი - ენების შესწავლა

ეს ესეი ჯოისმა ალბათ 1899 წელს დაწერა, უნივერსიტეტის კოლეჯის მოსამზადებელ კურსზე სწავლისას.

სენ მარია ნოველას ეკლესიაში არსებობს მემის დახატული შვიდი გამოსახულება, რომელსაც შვიდი მიწიერი მეცნიერება ეწოდებათ. მარჯვნიდან მარცხნივ თუ წავიკითხავთ პირველია „ასოთა ხელოვნება“ და მეშვიდე - „არითმეტიკა“. პირველს უფრო ხშირად გრამატიკას უწოდებენ, რადგან „ასოთა“ განხრას ყველაზე მეტად გრამატიკა უკავშირდება. გამოსახულებათა ამგვარი განლაგებით, მხატვარს სურდა ეჩვენებინა გარდამავალი პროგრესი მეცნიერებიდან მეცნიერებისაკენ, გრამატიკიდან რიტორიკამდე, რიტორიკიდან მუსიკამდე და ასე შემდეგ არითმეტიკამდე. საგანთა არცევისას იგი ორ რამეს ვარაუდობს, უწინარეს ყოვლისა, მხატვარი ფიქრობს, რომ გრამატიკა უმნიშვნელოვანის მეცნიერებაა, და რომ ეს არის მეცნიერება,რომელიც უპირველესი და ყველაზე ბუნებრივია ადამიანისათვის, და აგრეთვე იმას, რომ არითმეტიკა არის უკანასკნელი, არა კულმინაცია დანარჩენი ექვსისა, არამედ უფრო საბოლოო, ადამიანური ცხოვრების რიცხობრივი გამოხატულება.

მეორე, ან იქნებ პირველი ის გახლავთ, რომ მხატვარი გრამატიკას, ანუ ასოებს, მეცნიერებად გაიაზრებს. მისი პირველი თვალსაზრისი სხვა რომ არაფერი, გვერდიგვერდ აყენებს გრამატიკასა და არითმეტიკას, როგორც პირველ და უკანასკნელ საგანს ადამიანის ცოდნაში. მეორე თვალსაზრისი, როგორც აღვნიშნეთ, გრამატიკას მეცნიერებად აქცევს. ეს ორივე თვალსაზრისი, ცხადია, არითმეტიკის მრავალ სახელგანთქმულ მიმდევართა აზრის საპირისპიროა, მიმდევართა, ვინც ასოებს მეცნიერებად არ თვლიან, და მიაჩნიათ, ან თავი ისე მოაქვთ, თითქოს მიაჩნდეთ, რომ გრამატიკა უაღრესად განსხვავდება არითმეტიკისაგან. ლიტერატურისა მხოლოდ საფუძველია მეცნიერული, ესე იგი, გრამატიკა და ხასიათები, მაგრამ ასეთი მიდგომა არითმეტიკოსთა შეხედულებით უაზრობაა.

ვფიქრობთ, ისინი დაგვეთანხმებიან, რომ მთავარია ადამიანმა, ვისაც სურს ბუნებრივი ურთიერთობა ჰქონდეს თანამოძმესთან, იცოდეს, თუ როგორ ილაპარაკოს. ჩვენი მხრივ დავუმატებთ, რომ ინტელექტუალური ადამიანის ჩამოყალიბებაში უმნიშვნელოვანეს როლს მათემატიკა ასრულებს. ეს არის საგანი, რომელიც ყველაზე უკეთ ანვითარებს ადამიანის გონებრივ სისხარტესა და სიზუსტის უნარს, რაც გამოზომილი და მწყობრი მეთოდის გამოძებნის ძალას სძენს. ეს კი ადამიანს, უპირველეს ყოვლისა, ინტელექტუალური კარიერისათვის ამარაგებს. ამას რომ ვამბობთ, ჩვენ, შეთავსებიტ ესეისტი, არასდროს ვყოფილვართ ამ საგნის არითმეტიკის, მგზნებარე თაყვანისმცემელი, უფრო საშინაო დავალებისადმი ზიზღის, ვიდრე მისი საფუძვლიანი სიძულვილის გამო. აქ ჩვენ საუკუნის უდიდესი მოაზროვნენი გვეხმარებიან, თუმცა მეთიუ არნოლდს, როგორც სხვა საკითხებზე, ამ საკითხზეც საკუთარი მხოლოდ მცირე შეხედულება აქვს. (ეს ფრაზა გადახაზა ჯოისის მასწავლებელმა)

ამგვარად, მაშინ, როცა უფრო გამომსახველი დარგის მომხრეები მთელი სისრულით აღიარებენ მათემატიკური განათლების პირველხარისხოვან მნიშვნელობას, სამწუხაროდ უამრავი მიმდევარი უფრო ზუსტი საგნისა, ერთმანეთში რომ რიგდებიან, კუდაბზიკობენ, ჩვენი საგანი უფრო მტკიცეა და თეორემებიც ურყევი აქვსო, და ენების შესწავლას ისე უყურებენ, როგორც მათზე დაბლა მდგომ, პრიმიტიულ, ჰაიჰარად შეკოწიწებულ, შემთხვევით მოძღვრებას, ლინგვისტებს უფლება უნდა მიეცათ არ შეურიგდნენ ამგვარ დამოკიდებულებას და უეჭველია, თავს კარგად დაიცავენ.

მათემატიკას ბრძენკაცთა თვალში ის ამაღლებს, რომ მათემატიკა კვალიფიციურ გზას მიჰყვება, და რომ ის არის მეცნიერება, ფაქტების ცოდნა, საპირისპიროდ ლიტერატურისა, რაც მოვლენათა დახვეწილი მხარეა, წარმოსახვითი და გამოგონილი. ეს კი მტკიცე ზღვარს ავლებს ამ ორს შორის, მიუხედავად იმისა, რომ მათემატიკა და რიცხვთა მეცნიერება იმ ბუნებრივი მშვენიერების ნაწილს შეადგენს, რაც სამარადისოა, და გამოიხატება - ლამის უხმაუროდ - როგორც მათემატიკური სიმეტრიის, ისევე ლიტერატურული ხიბლის მეშვეობით; ასევე ლიტერატურაც, თავის მხრივ, ეხმაურება მათემატიკას სიზუსტითა და კვალიფიციურობით, უფრო მეტიც, ჩვენ ვერაფრის დიდებით ვერ ვიფიქრებთ, რომ ამგვარმა წინაპირობამ შეუმოწმებლად ჩაიაროს, მაგრამ ვიდრე ენისა და ლიტერატურის ინტერესების დაცვას დავიწყებდეთ, გვსურს, ყველამ გაიგოს - რასაც ვაცხადებთ - რომ გონებისათვის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოძღვრება მათემატიკაა, და მიუხედავად იმისა, რომ ლიტერატურას ვიცავთ, არასოდეს განვიზრახავთ ის ამ მხრივ მათემატიკას დავამჯობინოთ.

უაზრობაა, რომ ენების შესწავლაზე ხელი უნდა ავიღოთ, რადგან ის წარმოსახვითია და კავშირი არა აქვს ფაქტებთან, არც იდეათა ზუსტ მიმართებასთან. პირველ ყოვლისა, იმიტომ, რომ ენების შესწავლა უნდა დაიწყოს თავიდან და გაგრძელდეს ნელა და გულდასმით, მტკიცე საფუძველზე საჭიროა ენის გრამატიკის, ორთოგრაფიისა და ეტიმოლოგიის ცოდნა. ისინი არითმეტიკულ ცხრილებს წააგავს, განსაზღვრულია და ზსტი. ზოგი ამას კი აღიარებს, მაგრამ იქვე აცხადებს, რადგან ენას სხვა ძლიერი არგუმენტები აღარ გააჩნია, ამიტომ ენის უფრო მაღალი სფეროები: სინტაქსი, სტილისტიკა და ისტორია, შეთხზული და წარმოსახვითიაო. უნდა ითქვას, რომ ენების შესწავლა მათემატიკურ ფუნდამენტზეა დაფუძნებული და ამგვარი საფუძვლის გამო სტილისტიკისა და სინტაქსის შესწავლისას ყოველთვის გვჭირდება სიფრთხილე, სიფრთხილე, რასაც სიზსტის მარცვალი ასაზრდოებს. ასე რომ, ეს ფერები უწესრიგოდ დახვავებული ლამაზ-ლამაზი იდეები კი არ არის, არამედ ზუსტი კანონებით მოწესრიგებული და მიმართული, ის არის სწორად გადმოცემის მეთოდები ხან ფაქტებისა და ხანაც იდეებისა. და როცა იდეათა გადმოცემა სცდილდება პრიმიტიულობას, რაც საკმარისია „ზედაპირული, მდაბალი“ აზრებისათვის, და მშვენიერების ყოვლისმომცველ გავლენას თან მოაქვს პათეტიკური ფრაზები, მაღალფარდოვანი სიტყვები, ან ლანძღვის ნაკადი, თავისი ტროპებით, მრავალფეროვნებით, მხატვრული სახეებით, მაშინაც კი, თუნდაც უდიდესი ემოციის წამებში, ენა ინარჩუნებს ბუნებრივ სიმეტრიას.

მეორე თუნდაც დავეთანხმოთ, რასაც სრულიად არ ვაპირებთ, მიუღებელ აზრს, იმიტომ რომ მათემატიკოსები ამბობენ ასე, მაინც ვერ მოვითმენთ, რომ პოეზია და წარმოსახვა, თუნდაც არც ძალზე ღრმა და ინტელექტუალური, უკუვაგდოთ და მათი სახსენებელიც გავაქროთ! განა ჩვენს ბიბლიოთეკებში ადგილი მხოლოდ მეცნიერთა ნაშრომებს უნდა დავუთმოთ? მხოლოდ ბეკონმა და ნიუტონმა უნდა დაიკავონ თაროები? და შექსპირისა და მილტონისათვის ადგილი აღარ უნდა დარჩეს? თეოლოგია მეცნიერებაა, და კათოლიკური იქნება თუ ანგლიკანური, რაც არ უნდა ღრმა და საფუძვლიანად შესწავლილი იყოს, განა სდევნის პოეზიას თავისი მოძღვრებიდან, განა ვინმე განდევნის თავისი ეკლესიის ერთგულ შემწეს და სხვა კი „ქრისტიანულ წელიწადს“ აკრძალავს? ენის მაღალი რანგის სფეროები, სტილისტიკა, სინტაქსი, პოეზია, ორატორობა, რიტორიკა კვლავ და კვლავ ჭეშმარიტების მიმდევარნი და დამცველები არიან, რა გზითაც არ უნდა ხდებოდეს ეს. ამგვარად, რიტორიკის თვალსაზრისით, სანტა მარიას ტაძარში ჭეშმარიტება სარკეში არეკლილი წარმოგვიდგება. მცდარია არისტოტელესა და მისი მიმდევრების აზრი, უვარგის საგანზე კარგად იორატორებს კაციო. ბოლოს და ბოლოს, თუკი დაიჟინებენ, მეცნიერებამ მეტი ცივილიზაცია მოუტანა მსოფლიოსო, ეს თვალსაზრისი უნდა დავაოკოთ. მეცნიერებას შეუძლია წინ წასწიოს ცხოვრება, მაგრამ უზნეობაც მისი მოტანილია. დააკვირდით დოქტორ ბენჯულიას. (უგულო ვივისექციონისტი, ცენტრალური პერსონაჟი უილიამ კოლონზის (1824-1849) რომანისა „გული და მეცნიერება“). განა ვივისექციის უდიდესმა მეცნიერებამ ადამიანად აქცია იგი? იხილეთ „გული და მეცნიერება“! დიახ, ძალზე დიდ საშიშროებას გვიქმნის უგულო მეცნიერება, მართლაც დიდ საშიშროებას, რასაც მხოლოდ უადამიანობისაკენ მივყავართ. დაე ჩვენ ნუ შეგვემთხვევა, ის, რაც დოქტორ ბენჯულიას შეემთხვა, თავზარდაცემული და გატეხილი, გრძნობისაგან დაცლილი რომ იდგა თავისი ლაბორატორიის კართან და დამახინჯებული ცხოველები თავზარდაცემულნი ფეხებში უძვრებოდნენ და ბნელში ქრებოდნენ. (ეს ეპიზოდი აღწერილია კოლონზის რომანის 62-ე თავში). ნუ იფიქრებთ, რომ მეცნიერება ადამიანური იქნება თუ ღვთაებრივი, დიდ, არსებიტ გარდაქმნებს მოუტანს კაცობრიობას სიკეთისკენ. თუკი მეცნიერება ადამიანის მისწრაფებებს თავის მისწრაფებებისათვის გამოიყენებს, ადამიანის სიკეთის ნაცვლად თავის თავს დაეხმარება. ყველგან აცდება უპირველესს, იმას, რომ ადამიანი ცოცხალი არსებაა, და ისე მოექცევა ადამიანს, როგორც უკანასკნელ მსახიობს, ვინც ყველაზე უფერულ როლს თამაშობს მსოფლიო დრამაში; ანდა, თუკი მეცნიერება კიდევ უფრო განვითარდება, და ღვთაებრივი გნებისადმი იქნება მიმართული (როგორც მოხერხებულ ხელსაწყოს გამოაქვს მტკიცე, რაციონალური დასკვნები), ოდესმე განამტკიცებს ადამიანში ნდობასა და თაყვანისცემას.

ამგვარად, რადგან თავიდან მოვიშორეთ ეს აუტანელი მათემატიკოსები, რაღაც უნდა ითქვას ენების შესწავლის თაობაზე და, ძირითადად იმაზე, ჩვენ როგორ ვისწავლოთ. პირველი ის გახლავთ, რომ სიტყვათა ისტორიაში ბევრი რამ არის ისეთი, რაც მიუთითებს ადამიანთა ისტორიაზე და დღევანდელი მეტყველება რომ შევადაროთ გარდასული წლების მეტყველებას, ნათელი სურათი წარმოგვიდგება, თუ რა მნიშვნელობა აქვს გარეგან ზეგავლენას ნებისმერი ერის სიტყვათა მარაგზე. ზოგჯერ სიტყვები მეტისმეტად იცვლიან მნიშვნელობას, როგორც სიტყვა villain შეიცვალა დღესდღეობით გამქრალ ტრადიციათა გამო; ხან კი გამარჯვებულ მტერს თან მოაქვს ენის დამახინჯება, ან კიდევ სრულიად უკუაგდებს ორიგინალურ ენას, ცალკეული, ძვირფასი ფრაზების გარდა სევდისა და უკმაყოფილების სპონტანურობით რომ გამოირჩევა. მეორე, ცოდნა დაწმენდს და უფრო ნათელს გახდის ჩვენს მეტყველებას და, ამგვარად, სტილსა და კომპოზიციას გამოგვისწორებს. მესამე, სახელები რომელთაც ვხვდებით ჩვენს ენაზე არსებულ ლიტერატურაში, გადმოგვეცემა, როგორც წმინდა სახელები, არა იმიტომ, რომ ქარაფშუტულად მივიღეთ, არამედ რაა წინდაწინვე პატივისცემით განვიმსჭვალო მათდამი. ისინი გზას გვიჩვენებენ ენის გზაჯვარედინზე, იცავენ ენას გადგვარებისგან, სწორად მიმართავენ მას მთავარ გზაზე, აფართოებენ და აუმჯობესებენ წინ მიმავალს, მაგრამ ყოველთვის მთავარ გზაზე რჩებიან, თუმცა ბევრი გვერდითი განშტოება ამ გზისა ყოველმხრივ მიემართება და ადვილი გასასვლელიც ჩანს. ამიტომ ეს სახელები, როგორც ინგლისური ენის ოსტატთა სახელები, არის საფუძველი მიბაძვისა და რჩევისა, და მნიშვნელოვანია, რადგან თვით ისინიც ენას ღრმად შესწავლის მერე იყენებენ, ამის გამო კი სერიოზულ ყურადღებას იმსახურებენ. მეოთხე და ყველაზე დიდმნიშვნელოვანი ის გახლავთ, რომ ენების გულდასმით შესწავლა, რასაც ეს ადამიანები ცდილობენ, ალბათ ერთადერთი გზაა, შეიძინო მტკიცე მძლავრი და ღირსეული ცოდნა, რაც თვით ენაშია ჩამარხული, და შემდეგ კი ჩაწვდე, იმდენად რამდენადაც შენი ბუნება ნებას მოგცემს, დიად მწერალთა გრძნობებს, შეაღწიო მათ სულსა და გულში, მიიღო უფლება მათ ინტიმურ ფიქრთა ნაკრძალში შესვლისა. მათი ენობრივი სტილის შესწავლა იმითაც არის სასარგებლო, რომ მარტო ჩვენი საკითხავისა და საფიქრალის სფეროს კი არ გავიფართოვებთ, არამედ ჩვენს სიტყვათა მარაგსაც გავზრდით და შეუმჩნეველი მონაწილე გავხდებით მათი ძალისა თუ დახვეწილობისა. რა ხშირია შემთხვევა, რომ კაცი როცა აღელდება, ენა ღალატობს და იგი უაზროდ ბურტყუნებს, ერთსა და იმავეს იმეორებს, რათა ფრაზებს მეტი ძალა და მნიშვნელობა მიანიჭოს. დააკვირდით, რამხელა სიძნელე ეღობება მრავალს, როცა ძალზე ჩვეულებრივი აზრების სწორი ინგლისურით გადმოცემა სურთ. მარტო ამ შეცდომების გამოსწორების გამოც კი ჩვენი ენის შესწავლის საჭიროება თვითონვე შეგვახსენებდა თავს. ხოლო რამდენს გვძენს, როცა არა მარტო დეფექტებისაგან გვანთავისუფლებს, არამედ ასეთი გასაოცარი ცვლილებები შემოაქვს ჩვენს მეტყველებაში უბრალოდ კარგი დიქციის მეშვეობით და ასეთ მშვენიერებას გვიზიარებს. ამის შესახებ აქ აღარ გავაგრძელებთ მსჯელობას, მხოლოდ გაკვრით აღვნიშნავთ, რასაც ჩვენი მანამდელი უცოდინარობა თუ უმეცრება გვიკრძალავდა.

რათა არ მოგვეჩვენოს, რომ ჩვენს მშობლიურ ენაზე მსჯელობისას დიდხანს დავყოვნდით, მოდი კლასიკური ენებიც განვიხილოთ. ლათინურის - რადგან ავტორი მორჩილად აღიარებს თავის უმეცრებას ბერძნულ ენაში - ყურადღებიანი და კარგად გამოზომილი შესწავლა ძალზე სასარგებლო უნდა იყოს. რადგანაც ეს შესწავლა გვაცნობს ენას, რომელსაც მეტად დიდი წილი უდევს ინგლისურ ენაში, და, ამგვარად, გვასწავლის ეტიმოლოგიას მრავალი სიტყვისა, რომელთაც შემდგომ მეტი სისწორით ვხმარობთ და რომელთა ჭეშმარიტ მნიშვნელობასაც ვწვდებით. გარდა ამისა, ლათინური აღიარებული ენაა სწავლულთათვის და ფილოსოფოსთათვის და განათლებულ ადამიანთა იარაღს წარმოადგენს, ადამიანთა, ვისი წიგნები და ფიქრებიც მხოლოდ თარგმანის მეშვეობით არის გასაგები. გარდა ამისა, საკვირველია, რომ ლათინური შექსპირივით ყველას მეტყველებაში არსებობს, ისე, რომ არც კი იციან, ან ვერც კი ხვდებიან. ციტატებს იყენებს ყველა, ისინიც კი, ვინც ლათინურად არ არიან განსწავლულნი, და მათი მოქნილობის გამო იოლად ვსწავლობთ ამ ციტატებს. გარდა ამისა, ლათინური საეკლესიო რიტუალებისათვის საჭირო ენაა. უფრო მეტიც, ლათინური შემსწავლელთ ინტელექტუალურადაც დიდად ხვეწს. რადგან ლათინურ ენაში მოიპოვება ისეთი სხარტი გამოთქმები, რომლებიც ძლიერია, ვიდრე ჩვენს ენაში არსებული მსგავსი გამოთქმები, მაგალითად, რომელიმე ლათინური ფრაზა ან სიტყვა ისე რთულია თავისი მნიშვნელობით, იმდენ სიტყვას ეხმაურება და მაინც თავისი ზუსტი მნიშვნელობაც აქვს, რომ ვერც ერთი ინგლისური სიტყვა ზუსტად ვერ გადმოსცემს. ამიტომაც არის ვერგილიუსის ლათინური ისეთი იდიომატური, რომ თარგმნას შეუძლებელს ხდის. აშკარაა, რომ ამგვარი ენის შესატყვის ინგლისურზე ფრთხილი გადმოღება, სხვა თუ არაფერი, დიდ შრომასა და გარჯასთან არის დაკავშირებული. მაგრამ, გარდა იმისა, რომ ლათინური განსწავლულთა რჩეული ენაა, მისი საუკეთესო მხარე მაინც ის გახლავთ, რომ ეს არის ენა ლუკრეციუსისა, ვერგილიუსისა, ჰორაციუსისა, ციცერონისა, პინიუსისა და ტაციტუსისა, ყველა ესენი დიდი სახელებია, ვინც ათასობით წელი გაუძლეს თავდასხმას და თავიანთი მაღალი ადგილები შეინარჩუნეს - თვით ეს ფაქტიც კმარა, რომ კითხვისას მათ უპირატესობა მივანიჭოთ. ისინი კიდევ საგულისხმონი არიან იმით, რომ დიადი რესპუბლიკის მწერლები არიან, უდიდესი და უბრწყინვალესი რესპუბლიკისა, რაც კი მსოფლიოს ოდესმე უხილავს, რესპუბლიკისა, რომელიც ხუთასი წლის მანძილზე იყო სახლი თავისი დროის ყველა დიდი პიროვნებისა, რამაც მისი სახელი გიბრალტარიდან არაბეთამდე გაიტანა, უცხო და მტრულ ბრიტანეთამდე, ყველგან ძლევამოსილი იყო მისი სახელი, მისი არმიის ავანგარდი ყველგან იმარჯვებდა... (აქ ხელნაწერი წყდება)

თარგმნეს პაატა და როსტომ ჩხეიძეებმა