Monday, June 22, 2015

ლოურენს სკოტ შიითსი - იმპერიის 8 ნამსხვრევი

თავი I (1989-1991) მშვიდობით, ლენინგრადო, მშვიდობით, იმპერიავ!


საბჭოთა კავშირის დანგრევის იდეა ბევრისთვის სრულიად წარმოუდგენელი იყო. “იმპერია” ძალიან მიმზიდველი იდეაა – საიმედო, მონოლითური, პროგნოზირებადი და დამამშვიდებელი. ჩვენ, ამერიკელები (ასევე ისინიც, “საბჭოელებიც”), ამ იდეას შვიდი ათწლეულის განმავლობაში ველოლიავებოდით. ჯერ კიდევ სკოლაში, რამდენჯერ გავქცეულვართ ბირთვული სიმბოლოებით მოხატული თავშესაფრებისკენ და რამდენჯერ წარმოგვიდგენია, რომ ზუსტად ამ დროს ჩვენი “მტრებიც” ასე იქცეოდნენ.

თუ ასე იოლად დაეცა ჩვენი უპირველესი მტერი, რომლის შიშშიც არაერთი თაობა გაიზარდა, მაშინ რა უნდა გვეფიქრა ჩვენი ხელით ნაგოგმანები “უკვდავების” შესახებ? ვაითუ ჩვენი, ამერიკული “იმპერიაც” ერთ დღეს ასე მოულოდნელად დაცემულიყო?

საზოგადოების დანარჩენი ნაწილისთვის თავისუფლება, რომელიც იმპერიის დასუსტებამ მოიტანა, სხვა არაფერია, თუ არა საშინელი ანარქიის ნიშანი.

ლენინგრადის ბლოკადის დროს ცოცხლად დარჩენა ზოგისთვის მართლაც სასწაული იყო, მაგრამ გადარჩენილებს მაშინდელი ამბების მოყოლა არ უყვართ. დღესაც კი ბლოკადის შესახებ მხოლოდ ჩურჩულით ლაპარაკობენ. მაშინდელი მოვლენები იმდენად გულისშემძვრელი იყო, რომ მეორე მსოფლიო ომისადმი მიძღვნილ საბჭოთა ფილმებშიც კი ბლოკადაზე თითქმის არაფერია ნათქვამი.

საბჭოთა სისტემა, მთელი თავისი არსით, ნებისმიერ ადამიანს (ცხადია, პარტიული ნომენკლატურის გარდა) ყველანაირად უშლის ხელს წარმატების მიღწევაში და გალიაში გამომწყვდეულ ლაბორატორიულ ვირთხად აქცევს. ამიტომაცაა, რომ კაცების დიდი ნაწილი შვებას სასმელში პოულობს, ქალებისა კი – რელიგიაში.

– მართალია, სტალინის დროს ხალხს ხვრეტდნენ, – ამბობს ნინა ნიკოლაევნა სინანულით, თუმცა დარწმუნებით, – მაგრამ უბრალო ხალხს ეს თითქმის არ შეხებია. ძირითადად იმ ხალხს სჯიდნენ, ვისაც ასე თუ ისე ხელი მიუწვდებოდა ძალაუფლებაზე. ამას ისე ამბობს, თითქოს პოლიტიკაში მონაწილეობა თავისთავად დანაშაული იყოს, ხოლო უდანაშაულობა მხოლოდ ხელისუფლებისადმი მდუმარე მორჩილებას გულისხმობდეს.

– ჩვენს ხალხს რკინის ხელი სჭირდება, – ამბობს და ნგრევის პირას მდგარ იმპერიაში გამეფებულ ქაოსს გულისხმობს – ქუჩაში გამოყრილი ლოთებით დაწყებული და გეგმიური ეკონომიკის მარცხით დამთავრებული. მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ამ აზრს კიდევ ბევრი რუსისგან გავიგონებ.

ლიონა შახნაზაროვა, ეთნიკური სომეხი, ცოტა ხნის წინ აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოდან ანტისომხურ გამოსვლებს გამოექცა. ეს იყო პირველი ნიშანი საბჭოთა კავშირისგან მემკვიდრეობით მიღებული კონფლიქტებისა, რომლებმაც მალე მთელი იმპერია მოიცვა. როგორც ამბობდნენ, ამ ძალადობის უკან იდუმალი ბნელი ძალები იდგნენ.

საბჭოთა სუკ-ის აგენტზე წარმოდგენა ამერიკელებს ძირითადად ჩვენი, ამერიკული ფილმებიდან გვაქვს ჩამოყალიბებული. ამ ფილმებში, როგორც წესი, უდანაშაულო ამერიკელებს საბჭოთა კავშირის ქუჩებში აპატიმრებენ, თითქოს ეს ჩვეულებრივი ნადირობა იყოს, და მაშინვე “გულაგში” ამწესებენ. უცვლელია ტიპური “კაგებეშნიკის” პორტრეტიც: ცუდად ჩაცმული, სადისტური მიდრეკილებების, პარანოიით შეპყრობილი კაცი, კაცთმოყვარეობის ან თანაგრძნობის ყოველგვარი ნიშნების გარეშე.

უბრალო რუსებსაც კი ხშირად აღიზიანებდათ იმ ამერიკელების გულუბრყვილობა, რომელთაც სწამდათ, რომ საბჭოთა კავშირის რეფორმირებისთვის ცოტაოდენი დემოკრატიის უმტკივნეულო ინიექცია საკმარისი იქნებოდა.

ნახევარი ქალაქი ხარაჩოებში იჯდა – ეს იყო საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი მთავარი თვისება.

ვოვამ თავისი ლექცია განაგრძო ბულგაკოვის “ოსტატსა და მარგარიტაზე”. მისი თქმით, ავტორმა შეძლო სატანის სახით საბჭოთა კავშირის ზუსტი პორტრეტის შექმნა, სამყაროსი, სადაც ბოროტება სიკეთე გახდა, სიკეთე კი – ბოროტება.

იყო თუ არა მოსაწონი ღილების ფაბრიკაში ვირივით მუშაობა ჰიპერინფლაციის, კორუმპირებული, ქურდი ხელმძღვანელობისა და მტაცებლური ბიუროკრატიის პირობებში? ან იქნებ ხელმძღვანელად ან სახელმწიფო მოხელედ ყოფნა იყო “მორალური”? იყო თუ არა ამაზე ნაკლებად “მორალური” რეკეტიორად ან კორუმპირებულ პოლიციელად ყოფნა, იმ ადამიანებად, რომლებიც წურბელებივით წოვდნენ დიდ თუ მცირე საწარმოებსა და ფირმებს? საბჭოთა იმპერიის მწუხრი დაბრეცილ სარკეში ირეკლებოდა, სადაც სიბნელე სინათლედ მოჩანდა, სამოთხე ტყუილად იქცა, ჯოჯოხეთი კი მთელ ქვეყანაში გაბატონებულიყო.

კარი ლენამ გაგვიღო, ვოვას პირველმა ცოლმა. მაშინვე მივხვდი, რა ხდებოდა მის თავს – ის და მისი ქმარი ისევ “ერთად” ცხოვრობდნენ, ერთ კომუნალურ ბინაში. ბინის ხუთი თუ ექვსი ოთახიდან მათ ორი ოთახი ეკუთვნოდათ, ერთში ლენას ეძინა, მეორეში კი – ვოვასა და ელის. მათ საწოლებს ერთმანეთისგან თხელი კედელი ყოფდა. ლენამ გამიღიმა და მხრები აიჩეჩა. ამით უსიტყვოდ ამიხსნა სიტუაციის უჩვეულობა.

როცა გორბაჩოვის მეტოქემ, ბორის ელცინმა, რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტმა, ახალი პოსტსაბჭოთა ერთეულის, დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის (დსთ) შეკოწიწება დაიწყო, საბჭოთა კავშირი საბოლოოდ დასრულდა. თუმცა, ბევრმა რუსმა ჯერ კიდევ არ იცოდა, განაგრძობდა თუ არა ოფიციალურად სსრკ არსებობას. ნამგალ-უროიანი დროშა ჯერ კიდევ ფრიალებდა, სხვა თუ არაფერი.

დილით, სანამ მე საშობაოდ პურსა და იაფ ძეხვს ვყიდულობდი, გორბაჩოვმა ამერიკის პრეზიდენტ ჯორჯ ბუშ-უფროსთან ტელეფონით დაკავშირება ითხოვა და შეატყობინა, რომ მოსკოვის დროით საღამოს შვიდ საათზე სპეციალურ სატელევიზიო განცხადებას გააკეთებდა. ისიც ამცნო, რომ ხელი მოაწერა ბრძანებას “ბირთვული ქეისის” – საბჭოთა ბირთვული რაკეტების გამშვები პულტის – რუსეთის ფედერაციისა და მისი პრეზიდენტის, ბორის ელცინისთვის გადაცემის შესახებ. – როგორც კი განცხადებას გავაკეთებ, ეს ბრძანება ძალაში შევა, – უთხრა ბუშს გორბაჩოვმა და დაამატა, – ასე რომ, შეგიძლიათ მშვიდად შეხვდეთ შობას და მშვიდადაც დაიძინოთ. როგორც ამბობენ, მრავალწლიანი ურთიერთობის შედეგად პრეზიდენტები ერთმანეთს ძალიან დაუახლოვდნენ. ვარაუდობენ, რომ სწორედ ბუშმა შესთავაზა გორბაჩოვს თავშესაფარი თავის ქვეყანაში.

გორბაჩოვმა ღრმა მწუხარება გამოთქვა იმის გამო, რომ საბჭოთა კავშირის შენარჩუნება შეუძლებელი აღმოჩნდა. ის თავად ეწინააღმდეგებოდა ქვეყნის დაშლას. 1985 წელს, ხელისუფლების სათავეში მოსვლისას, მას სხვა გზა არ ჰქონდა, გარდა სისტემის რადიკალური ცვლილებებისა. – ყველანი ვხედავდით, – გვიხსნიდა გორბაჩოვი, – რომ ჩვენს ქვეყანაში ყველაფერი კარგად არ იყო... მესმოდა, რომ ასეთი მასშტაბური ცვლილებების დაწყება ჩვენნაირ საზოგადოებაში არა მხოლოდ უკიდურესად რთული, არამედ სახიფათოც იყო. მიუხედავად ამისა, დღესაც დარწმუნებული ვარ, ჩემი გადაწყვეტილება დემოკრატიული რეფორმების შესახებ, რომელიც 1985 წლის გაზაფხულზე მივიღე, ისტორიულად გამართლებული იყო. გამოსვლა მხოლოდ 10 წუთს გაგრძელდა, რაც უჩვეულოდ მცირე დროა ასეთი ისტორიული მიმართვისთვის. ბოლოს გორბაჩოვმა ყველას ყველაფერი საუკეთესო გვისურვა და გადაცემაც დასრულდა. საბჭოთა იმპერიამ შექმნიდან 69 წლის, 11 თვისა და 25 დღის შემდეგ არსებობა დაასრულა.

გორბაჩოვი და მისი რამდენიმე ასისტენტი თავიანთ ოთახში შევიდნენ, ვისკი ჩამოისხეს და საბჭოთა კავშირის “შესანდობარი” დალიეს. გორბაჩოვი იხსენებს: არ გამართულა ქვეყნის პრეზიდენტის გადადგომის არც ერთი სხვა პროცედურა, როგორც ეს ცივილიზებულ ქვეყნებშია მიღებული. მრავალწლიანი თანამშრომლობისა და ახლო ურთიერთობის მიუხედავად, ახლადშექმნილი დამოუკიდებელი ქვეყნების – ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების – არც ერთი პრეზიდენტი არ ჩამოსულა მოსკოვში ამ დღეებში. დარეკვითაც კი არავინ შეიწუხა თავი.

დამოუკიდებლობის ჯინი ბოთლიდან ამოვიდა, რამაც სათავე დაუდო “სუვერენიტეტების აღლუმსა” და რადიკალური ნაციონალიზმის აყვავებას. ერთ-ერთი პირველი ადგილი, სადაც ამ მრისხანების შედეგები გამოჩნდა, ერთი შეხედვით, ყველაზე მოულოდნელიც იყო – ღვინითა და სიმღერებით განთქმული საქართველო, ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკა და სტალინის სამშობლო.

თავი II (1992-1996) საქართველო: ანარქია სამოთხეში

ეროვნულ გვარდიას ღიპიანი თენგიზ კიტოვანი ხელმძღვანელობს. მის მისიას, სავარაუდოდ, არაფერი აქვს საერთო აფხაზურ სეპარატიზმთან, მან ადამიანთა გატაცებები უნდა შეაჩეროს. როგორც ამბობენ, არავის უთქვამს კიტოვანისთვის, აფხაზეთს დასხმოდა თავს. არავის მიუცია ეროვნული გვარდიისთვის ნება, შესულიყო ქალაქებში, მათ უბრალოდ რკინიგზა უნდა დაეცვათ. მაგრამ ვიღაცამ კიტოვანის ბიჭებისკენ შემთხვევით ისროლა და მათაც ცეცხლით უპასუხეს. დაიწყო ძარცვა და ექსცესები. ამ ყველაფერში ალკოჰოლისა და ტესტოსტერონის კვალიც ერია.

სამოცდაშვიდი წლის ჯაბა (1926 წელს დაიბადა) კარგად შენახული, აკურატულად ჩაცმული (ბაფთებს ანიჭებს უპირატესობას) და ყალბი თბილი ღიმილით შეიარაღებული კაცია. სამოცდაექვსი წლის ასაკში შეიარაღებული ფორმირებების ხელმძღვანელთა უმეტესობას უკვე კარგი სამხედრო კარიერა აქვს. ჯაბას კარიერა კი, მათგან განსხვავებით, სულ ორ წელს ითვლის. მისი დახმარებით ჩამოაგდეს ექსცენტრიკული პრეზიდენტი ზვიად გამსახურდია ზამთარში, ახლა კი მხატვარ კიტოვანთან ერთად მთავარი პროტაგონისტია საქართველოს უახლეს ომში აფხაზების წინააღმდეგ. ცხოვრება ხელოვნებას ჰგავს. ჯაბას ახლანდელი “ოფიციალური” სამუშაო გაინტერესებთ? ის დრამატურგია, სცენარისტი.

მხედრიონელები მხოლოდ საკუთარი თავისა და ზოგჯერ ჯაბას წინაშე არიან პასუხისმგებელნი, ჯაბა კი არავის წინაშე არ აგებს პასუხს. ისინი დარწმუნებულები არიან, რომ ყველას ესმის ეს. მათი ავტომანქანების სანომრე დაფები ძლიერ პერსონიზებულია, ხშირად კი სანომრე დაფის გარეშე დადიან.

მხედრიონელებს ბუნდოვანი წარმოდგენა აქვთ მისიაზე, რომელიც აფხაზეთში ეკისრებათ. “ჩვენ სამშობლოსათვის ვიბრძოლებთ” – ასე გაიძახიან. და როცა ვეკითხები, რაც ნიშნავს ეს, გამოცარიელებული მზერით მპასუხობენ.

პატარა თვითმფრინავის ფრთების ქვეშ, ჩანთებზე ვსხედვართ, მზეს ვეფარებით. გვერდით სამი მეომარი მიზის, ცხვარი ჰყავთ თოკზე გამობმული. ყველაფერს აკეთებენ იმისათვის, რომ ლეგენდარული ქართული სტუმარმასპინძლობა მიჩვენონ: წამდაუწუმ ასხამენ ჭაჭას – ყურძნის ქართულ არაყს – მინის ჭიქაში და ჭიქას ჭიქაზე სვამენ ერთი გადაკვრით. ოფლში იწურებიან და ისე იქცევიან, თითქოს წვეულებაზე მიდიოდნენ, ან იმპერიის სამგლოვიარო კოცონზე.

ომის პირველ დღეებში ქართველებმა დემონსტრაციულად გაიარეს მთელი სანაპირო ზოლი რუსეთის საზღვრამდე, არჭობდნენ ქართულ დროშებს, კოცნიდნენ ადგილობრივ ქალებს და სვამდნენ ადგილობრივ კაცებთან ერთად. მაგრამ ტერიტორიის მონიშვნა და მისი შენარჩუნება ერთი და იგივე არ არის. თვრამეტი წლის შემდეგ, 2010 წელს, გიორგი ყარყარაშვილი, ახალგაზრდა ქართველი გენერალ-მაიორი აფხაზეთის ომში, რომელიც შემდეგ საქართველოს თავდაცვის მინისტრი გახდა ოცდაექვსი წლის ასაკში, გასაოცარ რამეს ამბობს: “აფხაზეთში ძალიან არაორგანიზებულად შევედით. ზუსტი მიზანიც კი არ გვქონდა და სოფლების ძარცვა დავიწყეთ გზადაგზა. შედეგად, ერთი თვეში მოვახერხეთ ის, რომ მთელი ადგილობრივი მოსახლეობა მტრად გადავიკიდეთ.”

შევარდნაძეს გაეროში უკეთესად შეხვდნენ და მან მგზნებარე სიტყვა წარმოთქვა იმ საფრთხეებზე, რომლებსაც “აგრესიულ სეპარატიზმს” უწოდებდა აფხაზეთში. თუმცა, ზოგ ქართველ ჟურნალისტს და სამთავრობო მოხელეს, რომლებიც ამერიკაში ახლდნენ მას, ეს გამოსვლა არ უნახავს, რადგან ცოტათი გადაახტნენ პროტოკოლს და ბრონქსში დაძრწოდნენ ჩამოფასებული ტელევიზორებისა და სტერეო აპარატურის საყიდლად.

იმავე თვის ბოლოს, შურისძიების ან იმის გამო, რომ პირისაგან მიწისა აღეგავათ აფხაზების არსებობის ისტორიული მასალა ამ რეგიონში, სოხუმში ქართველმა მეომრებმა ცეცხლი წაუკიდეს შენობას, რომელშიც აფხაზეთის კულტურული არქივი იყო მოთავსებული და ისტორია, ფაქტობრივად, გაანადგურეს. 170000 უნიკალური დოკუმენტისა და არტეფაქტისგან მხოლოდ რამდენიმე ათასი გადარჩა. ამან ისე გაამწარა აფხაზები, რომ არასდროს დავიწყებიათ.

სინამდვილეში, რუსეთი აფხაზების მხარეს იდგა – აფხაზებისთვის რუსებთან ალიანსი პრაგმატიზმის საკითხი იყო. რუსები მათ იარაღით ეხმარებოდნენ და წვრთნიდნენ; ეს მოგვიანებით მაღალი ჩინის რუსი სამხედრო ოფიცრებისგან გავიგე აფხაზეთში. თავად რუსებს ნაწილობრივ კულტურული არგუმენტი ჰქონდათ – რუსები აფხაზებს უფრო “რუსიფიცირებულებად” მიიჩნევდნენ, მაგრამ უმეტესად მათი მიზანი სტრატეგიული იყო (აფხაზეთს შესანიშნავი სამხედრო პუნქტები, საბჭოთა სამხედრო ელიტის კურორტები და ნავსადგურები ჰქონდა); ამას დაუმატეთ კრემლის სიძულვილი შევარდნაძისადმი იმის გამო, რომ მიხეილ გორბაჩოვის საგარეო საქმეთა მინისტრობისას მან დიდი როლი ითამაშა საბჭოთა კავშირის “დანგრევაში”. ზოგს სურდა, სამაგიერო გადაეხადა, შევარდნაძე გაენადგურებინა და საქართველო დაენაწევრებინა.

მსოფლიომ ამ კრიზისს იმით უპასუხა, რომ გაეროს რვა “დამკვირვებლისგან” შემდგარი პატარა ჯგუფი გამოგზავნა ჰოლანდიელი ბრიგადის გენერლის, ჰვიდეგაარდის მეთაურობით. მათ ვერაფერი გააკეთეს.

ქართველები დონ კიხოტებივით იცავდნენ ქალაქს. რეალურად აღარ ჰქონდათ მძიმე შეიარაღება, თუ არ ჩავთვლით 1960იან წლებში გამოშვებულ რამდენიმე ჟანგიან T-55 ტიპის ტანკს. საარტილერიო დანადგარების უმეტესობის ხუფები დაკეტილი იყო არშემდგარი ცეცხლის შეწყვეტის ზავის გამო და ამბობდნენ, რომ “შუამავალი” რუსები უარს აცხადებდნენ მათ გახსნაზე. ქართველები რამდენიმე ჰაუბიცის იმედზეღა იყვნენ.

ძარცვა დედაქალაქში უნდა გენახათ. სახლთან მივედი, საიდანაც აფხაზი პარტიზანები ავეჯს ეზიდებოდნენ და სატვირთო მანქანაზე აწყობდნენ. ჩხუბობდნენ იმაზე, რა მოეხერხებინათ ნადავლისათვის. ერთი კაცი მაშინვე ვიცანი. გამარჯვებით თავბრუდასხმული რიგითი მებრძოლების ფონზე შედარებით ერუდირებული ჩანდა. თავი აფხაზეთის პარლამენტის წევრად წარმომიდგინა. მეც მიცნო შეცბუნებულმა. მებრძოლები კვლავ განაგრძობდნენ ნადავლის გამოტანას. – რასაც აქ ხედავ, სამწუხაროა, მაგრამ ესაა სიმართლე, – მითხრა, – ესაა ომი (და ასეც იყო. ასეთ რამეს ყველა პოსტსაბჭოთა ომში წავაწყდი, რაც კი მინახავს: ცოტა თუ იტყოდა უარს ძარცვაზე ან “ნადავლის აღებაზე”, თუკი შანსი გაუჩნდებოდა).

ორივე მხარე, განსაკუთრებით ომის ბოლო დღეებში, სხვა სისასტიკეებთან ერთად, მოკლულ მოწინააღმდეგეებს ყურებს აჭრიდა და თვალებს თხრიდა (ხშირად მანამ, სანამ მოკლავდნენ).

ედუარდ შევარდნაძე (კაცი, რომელმაც ბოლო მოუღო ცივ ომს) აფხაზეთიდან გემით ან გაყინული უღელტეხილებით არ გაქცეულა. იმ უკანასკნელი, გაუბედურებული, საწვავის ავზგახვრეტილი თვითმფრინავით გამოფრინდა, სოხუმის აეროპორტში რომ ვნახეთ, ფრთებდაცხრილული. მუშებმა ლითონის საკერებლები დაადეს და იმდენი საწვავი შეაკოწიწეს, რაც მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე უცებ გადმოფრენას ეყოფოდა.

ზვიადი ლინგვისტი და ეთნოგრაფი იყო, ფეთქებადი ხასიათისა და მიდრეკილი აფხაზების მსგავსი ეთნიკური უმცირესობების მისამართით უკმეხი განცხადებებისკენ. ერთხელ თქვა, რომ აფხაზები უნდა “წავიდნენ საქართველოდან იქ, საიდანაც ჩამოვიდნენ”, რითაც ხაზი გაუსვა იმ რადიკალურ მოსაზრებას, რომ აფხაზები საქართველოს ფარგლებს გარეთ მთიანი ადგილებიდან იყვნენ წარმოშობით და თანდათან ჩამოსახლდნენ შავი ზღვის სანაპიროზე. “აფხაზი ერი არ არსებობს”, – ყვიროდა მეგაფონში საქართველოს პარლამენტის წინ 1990 წელს დემონსტრაციის დროს.

უცებ გარეთ სროლა ატყდა. ვიფიქრეთ, რომ მთავრობამ ქალაქის შტურმით აღება გადაწყვიტა და იატაკზე დავწექით, მაგრამ კალაშნიკოვების კაკანი ერთ წუთში შეწყდა. გარეთ გავედით. სამხედრო მეთაური ვახტანგ “ლოთი” ქობალია მოსულიყო და სროლაც მის საზეიმოდ დასახვედრად მოაწყვეს.

უცებ, ამ ტალახიან გზაზე კოკისპირულ წვიმაში ტყის შუაგულში, სადაც ქურდებს თავისუფლად შეეძლოთ, ყველაფერი წაერთმიათ ჩვენთვის, დრო შეჩერდა. ყაჩაღები გაჩუმდნენ. სერგეიმ ჯადოსნური სიტყვები წარმოთქვა: “შვილები”, “პური”. სასტიკი დღეები იყო: რწმენა, წესები და კანონები სწრაფად ინგრეოდა. თუმცა, ქართული სახელგანთქმული სტუმართმოყვარეობა და შვილის სიწმინდის კულტი არ დაევიწყებინათ. კაცმა, რომელსაც ჩვენი გაძარცვა უნდოდა, ხელი გაუშვა ლინზას, თითქოს ჭუჭყიანი ჰქონდა და მანქანის კარი ნელა მოხურა.

იწყება ვაჭრობა ქართულ დელეგაციასა და ჩეჩნებს შორის, თუ რა უყონ გამსახურდიას კუბოს. ჩეჩნები და მათი ვიცეპრეზიდენტი ზელიმხან იანდარბიევი დაჟინებით მოითხოვენ, ნეშტი გროზნოში გადააფრინონ. ქართველები კი მოითხოვენ, არასამეცნიერო დონეზე დადასტურდეს, რომ კუბოში ნამდვილად გამსახურდიას ნეშტია. ჩეჩნები უარს ამბობენ, რადგან კუბოს გახსნა, მათი აზრით, მკრეხელობაა. ერთი ქართველი უპასუხებს, რომ გამსახურდია მართლმადიდებელი ქრისტიანი იყო და არა მუსლიმანი ჩეჩენი. ქართველები უარს ამბობენ კუბოს ჩეჩნების თვითმფრინავში ატანაზე. ზვიადის ნეშტი ამ დროს, თითქმის მივიწყებული, ალაგ-ალაგ ასფალტშერჩენილი ასაფრენი ბილიკის შუაგულში დევს, გარშემო კი დავაა გაჩაღებული. საბოლოოდ ჩეჩნები წყნარდებიან და თანხმდებიან კუბოს მცირე ხნით გახსნაზე. კუბოს გარშემო ვგროვდებით, ფიცრები დანეს126 ტიანებული და გაშავებულია ზამთრის მიწაში ორი თვის განმავლობაში დების გამო. არანორმალური მღელვარება ეუფლება ყველას. ქართველები ფრთხილად ხსნიან თავსახურს. ფორმალდეჰიდისა და ბალზამირების გარეშე ბიოლოგიური პროცესები უკვე დაწყებულია. ზვიადი მოტეხილია, მაგრამ მიუხედავად იმისა, რომ ეს ჩვენი პირველი “შეხვედრაა”, ეჭვი არ მეპარება, ეს გამსახურდიაა, რადგან მისი უნიკალური სახის ნაკვთები კვლავ უცვლელია. აცვია შავ-თეთრი კოსტიუმი და მწვანე წინწკლებიანი მუქი ფერის ჰალსტუხი უკეთია. და რაც ყველაზე უცნაურია, პრეზიდენტს ფეხსაცმელი არ აცვია (ეს სათავეს უდებს ყველანაირ ჭორს, რომელთა შორის აღსანიშნავია ის, რომ მართლმადიდებელი ქრისტიანი გამსახურდია სიკვდილის წინ ისლამზე მოაქციეს, რაც აბსურდულია. ზვიადს ისლამი რომ მიეღო, სუდარაში გახვეულს დაკრძალავდნენ და არა – კუბოთი). ქართველი თანამდებობის პირი ზვიადისკენ იხრება, თითქოს ბრილიანტის ავთენტოკურობას ამოწმებსო და ყურადღებით აკვირდება – ნატყვიარი აინტერესებს, რომელიც, ცხადია, ისევ პრეზიდენტის თავის მარჯვენა მხარესაა. ნაწილობრივ რაღაც ობითაა დაფარული, მაგრამ მაინც მკაფიოდ ჩანს. ერთი-ორი წუთი ათვალიერებენ ნეშტს, შემდეგ ქართველები ისევ ახურავენ თავსახურს, თითქოს კუბო კი არა, მარგარინის ქილა ყოფილიყოს. ნეშტს ცაში მიაფრენენ.

ნელ-ნელა სისხლიანი კონფლიქტებისა და ომების გაშუქება სრულებით ნორმალური ხდება, ან თავს ირწმუნებ, რომ ყოველთვის შეგიძლია შეჩერდე და წახვიდე, დაუბრუნდე იმ საქმეს, რასაც “ამ” საქმემდე აკეთებდი, რომელიც არც შენს გონებას აზიანებს, არც ჯანმრთელობას და არც სულს.

თავი III (1993-1996) აზერბაიჯან-სომხეთის ომი

ჩახმახის ფუნქცია შეასრულა არეულობამ, რომელიც მთიან ყარაბაღში დაიწყო 1980-იანი წლების ბოლოს, ანტისომხურმა კამპანიამ აზერბაიჯანში და ადგილობრივი უზენაესი საბჭოს განცხადებამ, რომლის წევრთა უმეტესობა სომეხი იყო, სომხებს გადასცემოდა მთიანი ყარაბაღი (მათი მტკიცებით, სტალინმა უკანონოდ გადასცა ეს რეგიონი აზერბაიჯანს), ნაწილობრივ, “დაყავი და იბატონეს” ტაქტიკით.

უცნაური და ბოროტი კლანური ინტრიგები წამლავდა აზერბაიჯანს მთელი ომის განმავლობაში და სწორედ ეს ინტრიგები იყო მთავარი ფაქტორი იმისა, რამაც რაოდენობრივად მცირე, მაგრამ ძლიერ მოტივირებულ სომხებთან გამაოგნებელ დამარცხებამდე მიიყვანა ქვეყანა.

პროცესის დასასრულს, 1994 წელს, როდესაც ხელი მოეწერა შხამიან შარბათს – ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულებას – სომხებს უკვე დაკავებული ჰქონდათ აზერბაიჯანის ტერიტორიის 14 პროცენტი და მათ შორის თითქმის მთლიანი მთიანი ყარაბაღი. რაც მთავარია, კარგად გამოჩნდა, რომ კრემლის მიერ დაწესებული საზღვრები სსრკ რესპუბლიკებისათვის სულაც არ იყო წმიდათაწმიდა.

ამ ქალის (და ბევრი სხვა სომხის) აზრით, ეს ყველაფერი ერთი ამბის ნაწილი იყო: ყარაბაღის ომი თურქების კიდევ ერთი მცდელობა იყო, ამოეწყვიტათ სომხები – ლოგიკური გაგრძელება თითქმის წარმოუდგენელი “მეც იეღერნისა”, ანუ დაახლოებით მილიონ-ნახევარი სომხის გენოციდისა ოსმალეთის იმპერიის (დღევანდელი თურქეთის) აღსასრულს პირველი მსოფლიო ომის დროს.

1921 წლის ყარსის ხელშეკრულების შემდეგ, რომელიც სსრკ-სა და დღევანდელ თურქეთს შორის დაიდო, სომხობის ეს ყველაზე გახმაურებული სიმბოლო საზღვრის იქით, მტრის ტერიტორიაზე მოექცა და ხალხს ყოველდღე თვალში ეჩხირებოდა, როგორც ეროვნული მარცხის სიმბოლო. ამ მთას იმხელა მნიშვნელობა აქვს, რომ ერევანში არარატის ხედის მქონე ბინები 30 %-ით ძვირი ღირს სხვა ბინებთან შედარებით.

ოფიციალური ვერსიით, სომხები ქელბაჯარისა და მთიანი ყარაბაღის მიმდებარე ტერიტორიების დაპყრობის მიზეზად ასახელებდნენ ყარაბაღის გარშემო “უსაფრთხოების ზონის” შექმნის აუცილებლობას და ამბობდნენ, რომ ეს ტერიტორიები აზერბაიჯანს კვლავ დაუბრუნდებოდა მას შემდეგ, რაც იგი აღიარებდა მთიანი ყარაბაღის დამოუკიდებლობას ან შედგებოდა რაიმე მუდმივი სამშვიდობო გეგმა

1990-იანი წლების სომხეთში ერთ-ერთი პოპულარული სუვენირი იყო რუკა, რომელზეც გამოსახული იყო სომხეთი ახ.წ. 2014 წელს. კარტოგრაფიული ფანტაზია იყო ერთ-ერთი მაჩვენებელი იმისა, თუ როგორ შეიძლება გააღვიძოს პატარა, ყოფილი “იმპერიების” მისწრაფებები სსრკ-ის მსგავსი გიგანტების დანგრევამ. რუკაზე დატანილი სომხეთი მოიცავდა დღევანდელ სომხეთს, ყარაბაღს, დღევანდელი თურქეთისა და აზერბაიჯანის დიდ ნაწილს და საქართველოს ნაწილსაც – შავი ზღვიდან ხმელთაშუა და კასპიის ზღვებამდე.

მე აღვნიშნე, რომ ცხადია, არარატი მტკივნეული სიმბოლო იყო, მაგრამ არავინ ფიქრობდა, დღევანდელი თურქეთი ოდესმე უარს იტყოდა მასზე. – დიახ, ალბათ, მართალი ხარ, – მშვიდად მიპასუხა. – მაგრამ ის შენთვის სასურველ ლამაზ ქალს ჰგავს. გულის სიღრმეში იცი, რომ ალბათ, ის სრულიად მიუწვდომელია, მაგრამ მაინც აგრძელებ ბრძოლას მის მოსაპოვებლად.

მიუხედავად იმისა, რომ საერთაშორისო პრესა ამას “სამოქალაქო ომს” უწოდებდა, მოქმედებები ძირითადად მოიცავდა შემდეგს: ჰუსეინოვის მეამბოხეები თავიანთი ჯავშანტრანსპორტიორებით წაიწევდნენ რამდენიმე კილომეტრით წინ დედაქალაქისკენ და გაჩერდებოდნენ, ხოლო სამთავრობო ჯარები უკან იხევდნენ შემდეგი ხიდისკენ ან მწვანე ზოლისკენ. თითქოს არავის მოსდიოდა აზრად, აეღოთ ტერიტორიები, რომლებიც დედაქალაქის ორი მთავარი ქუჩისგან დაშორებული იყო. “ბრძოლები” გულისხმობდა ასფალტის ნაგლეჯის შენარჩუნებას ან დათმობას და შემდეგ სახლში წასვლას ღამის გასათევად. ცხადია, ზოგჯერ საღამოობით ბაქოს ღია კაფეებში ვხედავდით იმ “სამთავრობო” ოფიცრებს, ვინც ახლომდებარე ფრონტებზე გვყავდა ნანახი დღის განმავლობაში, საღამოს კი მწვადებს მიირთმევდნენ და საგმირო საქმეებზე საუბრობდნენ. ასე რომ, სამოქალაქო ომი ცნობილი გახდა იმ სახელით, რაც რეალურად ერქვა – “შიშ-ქებაბის ომი”.

აზერბაიჯანელებს დემოკრატია აღუთქვეს, მაგრამ მათი ქვეყანა იშლებოდა, სომხებთან აგებდა მიწებს, იძირებოდა კომიკურ საოპერო ომებში, როგორსაც ჩვენ ვაშუქებდით, კორუფციაში, მილიტარისტებსა და კრიმინალში. ამიტომ, “დემოკრატია” სულ უფრო და უფრო მეტად ასოცირდებოდა უბრალო ანარქიასთან.

– აღმოსავლურ დემოკრატიაში ძლიერი კაცი ზრუნავს ხალხზე. კანონი და წესრიგი მეფობს, – ამტკიცებდა ადილი, – ესაა გარდამავალი გზა დემოკრატიისკენ, რადგან ჩვენ გარდამავალ მდგომარეობაში ვართ. ჩვენი ხალხი პატრიარქალურ სისტემასაა მიჩვეული, “დიდი კაცის” ყოლას და ახლაც ეს უნდათ. […]– თქვენ, ამერიკელებს, კარგად არ გესმით. ჩვენ არ ვართ მზად დემოკრატიისთვის, როგორც თქვენ უწოდებთ ამ წყობას, – თქვა ადილმა და შუბლიდან ჯავშანტრანსპორტიორის მური და ოფლი მოიწმინდა, – იმას კი არ ვამბობ, რომ დემოკრატია არასდროს გვექნება, მაგრამ ახლა ძალიან ადრეა. ეს ქაოსია და არა დემოკრატია.

თავი IV (1993-2004) ჩეჩნეთი: დეპორტაციის ექო

გადაწყვეტილება საომარი მოქმედების დაწყების შესახებ რუსული მხარის მიერ, პრაქტიკულად, აბანოში იქნა მიღებული, სანახევროდ შიშველი, გალეშილი ადამიანების მიერ – იმ დღეს ქვეყნის თავდაცვის მინისტრის, პაველ გრაჩოვის დაბადების დღე იყო. მაშინ რუსებმა ქალაქ გროზნოს, ჩეჩნეთის დედაქალაქის სიახლოვეს მდებარე აეროპორტები დაბომბეს, რათა მოწინააღმდეგისათვის ფრენის საშუალება მოესპოთ.

როცა ჩვენი “ნივით” გროზნოს ვტოვებდით, ასობით ფარებანთებული მანქანა შემოგვხვდა, რომლებშიც შეირაღებული მამაკაცების სილუეტები მოჩანდა. დაუჯერებელი ჩანდა, მაგრამ ეს ხალხი გროზნოდან კი არ გამორბოდა, ჩვენსავით, არამედ გროზნოსკენ მიემართებოდნენ, როგორც ჩანს, თავ-თავიანთი მანქანებით, მსუბუქად, მხოლოდ კალაშნიკოვებითა და სხვა სასროლი იარაღით აღჭურვილნი, რათა რუსულ ტანკებსა და “მიგ“-ებს, საბრძოლო თვითმფრინვებს აღდგომოდნენ წინ. ისე ჩანდა, თითქოს ეს ხალხი დიდი ენთუზიაზმით იყო აღვსილი, რუსებთან ბრძოლაში ხელმეორედ ეცადათ ბედი. და 1944 წლის დეპორტაციისა და ამ ამბავთან დაკავშირებული სხვა ასოციაციების გათვალისწინებით, მათი გაგება ძნელი არ იყო.

შამილ ბასაევი, ერთ დროს მოსკოვის ერთ-ერთი უმაღლესი სასაწავლებლის ნასტუდენტარი, მშენებელი, შემდეგ – კომპიუტერების ბიზნესით დაკავებული ადამიანი, იმ დროისთვის უკვე ცნობილი “ტერორისტ-სეპარატისტი“ გახლდათ: 1991 წლის ნოემბერში მან და მისმა ამხანაგმა თურქეთის რეისის ადამიანებით სავსე თვითმფრინავი გაიტაცეს, რათა ჩეჩნეთის დამოუკიდებლობის საკითხის მიმართ მიეპყროთ მსოფლიო საზოგადოების ყურადღება. 1995 წლის ივნისში მან და მისმა ხალხმა ერთერთი ყველაზე თავზეხელაღებული ოპერაცია განახორციელეს მსოფლიო ომების ისტორიაში – ბასაევმა ის გააკეთა, რითაც იმუქრებოდა: ომი ჩეჩნეთის საზღვრებს გარეთ გაიტანა, საკუთრივ რუსეთის ტერიტორიაზე.

ისედაც მძიმე ვითარება 1996 წლის 21 აპრილს ჯოხარ დუდაევის, ჩეჩენ სეპარატისტთა ლიდერის, მკვლელობამ გაართულა. იგი იმ დროს მოკლეს, როდესაც ჩეჩნეთის სამხრეთ მთიანეთის ერთერთი ქედიდან სატელიტური ტელეფონით საუბრობდა. რუსებმა სატელიტური სიგნალი დაიჭირეს და დუდაევის დადგენილი ადგილსამყოფლის მიმართულებით რაკეტა გაუშვეს. რაკეტა დუდაევისგან რამდენიმე იარდის დაშორებით აფეთქდა და ის თითქმის იმავწუთს გარდაიცვალა.

ჟერუო განქორწინებულ ან დაქვრივებულ ჩეჩენ ქალს ნიშნავს, ან კიდევ ისეთს, რომელსაც გათხოვების ყველანაირი ასაკი გადაუცდა, ანუ ისეთი ქალი, რომელიც ტრადიციულ ჩეჩნურ კონვენციებში კდემამოსილების ვალდებულებისაგან თავისუფალია. თუმცა, ქალს რომ ჟერუო დაუძახო, ეგ სულ არ ნიშნავს, თითქოს “კახპად“ მოიხსენიებ. ეს მხოლოდ იმის მანიშნებელია, რომ საზოგადოება მას უფლებას აძლევს, სქესობრივი ცხოვრება დაუქორწინებლად ჰქონდეს.

ზნეობის ნორმების დამცავი პოლიციის გამოჩენა “ჟერუოს“ ზღურბლთან ომის შემდგომი ჩეჩნეთის ახალი ტენდენცია და რეალობა იყო. ის, რაც სეკულარულ კონფლიქტად დაიწყო, თანდათანობით მკვიდრად იძენდა რელიგიური რადიკალიზმის ელემენტებს, იმპორტირებული ისლამის აგრესიული ფორმა ნელნელა ანაცვლებდა ტოლერანტულ, სუფიზმზე დაფუძნებულ ტრადიციებს ამ ქვეყანაში, და ეს იმას ნიშნავდა, რომ ზინა, რომელსაც სწამდა, ჩეჩნეთის თავისუფლებისთვის იბრძოდა, უკვე ადრინდელივით ლაღი და თავისუფალი ვეღარ იქნებოდა.

1997 წლის სექტემბერში, ჯერ ერთი წელიც არ იყო გასული მას შემდეგ, რაც თავისუფალი “მესაბოტაჟე“ ქალები გავიცანი, ჩეჩნეთში პირველად მოხდა საჯარო სიკვდილით დასჯა. გროზნოს ცენტრში ასობით ადამიანი ადევნებდა თვალს, როგორ დახვრიტა სპეციალურმა რაზმმა მკვლელობაში ბრალდებული ქალი და მამაკაცი.

თანდათანობით, შეფარვით, მაგრამ განუხრელად, ჩეჩენთა სეკულარული ბრძოლა დამოუკიდებლობისთვის ჯიჰადის ( წმინდა ომი არამუსლიმების წინააღმდეგ) გზაზე შედგა და რუსეთის მთელი სამხრეთი ზოლის გაყოლებაზე, კასპიის ზღვიდან შავ ზღვამდე გადაჭიმული ისლამური ხალიფატის შექმნის იდეის დამკვიდრება დაიწყო. ჯიჰადის ავანგარდად კი ბასაევი და მისი მეთაურობის ქვეშ მებრძოლი ჩეჩნები იქცნენ. ჭეშმარიტების მომენტი 1999 წლის აგვისტოში დადგა, როცა შეარაღებული მეამბოხეების რაზმი ბასაევის მეთაურობით რუსეთის ფედრაციის მეზობელ რესპუბლიკაში, დაღესტანში შეიჭრა და “ხალიფატის” შესაქმნელად გამიზნული კამპანიის დაწყება გამოაცხადა. ადგილობრივი ისლამისტების მცირე ჯგუფის გარდა, დაღესტნელებმა ( დაღესტანი კი ორმოციოდე ეთნიკური ჯგუფისაგან შედგება) დაუპატიჟებელ სტუმრებს მხარი არ დაუჭირეს. ბასაევის ხალხმა რუსეთის მიერ რამდენიმეკვირიან დაბომბვას გაუძლო და შემდეგ უკან, ჩეჩნეთში დაბრუნდა.

რუსლანმა აღიარა, რომ რელიგიური მას შემდეგ გახდა, რაც ქალაქ სერჟენ-იურტის საინდოქტრინაციო ბანაკში არ მოხვდა, სადაც “არაბები ასწავლიდნენ“, როგორ ეცხოვრათ, როგორ გამხდარიყვნენ ნამდვილი მუსლიმები. “მაგრამ ერთ რამეს გეტყვით საიდუმლოდ, ჩეჩნეთს ნამდვილ ისლამურ სახელმწიფოდ ვერასდროს გადააქცევენ, ეგ შეუძლებელია, ჩვენ ჩვენი სუფისტური ტრადიციები გვაქვს. საერთოდ, ჩეჩნეთში მებრძოლთა სხვადასხვა ტიპი არსებობს. ზოგი გულწრფელია; ზოგი უბრალოდ ისლამის სახელსაა ამოფარებული, რომ თავისი კრიმინალური საქმიანობა დამალოს,“ – მითხრა რუსლანმა.

თავი V (1998-2005) რელიგიის დაბრუნება: ათეიზმის მარცხი

1990 წელს, როცა სუკის არქივები გაიხსნა, თვალნათლივ გამოჩნდა ეკლესიის კორუმპირებულობა, რომლის მასშტაბებმა თვით დისიდენტები და სუკის დოკუმენტებზე მომუშავე გამოცდილი არქივისტებიც კი შეაძრწუნა. ასეთივე მდგომარეობა იყო ისლამშიც. მეჩეთების უმეტესობა დაიხურა, ის რამდენიმე ღვთისმსახური კი, რომელთაც მათი გაღების უფლება ჰქონდათ, სინამდვილეში ე.წ. “მარქსიზმის მოლები” იყვნენ და მეჩეთებში იმისთვის მუშაობდნენ, რომ მორწმუნეებისთვის თვალი ედევნებინათ, ანუ თვით “რწმენა” მინიმუმამდე შეემცირებინათ.

1998 წელს ოთხმოცი წლით ადრე დახვრეტილი და ციმბირის ერთ-ერთი სოფლის განაპირას დამარხული მეფე ნიკოლოზის IIისა და მისი ოჯახის ცხედრების გადმოსვენებამ ნათლად აჩვენა ძალაუფლების მპყრობელთა მორალური კონფლიქტი ისტორიის ამ საშინელ მოვლენასთან დაკავშირებით. რუსულმა მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ, რომელიც არაფრის დიდებით არ აღიარებდა თავის მონაწილეობას რელიგიის მარქსიზმით ჩანაცვლების საქმეში, დნმ-ის ტესტების შედეგებიც კი უარყო, რომლებითაც დასტურდებოდა, რომ ცხედრები ნამდვილად რუსეთის უკანასკნელ მეფესა და მისი ოჯახის წევრებს ეკუთვნოდა.

პატრიარქი ალექსეი მეორე იმედოვნებს, სოფიას ტაძარი რუსეთის საიდუმლო სამსახურებს დაეხმარება “ქვეყნის უსაფრთხოების დაცვაში უამრავი შიდა და გარე არაკეთილმოსურნის, უფრო მეტიც, მტრის არსებობის პირობებში”. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ეკლესია და უშიშროება პარტნიორები არიან. კრემლი ეკლესიას დაეხმარება, ეკლესია კი – კრემლს. მათთვის, ვინც რამე ვერ გაიგო, ტაძრის შესასვლელში მემორიალური დაფაც კიდია, რომელზეც წერია: “სოფიას ტაძარი ხელახლა გაიხსნა მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის პატრიარქის ლოცვა-კურთხევითა და უშიშროების ფედერალური სამსახურის ხელშეწყობით”.

თავი VII (2003-2011) რევოლუციები, ჩრდილოეთის ირემი და რადიაცია

სხვები მიიჩნევდნენ, რომ ყველაფერი ეს სერბეთიდან იყო იმპორტირებული, თუმცა ეს ვერსიაც ძალზე გაზვიადებულია. სააკაშვილის პარტიის აქტივისტები მართლაც იმყოფებოდნენ ბელგრადში (სავსებით ღიად და დაუფარავად) იმისათვის, რომ ხელისუფლების ასეთი ხერხით შეცვლის ტაქტიკა შეესწავლათ, თუმცა ეს მსოფლიოში საკმაოდ აპრობირებული მეთოდია – პოლიტიკური პარტიები და ოპოზიციის ლიდერები ერთმანეთს ხშირად უზიარებენ გამოცდილებას.

ერთხელ, რამდენიმე წლით ადრე, შევარდნაძემ აღიარა, რომ 1990-იანი წლების დასაწყისში დიდი შეცდომა დაუშვა, როდესაც აფხაზეთში ჯარები შეიყვანა, თუმცა ისიც დაამატა, რომ ამ ომის შეჩერების ძალა არ ჰქონდა. მიზეზი კი ის იყო, რომ იმ დროს ჯერ კიდევ მეორეხარისხოვან როლს ასრულებდა და ყველაფერს ჯაბა იოსელიანი და თენგიზ კიტოვანი წყვეტდნენ. შევარდნაძე მაშინ “ეროვნული გვარდიის” მთავარსარდალიც კი არ იყო.

ყველაზე საოცარი დეტალი ამ ინციდენტისა (ჩერნობილის კატასტროფა) ის არის, რომ სანამ მეოთხე რეაქტორიდან გამოჟონილი რადიაცია შვედეთამდე აღწევდა, პირველი და მეორე რეაქტორები, ადგილობრივი ხელისუფლების ბრძანებით, კიდევ ერთი დღე-ღამის განმავლობაში განაგრძობდა მუშაობას, რათა ელექტროენერგიის პრობლემა არ შექმნილიყო და ამას, თავის მხრივ, პოლიტიკური რეპრესიები არ მოჰყოლოდა.

“ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა”, 2013წ.

Wednesday, June 10, 2015

თამაზ კვაჭანტირაძე - ბაბელის ნასისხლფასევი

ბაბელი, საყოველთაო თვალსაზრისით „უთარგმნელი“ ავტორია, თუმცა თავად „უთარგმნელობის“ თაობაზე ასეთივე საყოველთაო თვალსაზრისი არ არსებობს: ბევრს მიაჩნია, რომ ყველა ლიტერატურული ტექსტი თარგმნადია - თარგმნა ყველაფრისა შეიძლებაო, მატკიცებდა ერთ-ერთი ყველაზე „უთარგმნელი“ ავტორი ჯეიმს ჯოისი.

ბაბელის მთარგმნელს სხვა უამრავ თვისებათა შორის ერთი აუცილებლად უნდა ჰქონდეს - სითავხედე. ყველა ყველა და ამის დეფიციტი, ალალად მოგახსენოთ, არასოდეს მქონია... და რაც მთავარია, ბაბელის თარგმნაში მე ბაბელივე მეხმარებოდა, კერძოდ, ავტორის დამოკიდებულება თარგმანის მიმართ, გამოხატული მის ერთ-ერთ შედევრში „გი დე მოპასანი“:

„თარგმანში მოპასანის ცინცხალი, მოსხლეტილი და ვნებით დატენილი ფრაზის კვალიც კი გამქრალიყო. ბენდერსკაიას გულიგამაწვრილებელი სიზუსტით ეთარგმნა ყოველი ფრაზა, დუნედ და უსიცოცხლოდ - ისე, როგორც წინათ წერდნენ ებრაელები რუსულად...“

ამრიგად, არსებობოს სიზუსტე - და გაუმარჯოს ამ სიზუსტეს!

მაგრამ არსებობს „გულისგამწვრილებელი სიზუსტეც“ - და ამნაირი სიზუსტე უპირველესი მტერი ყოფილა სწორედაც სიზუსტისა!

ბაბელის აზრით, თარგმანის ღირსება არ განისაზღვრება ტექსტის ასოს ზუსტად გადმოღებით, ანუ - „გულისგამაწვრიებელი სიზუსტით“, მთავარი და გადამწყვეტი ტექსტის სულის ადეკვატური გადმოტანაა მეორე ენაზე. ტექსტის სული კი - ეს, ცოტა არ იყოს, მოუხელთებელი ფენომენი - მაშინ შეიძლება ადეკვატურად ნათარგმნად მივიჩნიოთ, თუ იგი, მერე ენაზე გადატანილი, დედნის ანალოგიურ ემოციურ ზემოქმედებას ახდენს მკითხველზე. ამ მიზნის მისაღწევად მთარგმნელს, ჩემი აზრით, უფლება აქვს ტექსტს გადაუხვიოს, შეცვალოს რეალიები, სიტყვები, სახეები. მთარგმნელისეული ამ სითავხედის ერთგვარ გამართლებად ის განცდა მიმაჩნია, რომელიც ასეთ დროს მეუფლებოდა - რაც უფრო ვშორდებოდი ტექსტს (ცხადია, გონიერების ფარგლებში!), მით უფრო ვუახლოვდებოდი ბაბელს.

***

ისააკ ბაბელი 1894 წელს დაიბადა ოდესაში, ხელმოცარული ებრაელი ვაჭრის ოჯახში. ნიჭიერ ბავშვს წიგნის სიყვარული და სიბრძნისკენ ლტოლვა გენეტიკურად მოსდგამდა - ბაბუამისი რაბინი იყო. სიყმაწვილეშივე შეისწავლა რამდენიმე ენა და თავდაპირველად ფრანგულად დაიწყო მოთხრობების წერა. კომერციული სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ, 1916 წლიდან, ბაბელი - უსამსახურო, უკაპეიკო, უპასპორტო - პეტერბურგშია და რედაქციებში ამაოდ დაძრწის: ყველა ურჩევს წერას თავი დაანებოს და დახლში ჩადგეს. წლისთავზე ხდება სასწაული - გორკი თავის ჟურნალში უბეჭდავს ორ მოთხრობას (მათი გამოქვეყნებისათვის ბაბელი სამართალში მისცეს: ბრალად დასდეს პორნოგრაფია და არსებული წყობილების დამხობის მცდელობა), შემგომ კი „ხალხში“ მიავლენს. შვიდი წლის განმავლობაში ბაბელმა უამრავი რამ ნახა და განიცადა: იყო რუმინეთის ფრონტზე, იბრძოდა ბუდიონის ცხენოსანთა არმიაში, მსახურობდა ოდესის გუბკომში, რეპორტიორობდა პეტერბურგსა და თბილისში.

1924 წლიდან იწყება ისააკ ბაბელის ინტენსიური ლიტერატურული მოღვაწეობა - გამოდის მისი გახმაურებული „ცხენოსანთა არმია“ და „ოდესური მოთხრობები“. ბაბელის თხზულებები მაშინვე ითარგმნა ძირითად ევროპულ ენებზე - გერმანულად, ფრანგულად, ინგლისურად. ამჟამად მისი წიგნები ხუთივე კონტინენტზეა გამოცემული.

პროზის პარალელურად ისააკ ბაბელი ინტენსიურად მუშაობდა დრამატურგიაშიც, განსაკუთრებით ოცდაათიან წლებში. წერდა კიდეც პირად ბარათში, პროზით წერა აღარ მიზიდავს, დრამატული ფორმისკენ უფრო მიმიწევს გულიო. იწერება კინოსცენარი „ბენია კრიკი“, 1928 წელს კი - პიესა „დასავლეთი“, რომელიც იმავე წელს დაიდგა მხატ-ში. 1933 წელს დაამთავრა პიესა „მარია“, რომელსაც დასადგმელად ამზადებდნენ ვახტანგოვისა და ებრაულ თეატრებში.

***

ბაბელის პროზაცა და დრამატურგიაც, გარეგნული ნიშნებით, თითქოსდა კამერულია, მაგრამ თუ მათ ჩავუღრმავდებით, მწერლის შემოქმედება შინაგან მასშტაბურობას გამოგვივლენს:

„კამერულია“ წყლის წვეთიც, მაგრამ მიკროსკოპში იგი ოკეანისებურ ბობოქარ სურათს გვიჩვენებს... ბაბელი თავად ბეცი გახლდათ, მაგრამ მზერა მიკროსკოპისა ჰქონდა - ხედავდა და ჩვენც გვანახებდა წვეთ წყალში ოკეანის თვისებებს.

ისააკ ბაბელის დაუოკებელ ფანტაზიას, კაცმა რომ თქვას, არც ეთქმის ფანტაზია, ვინაიდან იგი არაფერს იგონებს; ბაბელი პოეტურად, ანუ - უფრო ღრმად ჭვრეტს სინამდვილეს.. ვინ იცის, იქნებ არც არსებობოდეს უფრო დიდი ფანტაზია, ვიდრე სინამდვილის უფრო სრულად დანახვაა.

ბაბელის გმირები, თითქოსდა უშუალოდ აღებულნი ყოფითი სინამდვილიდან, როგორღაც შეუმჩნევლად მაღლდებიან სიმბოლოებამდე. სიმბოლოა მარია (ავტორს იგი სცენაზე არც გამოჰყავს, უბრალოდ არსად ალაპარაკებს, მაგრამ მკითხველ-მაყურებელი ხედავს მარიას - ქალს, მდედრს - ხელშესახებად კონკრეტულად): იგია სასოება, სულის პური, აღთქმული ქვეყანა; სიმბოლოა გენერალი მუკოვნინი, ტრაგიკული სახე ზვარაკისა - პიროვნული სიკეთით სავსე, მაგრამ რევოლუციის შინაგანი ლოგიკით განწირული პიროვნება; მედროგე მენდელ კრიკისა და მისი შვილების თითქოსდა ოჯახური კონფლიქტი „დასავლეთში“ ასევე მაღლდება მამა-შვილის მარადიულ მითოლოგიურ დაპირისპირებამდე.

ბაბელი ყოველი ფრაზით, ყოველი სცენით ამტკიცებს, რომ ადამიანი, რაოდენ დაცემულიც უნდა იყოს იგი, ვერ გათავისუფლდება, ვერ „ამოხტება“ ადამიანობიდან. მწერალი არც ერთ თავის პერსონაჟს, უკანასკნელ არამზადასაც კი, არ უკარგავს თავის სიმართლეს - თავ-თავისი პატარა სიმართლეები კი ყველსა აქვს. მაგრამ ბაბელმა იცის, რომ არსებობს სიმართლე სხვადასხვა რანგისა და განზომილებისა და იმ დიდ სიმართლეს, რომელსაც შეუძლია თავის გზაზე გადაჯეგოს პატარ-პატარა სიმართლეეიბ, თვალს ყოველთვის პატიოსნად უსწორებს.

ბაბელს აქვს ოსტატის ხარბი, უზუსტესი თვალი: დეტალებში, თითქოსდა სასხვათაშორისოდ დაგდებულ ფრაზებში, შუქჩრდილების თამაშში, დაკვირვებული მკითხველის თვალწინ სასწაულებრივ ამოიზრდება აისბერგის დაფარული ნაწილიც; ყოველი ფრაზა აკეთებს იდუმალ მრუდს და ზუსტად ხვდება სამიზნეს. „მე ტკბილი მინდა, წითელი“, - ღვინოზე ნათქვამი ეს დამაგვირგვინებელი ფრაზა პიესა „მარიაში“ სხვანაირადაც იკითხება: აქ არის ნატვრა, წყურვილი „ტკბილი რევოლუციისა“ - მათრობელა, განმწმენდი ცეცხლისა, რომელსაც ფარვანსავით დასტრიალებდა თავს ისააკ ბაბელი.

განმწმენდი ცეცხლი შთანმთქმელიც აღმოჩნდა - 1940 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ ისააკ ბაბელი დახვრიტა.

ქართულად ბაბელი პირველად მწერალმა რევაზ ჯაფარიზემ აამეტველა - სამოცდაათიან წლებში დაიბეჭდა „ცხენოსანი არმიის“ მისეული თარგმანი. ამ მწერლისავე რეკომენდაციით გამოქვეყნდა ჩემი პირველი ცდები ამ სფეროში, 1977 წელს კი ცალკე წიგნად გამოიცა ბაბელის ცხრა მოთხრობისა და ერთი პიესის ჩემეული თარგმანი.

ამჯერად გთავაზობთ ბაბელის პროზისა და დრამატურგიის უფრო სრულ კრებულს - ოც მოთხრობასა და ორ პიესას. ამ წიგნს სახელად „ნასისხლფასევი“ დავარქვი - ისააკ ბაბელმა არა მარტო გადატანითი აზრით მოისისხლფასა, არამედ რეალურად დანთხეული სისხლით მოიმუშაკა ის მხატვრული მემკვიდრეობა, რაც მისგან დაგვრჩა.

აკაკი ვასაძე - სტალინი

ჩემთვის სტალინთან მიპატიჟება სრულიად მოულოდნელი იყო, - მით უმეტეს მას შემდეგ, რაც ცენტრალური კომიტეტის 14 და 26 აგვისტოს დადგენილებაში თეატრის მოღვაწეთ მკაცრად მიგვითითეს ჩვენს მუშაობაში აღმოჩენილ ნაკლოვანებებზე და დაგვისახეს საბჭოთა სათეატრო ხელოვნების განვითარების მართებული გეზი, მისი პერსპექტივა. ვერას გზით ვერ წარმოვიდგენდი, სტალინი თავისთან მიპატიჟების ღირსად თუ ჩაგვთვლიდა.

...ჯერ მოლოდინი რა ძნელია და მერე, სტალინთან შეხვედრის მოლოდინი. საათებივით იწელებოდა წუთები ჩვენთვის, სადგურში მყოფთათვის. სულ მასზე ვლაპარაკობდით, ყოველი ჩვენგანი იხსენებდა მასთან წარსულ შეხვედრებს, ამა თუ იმ ღირსსახსოვარ ამბავს.

***

- როგორაა ქვეყნის საქმე, ვასო? - უცებ მიმართა სტალინმა ვასო ეგნატაშვილს, როდესაც ამ მესამე ოთახს მიკრულ ვერანდაზე გაგვიყვანა, - ომი იქნება?

- ომი არ იქნება, - მოკლედ უპასუხა ვასო ეგნატაშვილმა.

- რატომაო?

- იმიტომ რომ, თქვენ რამდენჯერმე ასე ბრძანეთ გამოსვლებში.

- ეს რა გამოვიდა?! ომიტ იმიტომ კი არ იქნება, რომ მე ვთქვი, არამედ იმიტომ, რომ ძალიანაც რომ უნდოდეთ, მათი ჯარისკაცი ომში არ წავა. აი, რატომ არ იქნება ომი და არა იმიტომ, რომ მე ვთქვი.

***

- აბა, ახლა პური ვჭამოთ! მობრძანდით! - და მიგვიპატიჟა ოთახში. მან თავისი ხელიტ დაასხა ღვინოები, რომლებიც, როგორც შემდეგ მივხვდი, საგანგებოდ შეერჩია იმისდა მიხედვით, თუ რა კუთხიდან ვიყავით წარმოშობით. მეგრელებს უთხრა, ოჯალეშიო; პეტრე კაპანაძეს უთხრა, შენ ხიდისთაური და ატენურიო: მე მითხრა - შენა ჩხავერიო, გურულო; და ასე, სად რომელი ღვინო იდგა, იმისდა მიხედვით გაგვანაწილა.

- აი, აგაშენოთ! დღეს, როგორც ვატყობ, პურის ჭამა გამოგვივა! სიმღერა ქარტული სუფრის მადლი და ეშხია, უსიმღეროდ ქართული სუფრა ხომ სუფრა აღარ არის, - თქვა სტალინმა და ყველანი გაგვათბო მისი თვალების გამოხედვამ.

თამადამ საქართველოს სადღეგრძელოდ ასწია სასმისი, დალოცა ჩვენი მამულის მადლი და ბარაქა, და მისი განსაკუთრებულად დღეგრძელობის უფლებამოსილება იმით დაადასტურა, რომ საქართველომ კაცობრიობას სტალინი მისცა. - მოიცა, მოიცა! - ბოლო სიტყვაზე შეაჩერა სტალინმა, - მაშ, ის ქვეყნები, რომელთაც კაცობრიობისთვის სტალინი არ მიუციათ, დღეგრძელობის ღირსი აღარაა? მერედა, მარტო მე რომ განსაკუთრებულად მახსენებ საქართველოს შვილად, დავით აღმაშენებელს რაღას ეუბნები, ან სხვები რად დაივიწყე? გაუმარჯოს საქართველოს ხალხს და მის ბუნებას, მის წარსულსა და მის მომავალს, მის ბარაქას და სილამაზეს, მართლაც, ამ ძალზე უცნაურ მხარეს დედამიწის ზურგზე, განა აუციელბლად სხვებზე უკეთესს ან უფრო ლამაზს? არა, თავისთავად კარგსა და თავისებურად განუმეორებელს, - თქვა და ვერცხლის სირჩა გამოსცალა.

- თეირანში ყოფნის დროს, "გიორგი სააკაძის" ორივე სერია პრეზიდენტ რუზველტს, ჩერჩილსა და ირანის თავკაცებს ჩვენს საელჩოში ვუჩვენე, დიდად მოეწონათ სურათი საერტოდ, სააკაძეც, ლუარსაბიც, შაჰ-აბასიც... მაგრამ ირანელები განსაკუთრებით შაჰ-აბასით იყვნენ მოხიბლულნი. აი, შაჰიც ეგეთი უნდაო, მოგვცა ეგ შაჰი ჩვენაო! გურულო, რამე რომ იყოს, არ წახვიდოდი შაჰად ირანში? - გამეხუმრა სტალინი. - არა, ამხანაგო სტალინ! რა მინდა ირანში როცა საკუთარ სახლში შაჰიცა ვარ და შაჰინშაჰიც! - მეც ეგრე ვუთხარი. ვასაძე თქვენს შაჰობას არ დათანხმდება მეთქი, - თვალი ჩამიკრა და გულიანად გაიცინა.

***

- არაფერი მოგწიოს მაგ ჩერჩილმა, საშიში კაცია, სოსო, - გულუბრყვილოდ გააფრთხილა მიხეილ ტიტვინიძემ.

- რა უნდა მომწიოს. ახლა რაღა შეუძლია?! წავიდა მაგის შიშის დრო. ისე კი, თუ რამე გიპოვა რბილ იადგილი, არ დაგინდობს... ჩერჩილის ტაროსი მორჩა, აღარ არის. ორი წლის წინათ მოსკოვში, უკვე მარტო აღარ ჩამოვიდა, უკვე იდენი ახლდა, საგარეო საქმეთა მინისტრი. დაიბნა, დაიბნა, თავგზა აერია ბებერ ლომს, უკვე მოკავშირე სახელმწიფოების კარდაკარ დაეხეტება, ეგებ რამე ვიყნოსოო.

- ეჰე, რა არის ცხოვრება?! ამ ხუთი წლის წინათ არ იკადრებდა ჩერჩილი ჩვენთან ვიზიტით მობრძანებას, - ჩაიროხროხა სოსო ცერაძემ.

- ასეა ჩემო ძმაო, ამ ომში ბევრს დავანახეთ საქმე და ვითარება. ბევრი მიხვდა, უკვე ომის დროსაც, რომ საბჭოთა კავშირთან დიპლომატიური ხრიკებით ვერას გახდებიან და უჩვენოდ, ახლა არც ერთ ძველ თუ ახალ მოკავშირეს საერთაშორისო საკითხების გადაჭრა აღარ შეუძლია. აქეთ უნდა შეგვეკითხონ და კიდევ გვეახლონ. არა, ჩემმა მზემ, დიდხანს მოუწევთ ლოდინი, სანამ იქით არ ვეახლო. კაცი კარდაკარ ხეტიალს რომ მოჰყვება, იმის საქმე რიგზე ვერაა. ჩვენი საქმე კი რიგზეა. ჯერ თუ სულ მთლად ვერ არის რიგზე, მალე უკეთ იქნება. ომმა შეგვიშალა ხელი და, მალე გამოვასწორებთ ყველაფერს. საბჭოთა ქვეყანა არა მარტო მკავით ღონიერი, არამედ სულითაც ღონიერი ქვეყანაა; იდეოლოგიურად ყველაზე მართალი ქვეყანა და, მის მეტაურს ყველაზე მეტი სიდინჯე, თავდაჭერა და სიამაყეც მართებს.

***

მის აგარაკზე რომ დავბრუნდით, - თითქოს წინასწარ ჰქონდაო მოფიქრებული, - მრგვალი მაგიდისკენ წაგვიძღვა, საიდანაც ამიერკავკასიის რუკა გამოიტანა და მაგიდაზე გაშალა:

- აბა კანდიდ, აგერ ფანქარი და, მოხაზე ახლადნელი საქართველოს საზღვრები.

კანდიდ ჩარკვიანმა აიღო ფანქარი და, რუკაზე აღნიშნულ ჩრდილოეთის საზღვრებს იქით ზოლის გადატარება დააპირა, მაგრამ, შეყოვნდა და ფანქარი მხოლოდ ჰაერში გაავლო.

- ნუ გეშინია, მოხაზე, მოხაზე ფანქრით, რუკას როგორმე კიდევ ვიშოვი!

და კანდიდმა, ახლა ფანქრით ზუსტად და მკაფიოდ შემოხაზა ომის შემდეგ საქართველოსთან შემომატებული ჩრდილოეთის ტერიტორია.

- აი, ეს მესმის. ქლუხორის მხარეც საქართველოს საზღვრებში მოექცა. ესეც პასუხად იმათ, ჩვენშიც და საზღვარგარეთაც, ვინც გვისაყვედურებდა, საბჭოთა ხელისუფლებამ საქართველოს ტერიტორია შეამცირაო... რამდენი უნდა ებრძოლა ერეკლე მეფეს, ამოდენა ტერიტორია რომ შემოეერთებინა საქართველოსთვის?!

- უზარმაზარი მხარეა, მაგრამ ქართველები ფეხს ითრევენ იქ დასახლებაზე. ძვირფასი ტყეები, საძოვრები, მშვენიერი ჰავა და წყლებია საკურორტო ადგილების გასაშენებლად; სახნავ-სათესი მიწებიც არის, მაგრამ ქართველი კაცის ხასიათი ჩემზე უკეთ მოგეხსენებათ, ამხანაგო სტალინ, - სხვის მიწებზე თვალი არასდროს ჭერია. ცენტრალურ კომიტეტში თითქმის ყოველდღე მოდის ქლუხორში ახალ დასახლებულთა წერილები, უკან დაბრუნებას თხოულობენ, სამშობლოში გვირჩევნიაო. ასე ქისტებისა და ჩეჩნების მიწებიც ცარიელია, მთიულეთიდან, თუშეთიდან, ხევსურეთიდან ერთ კაცსაც არ გამოუთქვამს სურვილი იქ დასახლებაზე. მხოლოდ რარაც უმნიშვნელო პროცენტი ოსებისა დასახლდა, ისიც, თერგის ნაპირთან ახლოს, - მოკლედ აცნობა კანდიდ ჩარკვიანმა.

- სხვისი მიწა რად არის, საბჭოთა კავშირში შემავალი ტერიტორიაა. იმათ კივერ შეიმშვენეს საბჭოთა კავშირის მოქალაქეობა, ომის დროს დაგვაღალატეს, გამცემლურად მოიქცნენ. მაგრამ ჩაუვარდათ კოვზი ნაცარში... ჰმ, ფაშისტები ამჯობინეს ჩვენს თავს... გასაგებია, ქისტებისა და ჩეჩნების მიწები ძალზე მწირია, მაგრამ ქლუხორი ხომ განთქმულია თავისი ბუნებით, ტყით, წყლებით, მინდვრებით, - არ ცხრებოდა სტალინი, - ქართველი ხალხი მაინც მთის ხალხია და, იმან თუ არ აითვისა ეს ადგილები, აბა, რუსს იქ რა აიყვანს, ან უკრაინელს...

***

საბაბს არ გვაძლევს მიმტაცებელი (თურქეთი), ჩვენი მიწები რომ დავიბრუნოთ და მარტო საქართველოს კი არა, საბჭოთა კავშირს კანონიერად შემოუვერთოთ, თორემ, საბაბი რომ იყოს, ყარსსა და არდაგანს, ტრაპიზონამდე მთელ მიწებს უკან ჩავიბარებდით... აი, რა ამბავს მოგიყვებით:

ბრესტ-ლიტოვსკის საზავო ხელშეკრულების დადების პერიოდში, კავკასიის ფრონტის ჯარებს ერზრუმი არ ჰქონდათ დატოვებული; საბჭოთა რუსეთის საზავო კომისიის თავმჯდომარედ ტროცკი იყო დანიშნული, ხოლო ამ კომისიის კონსულტანტად ლენინმა მე მიმავლინა, როგორც ეროვნულ საქმეთა კომისარი. ამიერკავკასიის მთავრობებმა ჩვენს მიმართვაზე, თავისი წარმომადგენლები გამოეგზავნათ და მონაწილეობა მიეღოთ საზავო მოლაპარაკებებში, დუმილით გვიპასუხეს. კაცი არ გამოჩნდა, ამიერკავკასიის რესპუბლიკების სასაზღვრო ინტერესები რომ დაეცვა. იმავ დროს, ბრესტის ხელშეკრულება ვერ შედგებოდა, თუ საომარი ურთიერთმდგომარეობა არ გამოიხატებოდა საზღვრების საკითხის შეთანხმებული და სამართლიანი გადაწყვეტით. ამ იურიდიული კაზუსით ჩემს თავზე მივიღე ამიერკავკასიის ქვეყნების ინტერესების დაცვა. ამიერკავკასიის ქვეყნების საზღვართა მცოდნემ, თუ არ ვცდები, ქიაზიმ ბეიმ ყოველგვარ საფუძველს მოკლებული, ისეთი პრეტენზიები წამოაყენა, რომ მათი უარყოფა და დარღვევა არ გამჭირვებია, ყარსი და არდაგანი რა საკითხავია, ბათუმიც თავის საზღვრებში მოიყოლიეს. მათი პროექტით, ახალქალათან კარძახზე უნდა გასულიყო საზღვარი და ასე შემდეგ. ქიაზიმ ბეიმ გადასინჯვაზეც კი არ ისურვა მოლაპარაკება და დიპლომატიური მსჯელობების შეწყვეტითაც დამემუქრა. მაშინ მე, ფრიად მრავალმნიშვნელოვნად განვუცხადე, როგორც გენებოთ, მაგრამ საზღვრებზე საუბრის გაგრძელება იქნებ ერზრუმში მოგვიხდეს-მეთქი და წამოვდექი. ახლა კი იკადრა უკან დახევა; მოითმინეთ, მე სულაც არ მინდა თქვენი მომდურება, რუსეთთან მხოლოდ კარგი დამოკიდებულებით ვარ დაინტერესებულიო და, კარგა ხანს ოსმალური ლათაიებით შემიქცია. მე მოკლედ ვუთხარი: დამარცხებული ქვეყნისთვის სასირცხვილო როდია, თუ თავისი ძველი საზღვრების შენარჩუნებას მოინდომებს-მეთქი. თანახმა ვარო, დამყვა ქიაზიმ ბეი და მეც დასრულებულად მივიჩნიე ჩემი მისია, მოსკოვში მოვემზადე წასასვლელად. გზაში უეცრად ტიფი შემეყარა. მხოლოდ ორი-სამი კვირის შემდეგ მოვახერხე წამოდგომა. კომისარიატში ძლივს მივლასლასდი, რადგან ლენინი ჩემთან ტელეფონით დალაპარაკებას მოითხოვდა. ლენინმა თავისთან გამომიძახა ახალი საზღვრების ხელშეკრულებათა გასაცნობად. მივედი და, რას ვხედავ; ქიაზიმ ბეის კომისიის თავმჯდომარისათვის საზღვრების დანაწილების პირველი ვარიანტისათვის მოუწერინებია ხელი... როგორც შემდეგ გამოირკვა, ქიაზიმ ბეის ჩემი იქ არყოფნით უსარგებლია და იმ ოსმალო გაქნილ დიპლომატს კარგა ლაზათიანად გაუცურებია ჩვენი თავმჯდომარე ტროცკი. რაღას ვიღონებდი, ლენინსაც უკვე ხელი ჰქონდა მოწერილი ხელშეკრულებაზე, როგორც სომხეთისთვის, ასევე საქართველოსთვის. ერის ტერიტორიის დათმობისა და გაჩუქების უფლება არავის აქვს. ერის ისტორია ხელშეუხებელია. ომის შემდეგ გადავკარი ერთი-ორი სიტყვა და ზუსტად მივანიშნე ოსმალოებს, საზღვრის ამბავი არ დამვიწყებია-მეთქი. საპასუხო ხმას არ იღებენ, მაგრამ ისიც ცხადია, ჩვენი ევროპელი და ოკეანის გადაღმელი „ძმები“ მხარს იმათ უჭერენ, თუმცა, აშკარად არაფერს ამბობენ ამაზე. საქართველოს და სომხეთის მიწების დაბრუნება, საბჭოთა კავშირის ინტერესებშიც შედის და ჯერჯერობით არ ვაპირებ არც პიზიციების დათმობას და არც დადუმებას. ვნახოთ, ვნახოთ, მომავალი გვიჩვენებს გზასაც და გამოსავალსაც. ერთი კი ცხადია, მეცხრამეტე საუკუნიდან მოყოლებული დღემდე, რუსეთთან შეკავშირების წყალობით, საზღვრების განმტკიცების და თვით შიდა პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვითარების მხრივაც საქართველომ მხოლოდ თუ მოიგო ბევრი რამ, ქართლი, კახეთი, იმერეთი - ცალკე სამეფოები; გურია, სამეგრელო, მესხეთი, აფხაზეთი, სვანეთი - სამთავროები; კახეთის მეფეებს ემორჩილებოდნენ, მაგრამ მაინც თავ-თავიანთი სათემო წყობილება ჰქონდათ; თვით პატარა სვანეთიც კი სამად იყო დაყოფილი. სადადეშქელიანო, თავისუფალი სვანეთი და ქვემო, საგარდუფხანო სვანეთი; სამხრეთ საქართველო და შავიზღვისპირეთი ბათუმიან-ქობულეთიანად ხომ ოსმალებს ჰქონდათ მიტაცებული. ახლა, ყველა ეს კუთხე და მხარე შეკავშირდა და ერთიან რესპუბლიკად იქცა, საბჭოთა კავშირში შემავალ რესპუბლიკებად და სწორედ ახლა არის დიდი გონება, ღონე და მონდომება საჭირო, რომ რიგიანად განვითარდეს ქვეყნის ცხოვრება და, ამით საბჭოთა კავშირის ძმურ ოჯახში რიგიანი წვლილიც შეიტანოს, როგორც ეკონომიკის, ასევე მეცნიერებისა და კულტურის სფეროებში.

***

საუბრის დროს მომიახლოვდა, მე პაპიროსის კოლოფი ამოვიღე, რომ მომეწია. ამოვიღე კიდეც ერთი ღერი და კოლოფის უკანა ჯიბეში ჩადებას ვაპირებდი, რომ შემაჩერა და მითხრა:

- „საქართველოს“ ეწევი ხომ? ეს პაპიროსი „საქართველოს“ ყუთია?!

- დიახ, ამხანაგო სტალინ. ხომ არ ინებებთ?

- არა, მაგიტომ არ მიკითხავს, უბრალოდ დავინახე და გამახსენდა. განა პირველად ვხედავ, - შეჩერდა და წამით ჩაფიქრდა, - ჯერ ეს სახელწოდება პაპიროსზე გაგიგია? მერე კიდევ, ასეთი სახელწოდებით უშვებ პაპიროსს და ყუთზე კი ფეხებგაჩაჩხული, გულმოღლეტილი ქალი მიუკრავთ. ვის წარმოადგენს ეს ქალი: ძველს, ახალს თუ მომავალ საქართველოს? ამის დამხატავს არც ცოლი ჰყავს, არც დედა, არც ქალიშვილი; ან სინდისი მაინც არ გააჩნია, ქართველი ქალი ფეხებგაჩაჩხული, გულმოღლეტილი მეძავის სახით რომ გამოუყვანია ასე საქვეყნოდ?

„ვაი შენ ჩემო თავო და ჩემო ლადო!“ - დამკრა თავში და ცივმა ოფლმა დამასხა. რა ვქნა ახლა, რა ვუპასუხო. ისე აღიქვა და, რაც მთავარია, იმგვარი კუთხით შეაფასა ეს მართლაც განზე ფეხებგადგმული, მკერდავსე ქალი, რომ ძნელად თუ შეედავები. საეჭვოდაც რომ მიიჩნიო მისი ნათქვამი, მიდი და შეეპასუხე, როცა ასე გაცეცხლებით, ასეთი აგზნებიტ მოამრგვალა სათქმელი. ჯიბეში ჩადებული ყუთი სიმწრისაგან ხელისგულში მოვჭმუჭნე, პირისკენაც ინსტიქტურად წავიღე ხელი, რომ ჯერ აუნთებელი პაპიროსიც, სტალინის მიერ ასე გალანძღული, მომეშორებინა და სწორედ ამ დროს, ამ მოძრაობაში ვიპოვე სიტუაციის განმმუხტველი სიტყვაცა და საქციელიც, - ისევ ჩემმა არტისტობამ მიშველა: პაპიროსი ისეთი სახით მოვიცილე ამ მოძრაობით გამომეხატა, „ამის მოწევა აწი იქნება - მეთქი?“ და ვთქვი:

- აქამდე გემო მაინც ჰქონდა ამ საწამლავს და ახლა...

სტალინს და გარშემო მყოფთაც გაეცინათ:

- არა, ბიჭო თუთუნს რას ვერჩით, თუთუნი კი ვარგა. მე კოლოფზე და ზედ დახატულზე გითხარი, - ამით ისევ მომთხოვა პასუხი, მაგრამ, მე უკვე გონს ვიყავ მოსული და ისიც მოვიფიქრე უკვე, ჩემი საყვარელი ლადოს „დანაშაული“ როგორ შემემსუბუქებინა:

- რაც დაუკვეთეს, მხატვრიდანაც ის მიიღეს, ამხანაგო სტალინ, - და მაშინვე თვით ლადოს მხატვრობაზე გადავიტანე საუბარი ისე, რომ საშუალება არ მისცემოდა არავის, რაიმე სიტყვა ჩაერთო, - მაგ მხატვრის ნამუშევრები რომ გენახათ, თუნდაც მეჩაიე ქალებზე, ციტრუსებისა და ჩაის პლანტაციის ფონზე, ანგელოსების კრებულივით რომ შემოსევიან მწვანე ბუჩქებს, ალბათ, პირადად მისდამი ასეთ სიმკაცრეს აღარ გამოიჩენდით. ერთ-ერთი მისი სურათი დაჟინებით რომ მოეთხოვათ ამ კოლოფისათვის, ვთქვათ, „ფრესკის ღიმილი“ - ეს უკვე მარტო პაპიროსის რეკლამა კი არ იქნებოდა, არამედ ჩვენი, ქართული კულტურის პროპაგანდაც. მაგრამ პაპიროსის კოლოფზე გამოსაკრავად ასეთი ნახატის გამეტებაც ცოდო იქნებოდა და, ვერც მხატვარი წავიდოდა ამაზე. ეს კი, პატივცემულო ამხანაგო სტალინ, უბრალოდ რომ ვთქვათ, მხატვრის „ხალტურაა“, თვითონაც გესმით, ხანდახან კუჭისათვის ცოდვილობს მხატვარი და, თქვენი თქმისა არ იყოს, მართლაც ამ კოლოფზე აღბეჭდილ ნახატს არავითარი შინაარსი არ გააჩნია, - წინასწარ განზრახვით უშინაარსო შევარქვი ჩემი ლადოს „საქართველოს“ ყუთის გაფორმებას; მაშინ, ასე, სრულიად წინასწარი განზრახვით ვთქვი, მაგრამ დღემდე სტალინის იმ დახასიათების შემდეგ, ეს ერთადერთი ნამუშევარია ლადო გუდიაშვილისა, რომელიც არ მომწონს (თუმცა მანამდე არ დავკვირვებულვარ ასე მის ნახატს).

***

ჩემი ჯერი რომ დადგა, მშობლების, და, კერძოდ სტალინის დედის მოსაგონარის თქმისა, შემთხვევით ვისარგებლე და, ნება ვთხოვე „ვეფხისა და მოყმის სიმღერას“ წაგიკითხავთ მეთქი. იმ წუთებში ჩემი გრძნობების გამოსახატავად ამ ლექსმა მომთხოვა წაკითხვა, მომთხოვა კი არა, ენის წვერზე ამითამაშდა ამ ლექსის სტრიქონები, გზნებით, შეპარვით დავიწყე კითხვა, თანდათან ვუმატე გზნებას, საჭირო ადგილებში შევცვალე მაჟორული და მინორული კილო და არტისტის იმ „ფხიზელის გრძნობით“ მივხვდი, რომ თანამესუფრენი ხელში მყავდა უკვე აყვანილი. აი, დავასრულე ლექსი და ყველამ ერთდროულად ტაში შემოჰკრა. სტალინმა კი თქვა:

- მარგალიტია!

როდესაც მადლობის გადასახდელად მივუახლოვდი, მითხრა, „შენც მარგალიტი ხარ“ და მხარზე ხელი დამკრა.

აი ვაჟა ფშაველას ძირები სად არის! აი, საიდან წამოვიდა ვაჟა! - თქვა სტალინმა.

***

მისი ქებით გათამამებულმა, სტალინის სადღეგრძელო რომ დაილია, ახლა გიორგი ლეონიძის ლექსი მოვისველიე „მერვე საგანგებო ყრილობის დელეგატის მოგონება“. ლექსი რომ დავასრულე, იქ დამსწრეთ ტაში დამიკრეს; მხოლოდ მან თქვა, - ახირებული კაცი ყოფილა ეს ლეონიძეო, - და თავისი მომხიბვლელი, ოდნავი ღიმილით გაიღიმა. მერმე იკითხა: - ეგ რომელი ლეონიძეა?

- ლეონიძე ერთი გვყავს, შესანიშნავი პოეტი და საოცარი კაცი, - მაშინვე მოკლედ დავუხასიათე ჩემი გოგლა, ჩემი საყვარელი მეგობარი და, გულში მიხაროდა, მისი ლექსისა და სახელის წარმოჩენა რომ მოვახერხე სტალინის წინაშე, - სხვა მრავალ ნაწარმოებთან ერთად, თქვენი ბავშვობისა და ყრმობის თემაზე ჭეშმარიტად მაღალმხატვრული პოემა შექმნა.

ეს რომ ვთქვი, სტალინი ცოტა უხერხულად შეიშმუშნა და ღიმილით იკითხა:

- ლაურეატია?

- დიახ! რა თქმა უნდა! - აქეთ-იქიდან ვუპასუხეთ.

- აბა, რაღას ჩამაცივდა ეგ შენი ლეონიძე?!

- ლეონიძის ღირსების და ჩემ მიერ მისი ქების გასაბათილებლად კი არა, მასშივე უნებურად აღძრული უხერხული შეგრძნების გასაქარწყლებლად წარმოთქვა სტალინმა ეს სიტყვები ხაზგასმულად გლეხური კილოთი და შეხუმრებით.

***

ამ მხრივ, თუმცა ილია ჭავჭავაძეს ღრმა პატივსა ვცემ, მაგრამ აკაკი მაინც უფრო ნოვატორად მიმაჩნია საქართველოში ენის გახალხურებისა და განვითარების საქმეში; აკაკის კვალად, ვაჟაც დიდად დაეხმარა ქართულ სალიტერატურო ენას თავისი ხალხური მეტყველების ფორმებით, ლექსიკითა და გრძნობათა, აზრთა სადად გამოთქმით.

***

არ ვიცი, რამდენ ხანს ვიწექი ასე ფიქრში გართული, რომ უეცრად, ოთახის კარი გაიღო და შემოვიდა პიჟამოში და ფლოსტებში გამოწყობილი სტალინი. სუნთქვა შემეკრა და თვალები სასწრაფოდ დავხუჭე. მესმის, ფეხაკრეფით მიემართება გვერდით ოთახისაკენ. გავიდა. ცოტა ხნის შემდეგ ისევ აქეთ შემოვიდა, მიუახლოვდა ჯერ პეტას, დაიხარა, გადახდილი საბანი შეუსწორა და, ერთ ხანს, შეყოვნდა ასე გადახრილი სიყრმის მეგობრის სასთუმალთან.

მერე გასწორდა, ძილის წინ ფანჯარა რომ გავაღე, ოდნავ მიკეტა. შემოტრიალდა და, არ ვიცი - ჩემსკენ უნდა წამოსულიყო, არ ვიცი - გასვლას აპირებდა, მაგრამ გულის ძგერას ვერარ გავუძელი და სწრაფად წამოვჯექი.

- არ გძინავს, გურულო? - ჩურჩულით შემეკითხა და გამიღიმა.

- რა დამაძინებს, იოსებ ბესარიონოვიჩ, - სახელით და მამის სახელით იქ ყოფნისას მხოლოდ პირველად მივმართე, სხვაგვარად, ვერცა ვთქვი იმ სიტუაციაში, - გათენდა უკვე და, თან, თქვენზე ვფიქრობ.

- ფიქრობ და იფიქრე, - ჩაიღიმა, - მეც ბევრსა ვფიქრობ თქვენზე. ცოტა თქვენც იფიქრეთ. მაგრამ, აბა, ახლა დაიძინე, - ბავშვივით დამტუქსა, - ხვალ მთელი დღე მოშლილი იქნებით, თუ ცოტა მაინც არ იძინე, - თქვა და სწრაფად გავიდა.

***

თბილისში, ჩემო კარგო, შეიძლება, ისე უღვინოდ აგირიონ გზა-კვალი, ისე უმიზნოდ გაგრიყონ და მოგიცილონ თავიდან იმათ, ვისთვისაც იღწვი, წვალობ და იბრძვი, რომ სადღაც გადაკარგულში უნებურად ამოჰყოფ თავს და, თუ ისევ დიდ ნებისყოფასთან, დიდ ძალასთან ერთად, დროზე შიში არ დაგიჯდება, სამუდამოდ გადაგკარგონ...

[...]

- აი, მე გიამბობთ ერთ ამბავ.ს მეც მქონდა ბედნიერება თბილისში მემუშავა. გაცხარებულ დისკუსიაში მენშევიკების უნიათობა რამდენჯერ გამოვააშკარავე, რამდენჯერ მიწაზე ორთავ ბეჭით დავკარი ცნობილი ორატორები, მაგრამ... წარმოიდგინე, რომ მუშებმა არ მისმინეს და, ბაქოში გადამისროლეს ზოგიერთმა რევოლუციონერმა მოღვაწეებმა. ჰმ, რა მინდოდა მე ბაქოში?!

- თქვენ გაგაგდეს? - ისევ გულუბრყვილოდ შევეკითხე.

- დიახ, დიახ! მე მარტო მენშევიკებს კი არ ვუტევდი, თვით მუშებს შორის წვრილ-ბურჟუაზიული თვისებების მამხილებელიც ვიყავი, თვითონ თბილისის მუშათა კლასის წარმომადგენლებსაც ვამხელდი არარევოლუციონერულ გადახრებში და, მაინცდამაინც არ მოვეწონე.

- რაღაც გაუგებრობას ექნებოდა, ალბათ ადგილი...

- გაუგებრობას კი არა... აგერ, მისმინე: თბილისის მუშების საკმაოდ დიდ ნაწილს თბილისის გარეუბანში პატარა მიწის ნაკვეთები ჰქონდა. იქ დადიოდნენ, მოჰყავდათ ბოსტნეული, ხილიც ჰქონდათ იმდენი, რომ ყველაფერი ეს ბაზარში გაეტანათ და გაეყიდათ. ეს ნაწილი მუშებისა, არხეინად გრძნობდა თავს და უკვე იმათზე აღარ შეტკიოდათ გული, ვისაც მცირე ნაკვეთები, ის მცირე შესაძლებლობები არა ჰქონდათ. ისინი იმდენად რევოლუციონერობდნენ, რამდენადაც მათ მიწის ნაკვეთს ბატონები წაეპოტინებოდნენ, რამდენადაც მათ უბადრუკ კეთილდღეობას, რაღაც შემთხვევის გამო, მთავრობისგან საფრთხე დაემუქრებოდა, რამდენადაც ვაჭრებსა და გამყიდველ-შემსყიდველების მიერ გაბმულ ხლართებში გაებმებოდნენ მოტყუებულები... გაფიცვებშიც წესიერად არ ღებულობდნენ მონაწილეობას, კრებებზეც ორჭოფულად მსჯელობდნენ, თუკი მოვიდოდნენ საერთოიდ. უმიწაწყლო მუშები მათ „მებოსტნეებს“ უწოდებდნენ. „მებოსტნეები“ კი ამათ „გლახაკებს“. ეს იმიტომ, რომ მაძღარს მშიერსა და მშიერს მაძღრისა არასდროს არ ესმის. მოკლედ, მუშური ერთსულოვნება არ იყო მყარი თბილისში. აი, ერთსულოვნებისკენ, თანაბარი აქტიურობისკენ, ერთმანეთის გაზიარებისკენ და იდეის მსახურებისკენ რომ მოვუწოდებდი, იმიტომაც არ მოვეწონე ბევრს და, ბაქოში მომიხდა გადასვლა. აქ მეტი ერთსულოვნება, მეტი თანასწორობა და თავდადება იყო მუშათა კლასში... ინტელიგენციაც თბილისში კიდევ უარესად ჭრელი იყო; თითოეული ინტელიგენტი თავისკენ ექაჩებოდა საქმეს, თავის ინტერესებს უმორჩილებდა ზოგად იდეას... ხოდა, ძნელი წარმოსაგენია, თბილისი თბილისი აღარ იყოს და ათი-ოცი წლის მანძილზე თავისი უარყოფითი თვისებები ამ ქალაქის მაცხოვრებლებს სავსებით მოეშორებინათ.

გამომცემლობა "არტანუჯი", 2012წ.

ალექანდრე სოლჟენიცინი - ივან დენისოვიჩის ერთი დღე

სამუშაოზე გაყვანამდე საათ-ნახევარი მაინც რჩებოდა საკუთარი, მოსაცლელი დრო, ხოლო ვინც ბანაკის ცხოვრებას იცნობს, ისიც კარგად იცის, რომ ამ დროის განმავლობაში ყოველთვის შეიძლება ცოტა რამის შოვნა: შეიძლება ვინმეს ძველი სარჩულიდან სახელთათმანე შალითა შეუკერო, რომელიმე მდიდარ პატიმარს მშრალი თექურები საწოლშივე მიაწოდო, რათა ფეხშიშველას აღარ მოუხდეს ტანტალი და ფეხსამოსის გროვიდან სათავისოს შერჩევა; ისიც შეიძლება, საწყობებს ჩამოუარო, ვისაც რა დასჭირდება - მოემსახურო, ოთახი გამოუგავო ან რამე მიურბენინო; ან კიდევ სასადილოში შეხვიდე, მაგიდებზე დარჩენილი ჯამები მოაგროვო და ჭურჭლის სარეცხ ოთახში შეიტანო. ორ-სამ ლუკმას არც იქ დაიშურებენ. ოღონდ სასადილოში ბევრი მეტოქე გამოგიჩნდება და გასაქანს არ მოგცემენ. უმთავრესი კი მაინც ისაა, რომ თუ ჯამში რამეს წააწყდი ჩარჩენილს, გული ვერ გაგიძლებს, ჯამების ლოკვას მიჰყოფ ხელს.

აქ, ბიჭებო, ტაიგის კანონებია. მაგრამ ხალხი აქაც ახერხებს ცხოვრებას. ბანაკში ის იღუპება, ვინც ჯამების ლოკვას იწყებს, ვინც სანიტნაწილის იმედითაა და ვინც ნათლიასთან - ოპერრწმუნებულთან დაძვრება, რომ ხალხს უბოზოს. ოპერრწმუნებულის ამბავი, რაღა თქმა უნდა, ცოტათი გადაამეტა. იმათ კი იციან საკუთარი ტყავის გადარჩენა, ოღონდ სხვისი სისხლის ხარჯზე.

სამუშაოზე რაკი გაჰყავხართ, უკვე სანახევროდ აღარცაა კარცერი: ცხელ კერძსაც მიიღებ და დაფიქრების დროც არ გექნება. ნამდვილი კარცერი მაშინაა, როცა სამუშაოზე გაუყვანლად ისჯები.

მთელი ასმეოთხე ბრიგადა ხედავდა, როგორ მიჰყავდათ შუხოვი, მაგრამ ხმა არავის გაუღია: რის მაქნისი იყო რაიმეს თქმა, ან რა უნდა ეთქვათ? ბრიგადირს შეეძლო ცოტათი გამოსარჩლებოდა, მაგრამ იქ არსად იყო. შუხოვმაც არავის არაფერი უთხრა, თათრის განაწყენებას მოერიდა. საუზმეს შეუნახავენ, ამდენს მოიფიქრებენ.

მუშაობა ჯოხივითაა - ორი ბოლო აქვს: თუ მართლა კაცისთვის მუშაობ, ხარისხიანად უნდა აკეთო, თუ შტერებისთვის - თვალში ნაცრის შეყრაც კმარა... სხვანაირად დიდი ხანია ყველას სული ამოსძვრებოდა.

ეგერ მაგიდასთან, ყმაწვილი კაცი ჯერ ჭამას არ შედგომია - პირჯვარს იწერს. ეტყობა, დასავლეთ უკრაინელია, თანაც არიფი. აბა, რუსებს ისიც აღარ ახსოვთ, რომელი ხელით უნდა პირჯვარს გადაწერა.

სასადილოში თავზე ხალხი რომ გენგრეოდეს, მაინც არ უნდა აჩქარდე. თუ ძილს არ ჩავაგდებთ, პატიმარი საკუთარი თავისთვის დილით საუზმეზე ათ წუთს, სადილად ხუთ წუთს და ვახშმადაც ხუთიოდე წუთს ცხოვრობს მხოლოდ.

პატიმრისთვის ნომერი უბედურებაა და მეტი არაფერი; ზედამხედველი შორიდანვე გიცნობს ნომრით, ბადრაგიც ჩაგიწერს, ხოლო თუ დროულად არ გააახლებინე მხატვარს, კარცერში ჩაგსვამენ - ნომერზე რატომ არ ზრუნავო.

დილით კიდევ ისაა შესამოწმებელი, პატიმრის ტანსაცმელქვეშ სამოქალაქო ხომ არავის ჩაუცვამს. მაგრამ სამოქალაქო ნივთები ხომ უკვე დიდი ხანია ერთიანად ჩამოართვეს და ისიც უთხრეს - ვადის გასვლამდე აღარ დაგიბრუნებთო. ხოლო პატიმრობის ვადა ამ ბანაკში ჯერ არავის გასვლია.

პატიმრისა ფიქრიც არ არის ლაღი. იმას უბრუნდება ნიადაგ, იმას ჩაჰკირკიტებს: ლეიბში გადამალულ პურს ხომ ვერ მიაგნებენ? საღამოს სანიტნაწილი გამათავისუფლებს თუ არა? ჩააჯენენ თუ არ ჩააჯენენ კაპიტანს? ცეზარმა როგორღა მოახერხა თბილი საცვლის ხელზე მიღება? ალბათ, პირადი ნივთების საწყობში შეკერა ვინმე, აბა, როგორ?

ბანაკში ბრიგადირი ყველაფერია. კარგი ბრიგადირი მეორე სიცოცხლეს გაჩუქებს, ცუდი - სამარეში ჩაგაწვენს.

ბანაკში დღეები ისე გაიქროლებს, თვალს ვერ მიატან, ხოლო გადასახლების ვადას მაინც არაფერი აკდლება, ერთ ადგილზეა მუდამ.

არა უშავს, პატიმრის სტომაქი ყველაფერს ითმენს: როგორმე დღეს გავძლოთ და ხვალ სულს მოვითქვამთ. მთელი ბანაკი ამ ოცნებით იძინებს.

ჩვენში ასე ამბობდნენ: ძველ მთვარეს ღმერთი ვარსკვლავებად ფშვნისო.

ბჭობენ: შეძლებდა თუ ვერაო გაქცევას მოლდაველი? დღისით თუ გაიპარა, ეგ კიდევ არა უშავს, მაგრამ თუ ჩაიმალა სადმე და იმას ელოდება - კოშკურებიდან გუშაგებს წაიყვანენო, ვერ ეღირსება. თუ მავთულქვეშ, სადაც გაცოცდა, კვალი არ დარჩენილა სამ დღე-ღამესაც რომ ეძებონ ზონაში და ვერ მიაგნონ, კოშკურებს არ მოშორდებიან. სამი დღე-ღამე კი არა, ერთ კვირასაც არსად წავლენ. ასეთია მათი წესდება, ძველმა პატიმრებმა კი იციან ეს ამბავი. საერთოდ, თუკი ვინმე გაიქცა, მორჩა მცველების საქმე - უჭმელ-უსმელებსა და უძილოებს დაარბენინებენ აქეთ-იქით. ზოგჯერ ისე გადაირევიან, გაქცეული ცოცხლად აღარც კი მოჰყავთ.

ჯაშუშობას რეგვენიც მოახერხებს. ჯაშუშის ცხოვრება ნაღდია და სახალისო. შენ თუ ბიჭი ხარ, კატორღელთა ბანაკში საერთო სამუშაოებში ათ წელს გაძელი!

ვინაა პატიმრის უმთავრესი მტერი? მეორე პატიმარი. პატიმრები რომ ერთმანეთს არ ბრიდავდნენ - ე-ეჰ!

სასადილოში სულ ხუთი სარკმელია: სამი - კერძების გასაცემი, ერთი იმათთვისაა, ვინც სიის მიხედვით ღებულობს საჭმელს (ათიოდე კუჭის წყლულით დაავადებული და აგრეთვე, ქურდული ავტორიტეტის წყალობით, მთელი ბუღალტერია), და ერთიც - ნახმარი ჭურჭლის დასაბრუნებელი (ამ სარკმელთა ჯამის მლოკავები ამტვრევენ ცხვირპირს ერთმანეთს). სარკმლები დაბალ-დაბალზეა დატანებული, მათში თავად მზარეულები არ ჩანან, მხოლოდ ხელები მოჩანს და ჩამჩები.

ცხელი წვენი რომ ჩაეღვარა და მთელ სხეულს მოედო, შიგანმა სულ კანკალი დაუწყო. კარგია-ა! აი ის ხანმოკლე წუთი, რომლისთვისაც ცხოვრობს პატიმარი! ამ წუთში არაფერი სწყინს შუხოვს: არც ის, რომ პატიმრობის გრძელი ვადა აქვს მისჯილი, არც ის, რომ დღეა ასე გრძელი, არც ის, რომ კვირადღე ისევ დაუკარგეს. ახლა მხოლოდ ერთ რამეს ფიქრობს: გავუძლებთ! ყველაფერს გავუძლებთ, ღვთის წყალობით დამთავრდება!

საკატორღო ბანაკში ყველაფერს თავისი, უჩვეულო ფასი ჰქონდა, რადგან ბანაკში ყველაფერს თავისი, უჩვეულო ფასი ჰქონდა, რადგან ბანაკში ფულის შენახვა არ შეიძლებოდა, ცოტა ვინმეს თუ მოეძევებოდა და ერთობ ძვირი ღირდა.

ზოგს ასე ჰგონია: ამანათის მიმღები დიდი ქონების პატრონია, რასაც მოასწრებ უნდა დაცინცლოო! სინამდვილეში - როგორც იოლად მოდის ამანათი, ისევე იოლად იფლანგება. ზოგჯერ ამანათის მომლოდინენი მისი მიღების წინაც კი ჩალიჩობენ - იქნებ როგორმე ზედმეტი ულუფა მოვიგდოთ ხელში, ვინმეს ნამწვი გამოვტყუოთო. ეს ზედამხედველსო, ეს ბრიგადირსო. მე შენ გეტყვი და, საამანათოს მუქთამჭამელს დატოვებ ხელცარიელს! დატოვებ და მეორეჯერ მაგ შენ ამანათს ისე მიჩქმალავს, ერთ კვირასაც არ იქნება სიაში. შემნახველი საკნის მეკუჭნავეა, ის მეკუჭნავე, რომელსაც ყველა ეს პროდუქტი უნდა მიაბარო, რომლისკენაც ხვალ დილით სამუშაოზე გასვლის წინ გასწევს ცეზარი (რათა მპარავებსა და მჩხრეკელებს გადაარჩინოს სურსათი და თანაც ბანაკის უფროსის მიერ დადგენილი წესი შეასრულოს)? იმ მეკუჭნავეს გვარიანად თუ არ უწილადე, ნამცეც-ნამცეც მეტს აგაღლიტავს, იცოდე! მთელ დღეს იქაა ჩამჯდარი ის ვირთხა, სხვის პროდუქტებთანაა ჩაკეტილი. მიდი და შეამოწმე! იმას არ უნდა მისცე, ვინც შეუხოვისნაირ სამსახურს გაგიწევს? მეაბანოე რომ წესიერ საცვალს მოგაწვდის ჩუმად - იმას? პარიკმახერს, რომელიც უქაღალდოდ არასგზით არ გაგპარსავს (ესე იგი სამართებელს მუხლზე კი არ შეგაწმენდს, ქაღალდს შეახოცავს)? მეტი თუ არაფერი, სამი-ოთხი სიგარეტი ხომ მაინც უნდა უბოძო? კულტ-სააღმზრდელო ნაწილს, რათა შენი წერილები ცალკე გადაინახონ და არ დაგიკარგონ ხოლმე? ის რომ მოგინდება - ერთ დღეს მაინც სამუშაოდ ავითსო, ზონაში ვიკოტრიალო, ექიმს არ უნდა მიართვა არაფერი? მეზობელს რაღას ეტყვი, იმ მეზობელს, შენს გვერდით რომ ჭამს და სვამს, შენს სასთუმალთანვე რომ სძინავს, როგორც, მაგალითად, კაპიტანია ცეზარის გვერდით, - იმას დაუკავებ? ხომ დათვლილი აქვს შენი ყოველი ლუკმა! ასეთ მეზობელს ნამუსგარეცხილი კაციც კი მისცემს აუცილებლად. ასე რომ, ამანათი იმას შურდეს, ვისაც მუდამ სხვის ქონებაზე ებრიცება თვალები.

ათი დღე-ღამე! აქაურ კარცერში ათ დღეს ჯდომა იმას ნიშნავს, საბოლოოდ და სამუდამოდ დაკარგო ჯანმრთელობა. ჭლექი შეგეყრება და მერე ვეღარც გამოხვალ საავადმყოფოდან. ხოლო ვინც თხუთმეტდღიანი კარცერი მოიხდინა, ისინი მიწაში წვანან უკვე. ვიდრე ბარაკში გაქვს ბინა, ღმერთს მადლი შესწირე და ეცადე, არსად ჩავარდე!

პატიმრები საათს ვერასდროს ვერ ნახულობენ, ან რა ჭირად უნდათ საათი? პატიმარს მხოლოდ იმის შეტყობა უნდა, თუ როდის დაჰკრავს ადგომის ზარი, ან სამუშაოზე რამდენ ხანში გაიყვანენ, ან სადილი თუ იქნება მალე, ან კიდევ ძილის ზარი. ისე კი ამბობენ - საღამოს შემოწმება ცხრა საათზე ხდებაო. ოღონდ ცხრა საათზევე არასდროს არ მთავრდება. მეორედ, მესამედ ამოწმებენ ხოლმე. ათზე ადრე არავინ დაგაძინებს. ხოლო ხუთ საათზე უკვე ადგომის ზარს რეკავენო.

პატიმარი სადაც შეთბება, იქვე მიეძინება კიდეც. მთელ კვირას ასე გამოუძინებელი დადიან და ამიტომაა რომ, თუ კვირადღე არ შეუხვლიფეს, ბარაკ-ბარაკ მიეყრებიან, ძილის ანდომებენ იმ კვირა დღეს.

რამდენიც არ უნდა ილოცო, ვადას არავინ ჩამოგაკლებს. ზარის დარეკვიდან ზარის დარეკვამდე უნდა იცოდვილო და ისე გაიყვანო ვადა.

შუხოვი უხმოდ შეჰყურებდა ჭერს. თავადაც აღარ იცოდა - სურდა თუ არა გათავისუფლება. თავდაპირველად კი ძალიან უნდოდა და ყოველ საღამოს ანგარიშობდა - რამდენმა დღემ გაიარა უკვე და რამდენი დამრჩაო. მერე მომბეზრდა ეს ამბავი. მერე ისიც გაირკვა, რომ მისნაირებს სახლში კი არ უშვებენ, სასჯელის მოხდის შემდეგ თავისუფალ გადასახლებაში აგზავნიდნენ. და კაცმა არ იცის, სად აჯობებს ცხოვრება - აქ თუ იქ. გათავისუფლებას იმიტომ თუ ისურვებდა, რომ შინ დაბრუნებულიყო. შინ არ გაგიშვებენო...

რუსულიდან თარგმნეს რევაზ თვარაძემ და ვახტანგ პაიკიძიმ
გამომცემლობა „ინტელექტი“, 2005წ.

Tuesday, June 9, 2015

ვარლამ შალამოვი - კოლიმური მოთხრობები

ალექანდრე სოლჟენიცინი „არქიპელაგი გულაგის“ ბოლოთქმაში აღნიშნავს: „ვარლამ შალამოვს შევთავაზე - ერთად დაგვეწერა მთელი ეს წიგნი, მაგრამ უარი მითხრა“.


შალამოვი ასე ამბობდა: „მე იმდენად ვწერ ლაგერზე, რამდენადაც ეგზიუპერი - ცაზე, მელვილი - ზღვაზე“; „რომანი მოკვდა და ამქვეყნად ვერავითარი ძალა მკვდრეთით ვერ აღადგენს ამ ლიტერატურულ ფორმას. ადამიანებს, რომლებმაც გამოიარეს რევოლუციები, ომები და კონცლაგერები, არაფერი ესაქმებათ რომანთან. გამოგონილი ცხოვრების აღწერა, ხელოვნური კოლიზიები და კონფლიქტები აღიზიანებს მკითხველს“.


ჯვარი

თავის მარადიულ უკუნეთში მყოფს ხშირად ღალატობდა ხელი - რძის თხელი ნაკადი უხმოდ ასცდებოდა ხოლმე დურკს; თხები შეშფოთებით შეავლებდნენ თვალს საკუთარ რძეს, პირდაპირ მიწაზე რომ იღვრებოდა. თუმცა, ვინ იცის, ეგებ არც იწუხებდნენ თავს თვალთვალით.

მღვდლის ცოლს ქალაქში 1928 წლამდე ყველა „მატუშკას“ ეძახდა, ხოლო 1929 წლიდან უკვე დავიწყებას მისცეს ეს სახელი, რადგან ქალაქის ეკლესიები თითქმის ყველა აფეთქებული იყო, ხოლო „ცივი“ ტაძარი, სადაც ოდესღაც ლოცულობდა ივანე მრისხანე, მუზეუმად გადაკეთდა.

უფროსმა შვილმა, ჯერ კიდევ ოციან წლებში, უარი განაცხადა თავის მამაზე. მაშინ ასეთი მოდა იყო „საეჭვო“ მშობლების უარყოფისა. შემდგომში ცნობილმა არაერთმა მწერალმა და პოეტმა ამგვარი განცხადებებით დაიწყო თავისი ლიტერატურული მოღვაწეობა. მღვდლის უფროსი ვაჟი არც პოეტი გახლდათ, არც ნაძირალა. მას, უბრალოდ, აშინებდა ცხოვრება და ამიტომ ჩააბარა განცხადება გაზეთში, როდესაც სამსახურში გული გაუწვრილეს საუბრებით „სოციალური წარმოშობის“ შესახებ. ამ განცხადებამ სარგებლობა ვერ მოუტანა, თავისი „კაენის დაღი“ კი კუბოს ფიცრამდე ატარა.

მხოლოდ დღესასწაულზე ხარშავდნენ ხორციან სუპს, შაქარსაც მხოლოდ სადღესასწაულოდ ყიდულობდნენ. ეგ იყო, რომ ვინმე შემოივლიდა შემთხვევით, კანფეტს ან ფუნთუშას შეაჩეჩებდა ხელში, დედაბერი გაიტანდა თავის ოთახში და უსინათლო ქმარს ჩაუდებდა გამომშრალ, განუწყვეტლივ ნერვიულად მოძრავ თითებში. მაშინ ორივე იცინოდა, ეხვეოდნენ ერთმანეთს და მოხუცი მღვდელი ცოლს უკოცნიდა მძიმე შრომით დაკოჟრილ, დასიებულ, დაშაშრულ, ჭუჭყიან თითებს. დედაბერი ტიროდა და კოცნიდა მოხუცს თავზე, და ორივენი მადლობას უხდიდნენ ერთმანეთს იმ სიკეთის გამო, ცხოვრებაში ერთმანეთს რომ უწევდნენ და იმის გამო, რომ ახლაც ძველებურად ზრუნავდნენ ერთიმეორეზე.

***

ქალმა მძიმედ და ამაყად ამოიოხრა, წელში გასწორდა და გახსნა კოლოფი, სადაც ჯერ კიდევ ახალთახალი ატლასის ბალიშზე ესვენა გულსაკიდი ჯვარი იესო ქრისტეს პატარა სკულპტურული გამოსახულებით. ჯვარი მოწითალო ფერისა იყო, ბაჯაღლო ოქროსგან ნაკეთები.

უსინათლო მღვდელმა ხელი მოუფათურა ჯვარს.

- ნაჯახი მომიტანე, - თქვა ჩუმად.

- არ გინდა, არ გინდა, - აჩურჩულდა ქალი და მოეხვია უსინათლოს, ლამობდა გამოერთმია ჯვარი, მაგრამ უსინათლომ გამოგლიჯა ჯვარი თავისი ცოლის დაძაგრულ, დასიებულ თითებს და ხელიც მაგრად ატკინა.

- მოიტანე, - თქვა მან, - ნაჯახი მოიტანე... განა ამ ჯვარშია ღმერთი?

- მე არ ვიზამ, შენ თვითონ, თუკი ასე გსურს...

- ჰო, ჰო, მე თვითონ, მე თვითონ...

[...]

მღვდლის ცოლი უკვე აღარ ტიროდა და აღარც ყვიროდა. თითქოს ჯვარმა, ნაჭრებად რომ დაჩეხეს, დაკარგა თავისი წმიდათაწმიდა არსი. და უბრალოდ ძვირფას ლითონად იქცა, თვითნაბადი ოქროს მსგავს ნივთად. დედაბერი აჩქარებით, მაგრამ მაინც ძალზე დინჯად ახვევდა ჯვრის პაწია ნატეხებს ჩვრებში და საგულდაგულოდ ალაგებდა ორდენისათვის განკუთვნილ კოლოფში.

მერე სათვალე გაიკეთა და ყურადღებით შეათვალიერა ნაჯახის პირი, სადმე ოქროს ნამცეცები ხომ არ დარჩაო.

ალექსანდრე ღოღობერიძე

ფერშალს დიდი ძალაუფლება მოეპოვება ლაგერში, ხეირი (ანდა ზიანი) მისგან ძალზე საგრძნობია.

სიკვდილი არის სიკვდილი. ახსნა-განმარტებისას შეიძლება იცრუო და ექიმები აიძულო, რომ შეთხზან ფრიად მაღალფარდოვანი დიაგნოზები - მთელი კლავიატურა ლათინურ დაბოლოებატა ზიზილ-პიპილებისა, თუკი არსებობდა რაიმე შესაძლებლობა მიგეთითებინა თანამდევი მიზეზები და მიგეჩქმალა მთავარი. მაგრამ მაშინაც კი, როდესაც შეუძლებელი იყო მიჩქმალვა მთავარისა, ექიმთა დასახმარებლად მოისწრაფოდნენ „პოლიავიტამინოზი“, „პელაგრა“, „დიზინტერია“, „სურავანდი“. არავის არ სურდა, რომ წარმოეთქვა სიტყვა „შიმშილი“ ლენინგრადის ბლოკადის დროიდანღა პათოლოგოანატომიურსა და, უფრო იშვიათად, ავადმყოფობის ისტორიათა კლინიკურ დიაგნოზებში გამოჩნდა ტერმინი „ალიმენტარული დისტროფია“, რომელმაც მაშინვე შეცვალა „პოლიავიტამინოზები“, გაამარტივა საქმე. სწორედ იმხანად დიდი პოპულარობით სარგებლობდა ლაგერში სტრიქონები ვერა ინბერის „პულკოვოს მერიდიანიდან“: „დამდნარი სანთლის წვასავით არის, ყველა ნიშანთა ჩამოთვლა მშრალი - რასაც არქმევენ სწავლულ-ექიმნი ალიმენტარულ დისტროფიასო და ლათინურის უცოდინარი აღნიშნავს რუსული სიტყვით „შიმშილი“.

სიმპათიები იბადება სწორედ ამ უჩინარ ნიშან-თვისებათა აღმოჩენისას. კაცს კაცისათვის ჯერ ორი სიტყვაც არ უთქვამს და უკვე გრძნობენ ორმხრივ სულიერ სიახლოვეს, ან მტრობას, ან გულგრილობას, ანდა სიფრთხილეს. „გალიის“ გარეთ ეს პროცესი უფრო ნელა მიმდინარეობს; აქ კი, ლაგერში, ქვეცნობიერი სიმპათიები თუ ანტიპათიები უფრო სწრაფად, უყოყმანოდ, შეუცდომლად ჩნდება. ლაგერის მკვიდრის უზარმაზარი ცხოვრებისეული გამოცდილება, მისი ნერვების დაძაბულობა და ადამიანურ ურთიერთობათა დიდი უბრალოება, ადამიანთა შეცნობის ასევე დიდი უბრალოება არის მიზეზი ამგვარი მსჯავრის შეუცდომლობისა.

უკვე „დიდ მიწაზე“ ვცხოვრობდი, როდესაც მომწერეს, რომ ალექსანდრე ღოღობერიძე მომკვდარა იაგოდნოეში. ცოცხალი ვერ მოესწრო რეაბილიტაციას. ასეთია ხვედრი ალექსანდრე ღოღობერიძისა, რომელიც დაიღუპა მხოლოდ იმიტომ, რომ ლევან ღოღობერიძის ძმა იყო. ლევანის შესახებ კი იხილეთ მიქოიანის მოგონებები.

შერი-ბრენდი

პოეტი იმდენი ხანი კვდებოდა, რომ უკვე ვეღარ ხვდებოდა, რომ კვდებოდა. ზოგჯერ მტკივნეულად, თითქოსდა უჯრედებს ეხებაო, წვალებით გამოივლიდა ტვინს რომელიმე უბრალო და ძლიერი ფიქრი - აგერ მოჰპარეს პური, რომელიც თავქვეშ ედო. ეს ფიქრი იმდენად უთუთქავდა გულს და აძრწუნებდა, მზად იყო დაეწყო დავა, ლანძღვა-გინება, ჩხუბი, ძებნა, მტკიცება. მაგრამ საამისოდ ძალ-ღონე აღარ გააჩნდა და ფიქრი პურზე ილეოდა...

იმას, რაც განუმეორებელია სიკვდილში, ეძიებდნენ არა ექიმები, არამედ პოეტები.

მას უწოდებდნენ მეოცე საუკუნის უპირველს რუს პოეტს, და ხშირად უფიქრია, რომ ეს მართლაც ასე იყო. სწამდა უკვდავება თავისი ლექსებისა. მოწაფეები არა ჰყოლია, მაგრამ განა პოეტებს ძალუძთ მათი ატანა? პროზასაც წერდა, ოღონდ - ცუდ პროზას, წერდა აგრეთვე სტატიებს. მაგრამ მარტოოდან ლექსებში მიაგნო რაღაც ახალს პოეზიისათვის, ახალსა და მნიშვნელოვანს, როგორც ყოველთვის ეჩვენებოდა. მთელი მისი წარსული ცხოვრება იყო ლიტერატურა, წიგნი, ზღაპარი, სიზმარი, და მხოლოდ დღევანდელი დღე ნიშნავდა ნამდვილ ცხოვრებას.

პავლე მოციქული

ლაგერში ტანსაცმლით როდი აფასებენ კაცს.

მთელი წელიწადი ერთ ბარაკში ვცხოვრობდით და ერთხელად არ წავჩხუბებულვართ. ეს იშვიათი რამ არის პატიმართა ყოფა-ცხოვრებაში, ლაგერი იქნება თუ ციხე. დავა ატყდება ხოლმე რაღაც წვრილმანებზე, ლანძღვა-გინება მყისვე ისეთ გრადუსს აღწევს, რომ იფიქრებ - მომდევნო საფეხური შეიძლება იყოს დანა ანდა, უკეთეს შემთხვევაში, რკინის კეტი. მე მალე ვისწავლე, დიდი მნიშვნელობა არ მიმენიჭებინა ამ ფუშფუშა ლანძღვა-გინებისათვის. მხურვალება სწრაფად ორთქლდებოდა და თუკი ორივე მოდავე ზანტად განაგრძობდა კინკლაობას, ამით ჩვეულებას უფრო უწევდნენ ანგარიშს, ვიდრე თავმოყვარეობას.

ლაგერში ბევრი ირჯება (და არცთუ წარუმატებლად), რომ უფრო ხნიერი და ფიზიკურად სუსტი გამოჩნდეს, ვიდრე სინამდვილეშია. ყოველივე ეს ყოველთვის როდი კეთდება შეგნებულად, არამედ როგორღაც ინსტინქტურად. ცხოვრების ირონია ისაა, რომ ადამიანთა დიდი ნაწილი, რომელიც წლებს იმატებს და ძალღონეს იკლებს, მისულია კიდევ უფრო მძიმე მდგომარეობამდე, ვიდრე სურთ მოგვაჩვენონ.

პაკეტში იყო ოფიციალური მიმართვა თხოვნით - გაეცნოთ პატიმარ ფრიზორგერისათვის (ესა და ეს სტატია, სასჯელის ვადა) მისი ქალიშვილის განცხადება, რომლის ასლი ერთვოდა მიმართვას. ფრიზორგერის ქალიშვილი განცხადებაში მოკლედ და გარკვეულად წერდა შემდეგს: დავრწმუნდი რა იმაში, რომ მამაჩემი ხალხის მტერია, უარს ვამბობ მის შვილობაზე და მოვითხოვ, რომ ეს ნათესაობრივი კავშირი გაუქმებულად ჩაითვალოსო.

შედედებული რძე

ჩვენი შური, შიმშილის გამოისობით, ისეთივე ჩლუნგი და უძლური იყო, როგორც ყოველი სხვა გრძნობა. ჩვენ აღარ შეგვწევდა ძალა გრძნობებისათვის, აღარ შეგვწევდა ძალა საიმისოდ, რომ გვევლო, გამოგვეკითხა, გვეთხოვნა... მხოლოდ ნაცნობებისა გვშურდა, იმათი გვშურდა, ვისთანაც ერთად მოვევლინეთ ამ სამყაროს. იმათი გვშურდა, ვინც მოახერხა მოწყობა სამუშაოზე კანტორაში, საავადმყოფოში, საჯინიბოში - იქ არ იყო მრავალსაათიანი, მძიმე ფიზიკური შრომა, რომელსაც ხოტბას ასხამდნენ კონცლაგერის ყველა კარიბჭის ფრონტონზე, როგორც გმირობისა და სიმამაცის საქმეს.

მარტოოდენ რაღაც გარეგანს შეეძლო ჩვენი გამოყვანა გულგრილობიდან და განრიდება ნელ-ნელა მოახლოებული სიკვდილისაგან. გარეგან ძალას შეეძლო და არა - შინაგანს. ჩვენს შიგნით ყველაფერი ამომწვარი და გაპარტახებული იყო, ჩვენთვის ყველაფერი სულერთი იყო და ხვალინდელი დღის იქით გეგმებს არც ვაწყობდით.

ამქვეყნად არსებობს მრავალი კონსერვი - ხორცისა, თევზისა, ხილისა, ბოსტნეულისა... მაგრამ ყველაზე მშვენიერია რძისა... შედედებული რძე, რასაკვირველია, ადუღებული წყლით არ უნდა დალიო. კოვზით უნდა შეჭამო, ანდა პურზე უნდა წაუსვა, ანდა ცოტ-ცოტა ყლაპო ქილიდან, ნებივრად უნდა შეექცე, თან უყურო - ღია ფერის თხელი მასა რომ ყვითლდება და შაქრის ვარსკვლავები ეწებება ქილას.

ჩვენ ან იქვე, შავწყაროზე, მოგვკლავენ, ანდა ცოცხლებს მოგვიყვანენ და გაგვასამართლებენ - კიდევ თხუთმეტ-თხუთმეტ წელს აგვკიდებენ. შესტაკოვმა არ შეიძლება არ იცოდეს, რომ აქედან გაქცევა შეუძლებელია. მაგრამ რძე რომ მინდა, შედედებული რძე...

მეც ვიცოდი, რომ შეუძლებელია არ შეჰყურებდე საჭმელს, რომელიც ქრება სხვა ადამიანის პირში.

შოკური თერაპია

ლაგერში ყველაზე ადრე ახოვანი კაცები იხოცებოდნენ. მძიმე შრომის ჩვევა ვერავის შველოდ. უღონო ინტელიგენდი უფრო დიდხანს ძლებდა, ვიდრე გოლიათი კალუგელი - მიწისმთხრელთა მოდგმისა, - თუკი მათ ერთნაირად კვებავდნენ, ლაგერის ულუფის შესაბამისად.

ესტონელები, ლატვიელები და ლიტველები ყველაზე ადრე იხოცებოდნენ. ასე ხდებოდა ყველგან. დიახ, ყველაზე ადრე მათ ეცლებოდათ სიქა, რაც მუდამ იწვევდა ექიმთა ქილიკს: მთელი ეს ბალტიისპირეთი რუს ხალხზე თხლე არისო.

მთელი სასოწარკვეთილი ნებისყოფა პატიმრისა კარგა ხანია ერთადერთ მიზანს ისახავდა: წელში არ უნდა გამართულიყო. და არც იმართებოდა. როგორ სწყუროდა სხეულს თუნდაც წამით გამართვა! მაგრამ გაახსენდებოდა საბადო, სუნთქვისშემკვრელი თოში; გაყინული, სრიალა და სუსხისგან ალაპლაპებული ქვები ოქროს სანგრევში; ერთი ჯამი სუფი, რომელსაც სადილად ერთ ჯერზე გადაჰკრავდა უკოვზოდ; გაახსენდებოდა ბადრაგთა კონდახები და ათისთავთა ჩექმები - და ამიტომაც ჰყოფნიდა ძალა, რომ არ გამართულიყო წელში. თუმცა ეს ახლა უფრო ეიოლებოდა, ვიდრე პირველ ხანებში. ცოტა ეძინა, რადგან შიშობდა, ძილში არ გავიმართოო.

ძუკნა ტამარა

უფროსს ესმოდა ცხოვრების ყველა ხლართი. მან ლიკურგეს მსგავსად დააწესა, რომ მის ტაიგურ სახელმწიფოში ყოფილიყო ორი ფერშალი, ორი მჭედელი, ორი ათისთავი, ორი მზარეული, ორი ბუღალტერი. ერთი ფერშალი ავადმყოფებს რომ უვლიდა, მეორე შავ სამუშაოს ასრულებდა და თანაც უთვალთვალებდა თავის კოლეგას - რაიმე უკანონობას ხომ არ სჩადისო.

პროკურატორი იუდეისა

ამ პირველლაგერული ჩირქის სუნი სამუდამოდ ჩარჩა კუბანცევს ყნოსვით მეხსიერებაში. მერე მთელი სიცოცხლე აგონდებოდა ეს სუნი. იტყვიან, ჩიქრი ყველგან ერთნაირად ყარს და სიკვდილიც ყველგარნ ერთნაირი არისო. არაფერი შეგეშალოთ!

ესეც თქვენი ფრონტელი ქირურგი! მაგათ სულ ინსტრუქციები, სქემები, ბრძანებები ჰქონდათ, აქ კი ნაღდი ცხოვრებაა, ეს კოლიმა გახლავთ!

ხატავდა ბავშვი

სამუშაოზე მიგვერეკებოდნენ ყოველგვარი სიების გარეშე, ჭიშკარში ხუთეულებად გვყოფდნენ, მუდამ ხუთეულებად დაგვაწყობდნენ ხოლმე, ვინაიდან გამრავლების ტაბულა სხაპასხუპით ყველა ბადრაგმა როდი იცოდა. ნებისმიერი არითმეტიკული მოქმედება, რომელსაც ჩაატარებ ყინვაში და თანაც ცოცხალ მასალაზე, - სერიოზული რამ არის. პატიმართა მოთმინების ფიალა შეიძლება ანაზდად აივსოს და უფროსობა ანგარიშს უწევდა ამ გარემოებას.

წინდები, შარფები, ხელთათმანები, „სამოქალაქო“ შარვლები ძვირად უღიდათ იმ ადამიანებს, წლობით რომ იცვამდნენ მარტოოდენ სახაზინო ტანსაცმელს. წინდები შეიძლება შეაკეთო, დაკემსო - ასე თამბაქოსაც იშივი და პურსაც.

გამახსენდა ძველისძველი ჩრდილოური ლეგენდა ღმერთზე, რომელიც ჯერ კიდევ ყმაწვილი იყო, როდესაც ტაიგას ჰქმნიდა. საღებავები ბევრი არ ჰქონდა, მაგრამ ბავშვურად სუფთა იყო, ნახატები - უბრალო და ნათელი, მათი სიუჟეტები - სადა და გულუბრყვილო. მერე, როდესაც ღმერთი წამოიზარდა და დავაჟკაცდა, მან ისწავლა გამოეჭრა თავისებურად მოხატული ფოთლები, გამოიგონა უთვალავი ფერადოვანი ფრინველები, ღმერთს მობეზრდა ბავშვური სამყარო, თოვლი დააყარა თავის ნახელავ ტაიგას და სამუდამოდ გადასახლდა სამხრეთში. ასე მოგვითხრობს ლეგენდა.

კეთროვნები

ფედორენკო მკურნალობდა, მაგრამ უნაყოფოდ, რადგან ყოველი ავადმყოფი ხომ ებრძოდა მკურნალობას, როგორც შეეძლო და როგორ ახერხებდა.

ბობოქრობდა საავადმყოფო. მთელი საავადმყოფო აწრიალებულიყო. ისინიც კი შფოთავდნენ, ვისი სულიც, დაკითხვებზე დაუნდობელი ცემა-ტყეპის წყალობით, გადაქცეულიყო ათასი დაკითხვის ნეშტად, ხოლო სხეული დამსხვრეოდათ, გატანჯოდათ უკიდურესად გაუსაძლისი მუშაობით. ისინიც კი შფოთავდნენ, ვისაც ოცდახუთი წელი ჰქონდათ მისჯილი და ამ ვადის დასასრულამდე ცოცხლებში დარჩენა შეუძლებელი იყო. ყველანი ძრწოდნენ, ღრიალებდნენ, წყევლიდნენ ფედორენკოს, კეთრის შიშით ცახცახებდნენ.

უკანასკნელი ბრძოლა მაიორ პუგაჩოვისა

შორეულ ჩრდილოეთში თვეები ხომ წლებად ითვლება - იმდენად მდიდარია გამოცდილება, რომელსაც ადამიანი იქ იძენს.

დაპატიმრებანი ოცდაათიან წლებში იყო შემთხვევით განწირულ ადამიანთა დაპატიმრებანი. ისინი მსხვერპლად შეეწირნენ ყალბსა და საზარელ თეორიას - სოციალიზმის განტმკიცებასთან ერთად კლასობრივი ბრძოლაც უფრო და უფრო ჩაღდებაო.

საყოველთაო გამაერთიანებელი იდეის უქონლობა ძალზე ასუსტებდა პატიმართა მორალურ სიმტკიცეს. ისინი არც ხელისუფლების მტრები ყოფილა და არც სახელმწიფო დამნაშავენი. და ისე კვდებოდნენ, ვერაფრით ვერცა ხვდებოდნენ, რატომ უნდა მომკვდარიყვნენ. არაფერი ებადათ სულში, რასაც შეიძლება დაყრდნობოდა მათი თავმოყვარეობა და გულისწყრომა. ერთმანეთისგან გათიშულნი კვდებოდნენ კოლიმის თოვლიან უდაბნოში - შიმშილით, სიცივით, მრავალსაათიანი შრომით, ცემა-ტყეპისა და სნეულებათაგან. ისინი ერთბაშად გაიწაფნენ იმაში, რომ ერთმანეთს არ გამოჰქომაგებოდნენ, ერთიმეორისათვის მხარი არ დაეჭირათ. უფროსობაც ხომ ამას ესწრაფოდა. ცოცხლად დარჩენილთა სულებმა განიცადეს სრული გახრწნა, ხოლო მათ სხეულებს არ მოეპოვებოდათ ფიზიკური მუშაობისათვის საჭირო თვისებანი.

ბრიგადული შრომის რამდენიმე კვირა საკმარისი იყო იმისათვის, რომ გაქცევა ვეღარც კი დაგსიზმრებოდა.

ჩრდილოეთში ნეტა ვის ძალუძს ზუსტად თქვას, რას ჰქვია ადრე და რას ჰქვია გვიან.

რუსულიდან თარგმნა: თამაზ ნატროშვილმა
გამომცელობა „ინტელექტი“

Monday, June 8, 2015

გიორგი მაისურაძე - დაკარგული კონტექსტები

ბელადის პირადი ნივთის ხელყოფა კი უკვე ხელისუფლების უზურპაციად აღიქმება. უფრო მეტიც, ხელისუფლების მიტაცებისათვის მისი ყოფილი მფლობელის დამარცხება და თვით მისი ფიზიკური განადგურებაც კი არაა საკმარისი. დამხობის აქტი სიმბოლურ დონეზეც უნდა გათამაშდეს, რაც დამხობილის პირადი ნივთების შებღალვას, დესაკრალიზაციას საჭიროებს, რაც ხშირად დამარცხებულის სასმისიდან დალევით გამოიხატება.

შევარდნაძის გადადგომას იმავე საღამოს, ანუ 23 ნოემბერს პარლამენტის შენობის წინ გამართულ საზეიმო მიტინგზე ზურაბ ჟვანიამ "ვარდების რევოლუცია" უწოდა. ასე გაიჟღერა პირველად ოფიციალურ კონტექსტში გამოთქმამ, რომლის ავტორიც არა რომელიმე პოლიტიკური ლიდერი, არამედ ტელეკომპანია "რუსთავი 2"-ის ჟურნალისტი ნათია ზამბახიძე იყო.

მიხეილ სააკაშვილმა "ვარდების რევოლუციას" "საქართველოს სულიერი მისიის განხორციელება" უწოდა. ასეთი, თუნდაც რიტორიკული კვალიფიკაციით, რევოლუციის კონცეფციამ არა ახალი, არამედ სრულიად არქაული, ქრისტიანულ-მესიანისტური მიმართულება მიიღო და თანაც იდეოლოგიურად ამ რიტორიკული ფიგურის ავტორს, საქართველოს პირველ პრეზიდენტს, ზვიად გამსახურდიას დაუკავშირდა. თუმცა, ასეთი გადაძახილი არ ყოფილა შემთხვევითი: გამსახურდიასთან დაბრუნდა, მისი სრული რეაბილიტაცია და მოწამის შარავანდედით ეროვნულ პანთეონში კანონიზაცია, ერთი მხივ, ახალი ხელისუფლების "ოიდიპური", მეორე მხრივ კი რევოლუციური სიუჟეტის ლოგიკით იყო ნაკარნახევი: ვინაიდან შევარდნაძე გამსახურდიას დამხობის შემდეგ დაბრუდნა საქართველოში და თავისი წინამორბედის მმართველობას "პროვინციული ფაშიზმი" უწოდა, გამსახურდიას რეაბილიტაციით ხაზი უნდა გასმოდა შევარდნაძის უზურპატორობას და არალეგიტიმურობას, რამაც უკვე რევოლუციის სიუჟეტში სამართლიანობის აღდგენის მოტივი შემოიტანა.

წმინდა გიორგის, მედეასა და პრომეთეს ქანდაკებები "მოდერნიზაციის" ხანის საქართველოს ნაციონალისტური მითოლოგიის უმაღლესი ტრიადა: წმინდა გიორგი, როგორც საქართველოს პატრონი, იმპერიულ ურჩხულთან მებრძოლი, სიძლიერისა და გამარჯვების სიმბოლო; პრომეთე, როგორც მეამბოხე, თავგანწირვისა და გამძლეობის ნიმუში და ზეკაცის პროტოტიპი; და მედეა, როგორც საქართველოს დასავლურ სამყაროსთან პირველი დამაკავშირებელი. საინტერესოა თავად ამ ქანდაკებათა ესთეტიკაც: მედეა და წმინდა გიორგი XIX საუკუნის ნაციონალიზმისათვის დამახასიათებელ ნეოკლასიცისტურ ფორმებს იმეორებენ. რაც შეეხება პრომეთეს - იგი ნაცისტური გერმანიის ოფიციალური ესთეტიკის ყველაზე ცნობილი წარმომადგენლის, მოქანდაკე არნო ბრეკერის ნამუშევრების ლამის პირდაპირი ასლია. ასეთი ვიზუალური გარემო კი საბრძოლო-ჰეროიკული განწყობის საყრდენს ქმნის, რომელიც ადვილად გადადის აგრესიულ ნაციონალიზმსა და ძალის იდეოლოგიაში.

საბჭოური წარმომავლობისაა სამხედრო-პატრიოტული პროპაგანდა საბრძოლო შინაარსისა და ისტორიული ანალოგიების გამოყენებით შექმნილი ვიდეო რგოლებით, მუსიკალური კლიპებით, პლაკატებითა თუ ლოზუნგებით, ასევე პატრიოტული ფილმებითა და ლექსებიტ, რაც პირდაპირ სტალინის მიერ მეორე მსოფლიო ომის დროს გამოგონილ სქემას იმეორებს. ასე მივიღეთ "ვარდების რევოლუციით" მოსული ხელისუფლების იდეოლოგია, რომელიც სამი ძირითადი კომპონენტისგან შეგება: 1. შუა საუკუნეების ქრისტიანული მესიანიზმი და ესქატოლოგიური ბრძოლის იდეა; 2. XIX საუკუნის ნაციონალიზმი და მისთვის  ნიშანდობლივი თავგანწირვა და ჰეროიზმის პრინციპები; 3. სამხედრო-პატრიოტიზმის საბჭოური ანალოგიის აღმზრდელობითი პროპაგანდა.

როდესაც 2008 წლის 11 აგვისტოს პარლამენტის თავმჯდომარემ მოსახლეობას რუსი ოკუპანტების წინააღმდეგ ბრძოლისკენ მოუწოდა, - "ვისაც რით შეუძლია", - ეს განცხადება არა მხოლოდ უპასუხისმგებლობის, არამედ დროისა და ეპოქის არასწორი აღქმის ნიმუში იყო, რომლის ქვეტექსტიც პოლიტიკური აზროვნების ნაცვლად, ხალხური სიმღერიდან - "ქართველო, ხელი ხმალს იკარო", მოდიოდა.

1991 წლის შემოდგომაზე საქართველოს პარლამენტის შენობის წინ გაშლილ კარვებზე ასეთი ტრანფარანტიც კი გაჩნდა: "მოვითხოვთ ამერიკის პრეზიდენტ ჯორჯ ბუშის გადადგომას!" ეს აფექტი განსაკუთრებით გამსახურდიას დამხობის და შევარდნაძის საქართველოში დაბრუნების შემდეგ გაძლიერდა. დასავლეთი, რომელმაც შევარდნაძის ხელისუფლება სცნო და მას მხარი დაუჭირა, საქართველოს წინააღმდეგ საერთაშორისო მასონური, სიონისტური, იეზუიტური, სატანისტური, ჰომოსექსუალური თუ ფემინისტური შეთქმულების ცენტრად გადაიქცა, რომლის მიზანიც ქართველი ერის გადაგვარება და მოსპობაა.

1956 წელს სტალინის ოფიციალური კულტის დამხობით საბჭოთა კავშირში "ღმერთი მოკვდა" და საყოველთაო ნიჰილიზმის ხანა დადგა. სტალინი მის მიერ შექმნილი საბჭოთა იმპერიის ერთადერთი გამაერთიანებელი და საინტეგრაციო ფიგურა იყო. მის პიროვნებაში უტოპიური ესქატოლოგია მესიანურ იმპერიად განხორციელდა, რომელშიც სტალინის ხორცშეხმული მესიის ადგილი ეკავა. ოფიციალური იდეოლოგიიდან სტალინის კულტის გაქრობით თავად ეს იდეოლოგია აღმოჩნდა თაყვანისცემის იმ ერთადერთი სუბიექტის გარეშე, რომლისადმი რწმენა და მორჩილება ასეთ მესიანურ იდეოლოგიას ქმედითუნარიანს ხდიდა. და, ვინაიდან "ღმერთი" ა(ღა)რ არსებობს, ყველა სახის კორუფციაც ნებადართულია...

ჰომო პოსტსოვიეტიკუსის მთავარი მახასიათებელი ნიშანი, რაც მას ასევე მემკვიდრეობით ერგო, უმრავლესობის მხარეს ყოფნაა, ანუ იქ, სადაც არა სოლიდარობა, არამედ ძალა და ერთობაა. იგი იქაა, სადაც ყველა; და თანაც ვერ იტანს, ბრძოლას უცხადებს იმათ, ვინც ამ უმრავლესობას ემიჯნება, არ სწამს კოლექტიური ეიფორიებისა და საყოველთაოდ აღიარებული თუ დამკვიდრებული ჭეშმარიტებების... ამავე დროს, ჰომო პოსტსოვიეტიკუსები ყველაზე მტკივნეულად საკუთარი საბჭოთა pudenda origo-ს - "სასირცხვილო წარმომავალობას" განიცდიან და მთელი ინტენსივობით მისის დავიწყებითა და მეხსიერებიდან განდევნით არიან დაკავებულნი, რაც სხვადასხვა სახის აკვიატებულ შეხედულებებში გამოიხატება.

როდესაც საბჭოურის საკუთარ თავში შეცნობა და მისგან გათავისუფლება არ ხდება, მთელი ენერგია "გარეგნულ" ნიშნებზე გადადის. ყველაფერი, რაც ოკუპანტს, ანუ რუსეთს უკავშირდება - რუსული ენა, ლიტერატურა, კინო, მუსიკა (რომელზედაც არა მხოლოდ ქართველ ჰომო პოსტსოვიეტიკუსთა თაობებია გაზრდილი, რაც მათ საკუთარ საბჭოთა "სასირცხვილო წარმომავლობას" ახსენებს, არამედ რომლის სიმბიოტურ ნაწილსაც ბოლო ორი საუკუნის ქართული კულტურად წარმოადგენდა) - მეხსიერებიდან უნდა ამოიშალოს. საბოლოო ჯამში, რეალობა, რომელსაც ჰომო პოსტსოვიეტიკუსები ქმნიან, საბჭოთა კავშირის ვირტუალური პოსტსაბჭოთა კავშირით შეცვლაა, რომელიც საკუთარ თავში საბჭოური სტერეოტიპებისა და მითების დაძლევისკენ კი არაა მიმართული, არამედ სწორედ საბჭოთა ხანაში ჩამოყალიბებული მითოსური სააზროვნო სტრუქტურის კარიკატურულობამდე მიყვანილ აბსოლუტიზაციას ცდილობს. მეხსიერებიდან განდევნილი და მითებად ქცეული წარსული აკვიატებული იდეებისა და ქმედებების სახით უკან ბრუნდება და ყველაზე მეტად სწორედ ტოტალიტარული წარსულისაგან გათავისუფლებას ეწინააღმდეგება.

პირველი ნაბიჯი, რომელიც საქართველომ 1991 წლის 9 აპრილს გამოცხადებული დამოუკიდებლობის შემდეგ გადადგა, 15 აპრილს რუსეთისათვის შექმნილი "ეკონომიკური ბლოკადა" იყო. ზვიად გამსახურდიას მითითებით გადაიკეტა სამტრედიის რკინიგზა და სამი კვირის განმავლობაში რუსეთის მიმართულებით სარკინიგზო მიმოსვლა შეჩერდა. ამან საქართველოს ისედაც დაუძლურებული ეკონომიკა სრულ კატასტროფამდე მიიყვანა, თუმცა კი იმდროინდელი ხელისუფლება ამას რუსეთის დასჯას, მასზე ზეწოლას უწოდებდა.

რუსეთით იზომება ქართველი ისტორიული პიროვნებების ღვაწლი და მნიშვნელობა: მაგალითად, ერეკლე II გასაკიცხია, რადგან მან რუსეთთან მფარველობის ტრაქტატი გააფორმა, რომელიც შემდგომში რუსეთის მიერ ქართული სამეფო-სამთავროების ანექსიის წინაპირობა აღმოჩნდა. სამაგიეროდ, ეროვნული გმირი და სათაყვანებელია 1924 წელს საბჭოთა რუსეთის წინააღდეგ აჯანყებული ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, რომლის ჰეროიკულ ავანტიურასაც შედეგად მხოლოდ ასობით ქართველის უაზრო მსხვერპლი მოჰყვა.

ისეთი შთაბეჭდილება იქმნება, რომ ყველაფერი, რასაც საქართველო აკეთებს, არა საკუთარი თავისათვის, არამედ რუსეთის ჯინაზე.

ალეგორიული შინაარსის დანახვა შეიძლება X საუკუნეში შექმნილ და XX საუკუნის 20-იან წლებში აღმოჩენილ იოანე ზოსიმეს ტრაქტატში "ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისა": ქართული ენა, რომლის სახარებისეული ეკვივალენტიც ლაზარეა, მკვდარია, დამარხულია, მაგრამ მას ქრისტე მკვდრეთით აღადგენს და მეორედ მოსვლის ჟამს ამ ენაზე განიკითხავს არამართალთ, ანუ ქართული ენა იქცევა განკითხვის ინსტრუმენტად, სადამსჯელო იარაღად. ამით კი ჩაგრული შურს იძიებს მჩაგვრელზე. ამგვარ თეოლოგიურ ფანტაზიებში საკუთარი სიმცირისა და უძლურების სეგრძნების კომპენსაცია ხდება.

თუკი მოკავშირე რესპუბლიკების შემკვრელი რუსეთი იყო, ავტონომიურების - თავად მოკავშირე რესპუბლიკები, რომლებიც ამგვარი სახელმწიფო სტრუქტურით მინისაბჭოთა კავშირებს, ანუ, სახაროვისეული მეტაფორით, "მცირე იმპერიებს" განასახიერებდნენ - საკუთარი ცენტრალიზებული ხელისუფლებით, დაქვემდებარებული ადმინისტრაციული ერთეულებითა და ადგილობრივი "ეროვნული უმცირესობებით", რომლებსაც, როგორც საკავშირო მასშტაბით რესპუბლიკებს, რესპუბლიკის შიგნით გარკვეული წარმომადგენლობითი კვოტები ჰქონდათ, რაც უკვე კონფლიქტისა და შოვინიზმის დამატებით კერებს წარმოშობდა. ნაციონალიზმები, რომლებმაც ჯერ საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე არშემდგარი "სოციალისტური შინაარსის" გაქრობასთან ერთად იფეთქა, ერის სტალინისეული განსაზღვრებისა და "ფორმით ნაციონალურის" კონცეფციებიდან აღმოცენდა, რომლებიც ამასთანავე საბჭოური ტოტალიტარიზმისა და იმპერიალიზმის უმნიშვნელოვანეს ელემენტებს - უმრავლესობის უფლების განმტკიცება უმცირესობების უუფლებობის ხარჯზე - შეიცავდნენ.

ჯერ კიდევ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე, საქართველოს პირველი მრავალპარტიული არჩევნებით მოსული ხელისუფლება 1990 წელსვე აუქმებს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქს და ცდილობს ძალის გამოყენებით ადგილობრივი ოსი მოსახლეობის წინააღმდეგობის ჩახშობას. ამით საქართველო გაუცნობიერებლად ბაძავს ნგრევის პროცესში მყოფ საბჭოთა იმპერიას, რომელსაც ამ დროისათვის უკვე სრულიად დაკარგული აქვს ყოველგვარი უნივერსალური ღირებულება და მისი ერთადერთი "შინაარსი" ნაციონალური ფორმიდან წამოსული ნაციონალიზმია. ეს ნაციონალიზმი კი არტიკულაციის ფორმებად მხოლოდ ძალადობას, ჩახშობასა და უმცირესობების ჩაგვარს იცნობს, რომელიც მას საბჭოთა იმპერიული სისტემიდან აქვს ნასწავლი და გადმოღებული. ძალადობის ასთი სისტემის ლოგიკა ერთ პრინციპს ეფუძნება: უმცირესობის უფლება უმრავლესობის უფლებებს ლახავს! ამიტომაც უმრავლესობა საკუთარ ძალაუფლებას უმცირესობაზე ძალის გამოყენებითა და მისი ნების დათრგუნვით ამკვიდრებს. აფხაზეთის ომი სწორედ ამ ცნობიერების გამოხატულება იყო.

"სუდია-პიდარასტ!" ეს იყო ქართველი გულშემატკივრების ერთსულოვნების გამოხატულება, როდესაც ათეულობით ათასი ადამიანი ერთხმად აპროტესტებდა საფეხბურთო მსაჯის გადაწყვეტილებას. ეს იყო "ძალა ერთობაშიას" ყველაზე მძაფრი ქართული საბჭოთა გამოვლინება. ამასთან, ეს ფრაზა ჩემს მეხსიერებაში არსებული ქართული კოლექტიური რესანტიმენტის პირველი ფორმაციაა: თუ "დინამო" ვერ იგებს, ეს რუსი "სუდიას" ბრალია.

მთელი პოსტსაბჭოთა ქართული კოლექტიური ფობიები და სასიყვარულო ვნებები, რომლებიც "ძირს!" და "-ჯოს!" ტონალობებში ჟღერს ხოლმე ბოლო ორი ათწლეულია, ამ აქე-შეძახილის დეკონსტრუქციულ ნაირსახეობებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ, რომელთა ობერტონებშიც ისევ ბედისადმი დაუმორჩილებლობის ამაყი ფორმულა - "სუდია - პიდარასტ!" ცოცხლდება და ეროვნული დაუმორჩილებლობის იდეის გმირული და მოწამეობრივი შარავანდედით იმოსება.

გაუცხოლებით სექსუალობის ამ ფორმის ადგილი არალეგიტიმური ხდება კულტურულ ტრადიციაში, ანუ ჰომოსექსუალობა კი ყოველთვის იყო საქართველოში, მაგრამ ის "ქართული" არ ყოფილა. ამიტომაც მას, როგორც არატრადიციულს, სწორედ ტრადიციის სახელით უნდა ვებრძოლოთ. ასეთი აზროვნების ლოგიკა კი, საბოლოო ჯამში, არაფრით განსხვავდება "სუდია პიდარასტის" ლოგიკისგან: არსებობს ვიღაც სხვა, უცხო ძალა, მტერი, რომელიც ყველაფერში დამნაშავეა და ჩემს უმანკოებას მართმევს. "კარგი", რომელსაც ღმერთი მოავლინებს და "ბოროტსა არ დაჰბადებს", მხოლოდ ტრადიციულად "ჩემიანები", ჩემთან დაძმობილებულები შეიძლება იყვნენ.

შეძახილები და ლოზუნგები, რომლებმაც ფეხბურთის სტადიონიდან ჯერ მიტინგებზე გადმოინაცვლეს, შემდეგ პარლამენტები დააკომპლექტეს და მედიასივრცე დაიკავეს, ორ ათწლეულზე მეტია, ერთ სტერეოტიპს ამკვიდრებენ: "გენეტიკურად ქართული" არის ის, რაც დისკურსულ ტრადიციასთან, ანუ საჯარო სივრცეში საუბრისა და გამოხატვის საყოველთაოდ მიღებულ სტანდარტებთანაა შესაბამისობაში. ეს ტრადიცია კი ყოველივე "არატრადიციულს", რაც უცხოა არა ქვეყნისა და მასში მცხოვრები ხალხისათვის, არამედ სწორედ ტრადიციულობის დისკურსისასთვის, ასხვისებს და უცხო, მტრული ძალების მიერ შემოგდებულად აცხადებს.

მონოეთნიკური და ერთსარწმუნოებიანი საქართველო, სადაც ყველა "სხვა" უცხოსა და მტრულის სტატუსს იძენს, ავტომატურად უცხადებს კულტურულ ომს საკუთარ თავს, რომელიც სამოქალაქო ომებში ბუნებრივად გადაიზრდება.

არადა, აზროვნებამ, შემეცნებითი აქტი რომ შედგეს, უბიწოება უნდა დაკარგოს. "უმანკო აზროვნება" სააზროვნო ქალწულობა - შემეცნების უნარის არქონას ნიშნავს.

მითი იბადება მაშინ, როდესაც მასზე მოთხოვნილებაა და, ამდენად, იგი ერთგვარი "საზოგადოებრივი დაკვეთაცაა".

***

ვიღაცამ შენობაში შემიყვანა. მეორე სართულზე ხალხი ირეოდა, ძირითადად შევარდნაძის მომხრე დეპუტატები და მთავრობის წევრები. განსაკუთრებით ირინა სარიშვილი აქტიურობდა. გადაწყდა მიტინგის ჩატარება. მე მიტინგების მოწყობის თითქმის ხუთწლიანი სტაჟი მქონდა და ამიტომაც ინიციატივა საკუთარ თავზე ავიღე. პირველი სიტყვაც მე წარმოვთქვი და გავიმეორე, რომ უნდა ავირჩიოთ შევარდნაძეს, შეიარაღებულ ფორმირებებსა და გამსახურდიას შორის, და ისიც დავამატე, რომ შევარდნაძე ერთადერთი გამოსავალია იმისათვის, რომ სრული იზოლაციისა და ქაოსში არ აღმოვჩნდით...

დეპუტატები, მინისტრები, თბილისის მერი, სამხედრო პირები - ყველა, ვინც შევარდნაძეს მხარს უჭერდა, სიტყვით გამოვიდა. განსაკუთრებული ოვაციები თავდაცვის მინისტრის გია ყარყარაშვილის გამოჩენამ გამოიწვია.

ამასობაში დაღამდა და სულ ბოლოს შევარდნაძეც გამოჩნდა. მან გაიმეორა, რომ მისი გადაწყვეტილება მტკიცეა, რომ მას არ შეცვლის, და სთხოვა ხალხს, დაიშალეთო; რომ აზრი არა აქვს აქ დგომას, მე ჩემს გადაფურთხებულს არ ავლოკავო... ამაზე ატყდა ყვირილი; ვიღაცამ ქუჩიდან დაიძახა: "ჩვენ ავლოკავთ!" ხმაურში ცალკეული შეძახილების გარჩევა შეუძლებელი იყო, მაგრამ შინაარსი მაინც ასეთი მახსოვს: არ წავალთ, არ დავიშლებით! და უცებ დაიწყეს ასფალტზე დასხდომა. მე ფანჯარასთან ახლოს ვიყავი. ასე დავინახე და ეჭვიც არ შემპარვია, რომ დასხდნენ, რადგანაც ეს მაშინ ძალიან გავრცელებული სამიტინგო-საპროტესტო ფორმა იყო, რომელიც უკვე 1988 წლიდან დამკვიდრდა. ამ დროს შევარდნაძემ შეწყვიტა სიტყვა და ფანჯარას მოშორდა.

აი, სწორედ ამ მომენტში შემოვიდა ილია მეორე და თქვა ის, რის ნახვაც Youtube-ზე განთავსებულ არაერთ ვიდეოზეც შეიძლება: "მე მაქვს უფლება, როგორც საქართველოს სულიერ მამას, და პირადად თქვენს სულიერ მამას, მოგცეთ ლოცვა-კურთხევა, რომ მთელ საქართველოს განუცხადოთ, რომ თქვენ ბრძანდებით საქართველოს მეთაური". ამის შემდეგ გადაკოცნეს ერთმანეთი, შევარდნაძემ თქვა, "ხმა ღვთისა და ხმა ერისაო" და მიტინგიც დამთავრდა.

[...]

სახლში რომ მივედი, ტელევიზორში შევარდნაძის ინტერვიუ ვნახე, რომელშიც ამბობდა, ხალხმა დამიჩოქაო... მე ის დასხდომის სცენა გამახსენდა და ვიფიქრე, რომ დაიჩოქეს. მალე უკვე ყველა იმას ამბობდა, რომ შევარდნაძეს დაუჩოქეს.

[...]

თეიმურაზ სტეპანოვი ყველაზე საღად მოაზროვნე ადამიანი იყო, რომელიც მე ოდესმე მინახავს შევარდნაძის უახლოეს გარემოცვაში. ჰოდა, იმ საღამოს მან ჩემი სტატიის შინაარსის გამო მისაყვედურა და მითხრა, რომ ჩემი ამოსავალი წერტილი სიცრუეზე დგას და, ამდენად უკვე დამახინჯებული ფაქტების რეპროდუქცია გაომდის: 14 სექტემბერს პარლამენტის წინ მიტინგზე ხალხმა არ დაიჩოქა და დაჩოქების ისტორია იმ საღამოსვე შეითხზა! ყველაზე პარადოქსულიც ის იყო, რომ იქ მყოფი ხალხიდან, რომელთა შორის ჩემთვის ცნობილი არაერთი სახე იყო, თვით ყველაზე მეტად "შევარდნაძისტებსაც" კი, არავის უთქვამს, რომ მან პირადად დაიჩოქა ან ვინმე დაჩოქილი საკუთარი თვალით ნახა. მაგრამ თვით ასეთებიც კი იმ დღეს ხალხის დაჩოქებაზე ლაპარაკობდნენ. დაჩოქების ამბავი ისე მყარად დამკვიდრდა ხალხის მეხსიერებაში, რომ, როდესაც ადრე, ზოგი ხუმრობით, ზოგი კი ჩემი "დისკრედიტაციის" მიზნით მახსენებდა ხოლმე ამ ამბავს, იმის დამატებითაც, ხალხი რომ დააჩოქეო, ამაზე მეც გაღიზიანებანარევი ღიმილით ვპასუხობდი და არ ვეწინააღმდეგებოდი, მიუხედავად იმისა, რომ ვიცოდი, დაჩოქების დრამა შევარდნაძის მოგონილი მითი იყო (თუმცა გამოსარიცხი ისიც არ არის, რომ მიტინგების არმცოდნე შევარდნაძეს მართლაც ასე მოეჩვენა).

[...]

შევარდნაძემ მის წინაშე დაჩოქების მითით ახალი, ორიგინალური სიუჟეტი შექმნა: ფაქტი - ფიქცია, ამ ფიქციის თანამონაწილედ და თანაავტორად კი ადამიანთა განუსაზღვრელი რაოდენობა აქცია, ანუ ყველა ის, ვინც ამ მითს მხარი აუბა და დაიჯერე. სწორედ ამ მითით მოახდინა მან საკუთარი თავის "მეფედ" და ადამაინების მის "ქვეშევრდომებად" ლეგიტიმაცია, რაც ყველამ ერთხმად ირწმუნა: შევარდნაძის მხარდამჭერთათვის იგი პატრიარქის მიერ ღვთის სახელით ("ხმა ღვთისა") ხელდასმული და "დაჩოქილი" ერის ხმით დადასტურებული სუვერენი გახდა, მოწინააღმდეგეებისათვის კი ტირანი, რომელმაც დაგვაჩოქა. ორივე ვარიანტში შევარდნაძემ დაჩოქების მითის მეშვეობით ლეგიტიმაცია მიიღო.

[...]

როდესაც შევარდნაძის ღიმილიან ფოტოებს ვუყურებ, ყოველთვის ისეთი განცდა მაქვს, რომ ამ დროს შევარდნაძე ფიქრობდა: "რა კარგად მესმის თქვენი... როგორ ზუსტად ვიცი, თქვენ რაც გინდათ..." - ესაა კმაყოფილი, თავდაჯერებული ღიმილი, როდესაც პოკერს თამაშობ და შენი თანამოთამაშეების კარტები იცი. იცი, რა გაუხარდებათ, რაზე გაბრაზდებიან, რაზე აუჩუყდებათ გული, აღელდებიან, სიხარულის კისკისიც კი რომ აღმოხდებათ თვით მის ყველაზე დიდ მოძულეებსაც, როდესაც შევარდნაძე მათთვისაც გულისამათრთოლებელ ინტონაციას მოძებნის...

***

მარქსი წერს: "ეს ადამიანი იმიტომაა მეფე, რომ მას სხვა ადამიანები ისე ეპყრობიან, როგორც ქვეშევრდომები. ამავე დროს, ეს ადამიანები ფიქრობენ, რომ ისინი იმიტომ არიან ქვეშევრდომები, რადგანაც ის მეფეა". ჩემი აზრით, სუვერენი სწორედ ისაა, ვისაც ადამიანების დარწმუნება შეუძლია, რომ ისინი მისი ქვეშევრდომები არიან. ის კი არ უნდა უყვარდეთ, როგორც სახალხო გმირი, ან ეთაყვანებოდნენ, როგორც წმინდანსა თუ მესიას, არამედ მას ქვეშევრდომობდნენ: ფიქრობდნენ, როგორც ქვეშევრდომები, იქცეოდნენ, როგორც ქვეშევრდომები, ქედს იხრიდნენ, როგორც ქვეშევრდომები, სძულდეთ, როგორც ქვეშევრდომებს, ჯანყდებოდნენ, როგორც ქვეშევრდომები... ადამიანებს ასე დასაქვეშევრდომებლად კი საჭიროა ისინი მითში აღმოჩნდნენ, რომელიც მათი ცნობიერების რეალობას შეესატყვისება და ამის მეშვეობით დაიჯერონ, რომ ისინი ქვეშევრდომები არიან, იმისგან დამოუკიდებლად, მოსწონთ საკუთარი ქვეშევრდომობა თუ არა, ამაყობენ ამით თუ რცხვენიათ ამის გამო.

ბოლო ოცი წლის საქართველოს პოლიტიკური ისტორია დაჩოქების სუბიექტების ძებნაა. ცალკეული ხელისუფლების მმართველობის ხანგრძლივობა კი იმაზეა დამოკიდებული, თუ რამდენად ეფექტურად დააჯერებს ადამიანებს, რომ ისინი მას უჩოქებენ, რომ ისინი მისი ქვეშევრდომები არიან. შემთხვევითი არაა ილია II-ის უზარმაზარი ავტორიტეტი და პოპულარობა, რომელიც თანამედროვე საქართველოში დაჩოქების სუბიექტის განსახიერებაა: პატრიარქის თაყვანისცემა და მის წინაშე მუხლის მოდრეკა არათუ გამართლებული, არამედ იმ "მადლის" მიღების გარანტიცაა, ურომლისოდაც უზენაესი ძალაუფლების მითოსთან თანაზიარობა და თანამონაწილეობა შეუძლებელი იქნებოდა.

ბაკურ სულაკაურის გამომცმელობა, 2012 წ.