Friday, May 6, 2016

ჯაბა იოსელიანი - ლიმონათის ქვეყანა

ვუძღვნი ქართული მშვენიერების მარგალიტებს - მედეა ჯაფარიძესა და რეზო თაბუკაშვილს

ციხის გარდა, ერთადერთი ადგილი, სადაც პატიმრის „სანიტარული დამუშავება“ - დაბანა, გაპარსვა, მათი ტანსაცმლისა და ჩიხი-მახოების დეზინფექცია შეიძლება, „კეპეზეს“ აბანო გახლავთ. ციხე კი მხოლოდ დაპურებულ და „სანიტარულად დამუშავებულ“ პატიმარს იღებს. ეს თითქმის ყველამ იცის და თუ ვინმე „გულუბრყვილო“ გამოერევა, პურს ან „ბალანდას“ მოითხოვს, ზედამხედველებს სასაცილოდ არ ჰყოფნით.

შეძლებულად ითვლებოდა ის პატიმარი, ვინც ამანათს - „პერედაჩას“ იღებდა, ან ფული, თუთუნი თუ რაიმე ნივთი შემოიყოლა, რომლის გაცვლა-გაყიდვა მარიფათიანი ჯარისკაცის მეხოებით, ზედამხედველის დაბმა-დაინტერესებით მოხერხდებოდა მომავალში.

კომკავშირში მიღების ასაკმაც მოაწია. პირველნი - წარჩინებული მოსწავლეები უნდა ყოფილიყვნენ, შემდეგ, რასაკვირველია, ყველას ღებულობდნენ. ასეთი თავდაფასება იმით აიხსნებოდა, ვითომდა კომკავშირში მარტო რჩეულებისთვის შექმნილი და არა ახალგაზრდობის საყოველთაო ვალდებულება ყოფილიყოს. „ტროცკისტების“ შვილების მიღებაც შეიძლებოდა პრინციპში. ბევრ მათგანს იღებდნენ კიდეც, მაგრამ ახსოვდათ, რომ სტალინის ლოზუნგმა - „შვილი მამის გამო პასუხს არ აგებს“, - გასულ მატარებელზე რამოდენიმე წუთით დააგვიანა. ეს „სამართლიანი“ მოწოდება მაშინ გავრცელდა, როცა მამები ფიზიკურად აღარ არსებობდნენ და შვილებს უკვე დიდი ხანია არეული ჰქონდათ ცხოვრება.

ქალაქი ისე ცხოვრობდა, თითქოს აქ უწინაც სულ ომი ყოფილიყოს. ხალხი შეეჩვია ყოველგვარ არანორმალურობას; ისე, კაცმა რომ თქვას, არც ომამდე იყვნენ ხამად: პროდუქტის ნაკლებობა, ხელმოკლეობა, შიში - ახალი წყობილების თანამდევ სენად ითვლებოდა, თუმცა ოფიციალურად ამის ობიექტური - სულ სხვა მიზეზები არა და არ გამოილია. აბა, ახლა ქუჩაში, სკოლაში, დაწესებულებაში, თეატრში, კინოში, სადგურზე პლაკატი პლაკატზე ეკრა. ფაშისტური სვასტიკის დამამსხვრეველი წითელარმიელი, თმაგაშლილი ქალი წარწერით - „დედა სამშობლო გეძახის!“, ტუჩზეთითმიდებული ქალი, რომლის ქვეშაც ეწერა - „ნუ ლაყბობ!“ და სხვა.

წითელარმიელს რუსული იარაღის სახელოვანი ტრადიციების გამგრძელებლად რომ წარმოედგინა თავი, კვლავ ძველი სახელი - ჯარისკაცი უწოდეს. ხოლო რადგან ჯერ კიდევ ბევრს ახსოვდა, როგორც შინ, ისე გარეთ, რომ ჯარის კაცის სახელი უკვე აბუჩად აგდებული, ჩაგვრის სინონიმი იყო და სალდათობა ცარიზმის ერთ-ერთ ანტიჰუმანურ, სამარცხვინო ინსტიტუტად ჰქონდათ ბოლშევიკებს გამოცხადებული და მის წინააღმდეგ ბრძოლა სხვა პოლიტიკური ამოცანების კონტექსტში საპროგრამოდ ითვლებოდა, - სახელის აღდგენა საჩოთირო რომ არ ყოფილიყო, განსხვავების მოსაჩვენებლად სიტყვა ჯარისკაცს ეპითეტი - საბჭოთ მიუმატეს. ამრიგად საბჭოთა ჯარისკაცის მიზანდასახულობას კომუნისტური მესიანიზმის შარავანდედთან ერთად ამიერიდან რუსული პატრიოტიზმის მემკვიდრეობის ღრმა ფესვებიც მიაწვდიდა საზრდოს.

ომის გამოცხადების პირველ დღეებში, ნაძალადევად მხნე, ოფიციალურად დაგეგმილი ხმაურის პარალელურად, ხალხში ჩუმ-ჩუმად მოსწრებული სიტყვები და ანეგდოტები დადიოდა კოლექტივზე, გადასახადების გაუსაძლისობაზე, თავჩამოხრჩობილ დედლებზე, რომლებმაც დაგეგმილი ორი კვერცხის დადება ვერ შეძლეს დღე-ღამეში, საველე ცოლებზე და ზურგში დარჩენილ ორდენოსნებზე. „ინფორმბიუროს“, რომელიც უკანასკნელ ცნობებს გამოსცემდა, ხალხმა „ინჭორბიურო“ შეარქვა და სხვა.

ახალმა ძალაუფლებამ მუდმივი ტერორის გამოყენების ფონზე კიდევ გაუთავებელი რეპრესიების კამპანიები შემოიღო. 1921 წელს კონტრრევოლუციის წინააღმდეგ, 1924 წელს - გამოსვლების მოსასპობად, 1927 - „შახტის საქმე“, 1932-34 - ე.წ. „პრომპარტები“ და „კონდრატევშჩინა“. ირგვლივ თითო-ოროლა ნაცნობ-მეგობარიც აღარ შემორჩა. შემდეგ - 1937-38 წლები.

***

კომუნისტები თავიანთ ნაცად გზას დაადგნენ, საალბათო შიშს აუცილებელი და უფრო ძლიერი შიში დაუპირისპირეს: ყველა პარტიული და სამეურნეო დაწესებულების ხელმძღვანელს საველე ტრიბუნალის წინაშე პასუხისგებით ევალებოდა ევაკუაციის შემთხვევაში გაენადგურებინა ყველაფერი, რისი გადამალვა და თან წაღებაც არ ხერხდებოდა, იქნებოდა ეს მანქანები, დაზგები, ნედლეული, ხორბალი, არქივი თუ სხვა რამ მტრისათვის სავარაუდოდ გამოსაყენებელი ფასეულობა. უკან დახევისას სამხედრო ნაწილები აფეთქებდნენ ხიდებს, რკინიგზას, გამოუყენებელ საჭურველს, ზოგ შემთხვევაში ქარხნებსაც და შენობებს. შინსახკომების მისახედი პატიმრები იყვნენ: თუ ვერ მოუნახავდნენ საიმედო ადგილს, მათი (პატიმრების) ლიკვიდაცია ბრძანებულების დარღვევად არ ჩაითვლებოდა. ყველაფერი ორგანიზებული ძალდატანების შედეგად ხდებოდა.

საყოველთაო მობილიზაციის ფორმების ნაგულისხმევი წესი ერთი იყო: ჩათრევას ჩაყოლა სჯობია. ეს ეხებოდა როგორც მოხალისეს, ასევე წვევამდელს. სამოქალაქო ომის გამოცდილება ამბობდა, რაც უფრო ცუდ მდგომარეობაში იმყოფებოდა ახალგაზრდა, მით იოლად ხერხდება მისი ჯარში წაყვანა. დეზერტირობისათვის მხოლოდ ფრონტიდან გაქცეულებს ხვრეტდნენ; ფიცმიუღებელ ან მობილიზაციის თავარიდებულ ყმაწვილს გაქცევისას ასამართლებდნენ, პატიმრობას უსჯიდნენ, მაგრამ პატიმრობა ციხეში ჯდომას როდი გულისხმობდა. „შტრაფნოი ბატალიონებში“ ან „შტრაფნოი როტებში“ უკრავდნენ თავს ფრონტის ყველაზე სახიფათო ხაზზე.

1942 წლის 28 ივლისს #227 ბრძანებულება ყველა ხელქვეითს ადგილზე დახვრეტის უფლებას აძლევდა უბრალო ჩინიან სამხედროსაც კი და ამას „პანიკიორების და ლაჩრების ჩაძაღლება“ ერქვა. შემოღებული იქნა ე.წ. „ზაგრად ოტრიადები“ - კარგად აღჭურვილი და მომარაგებული ჩეკისტების საგანგებო ნაწილები, რომლებიც ფრონტის ყველა წინახაზელებს ზურგში იყვნენ მოკალათებულნი. მათ იმდენად გერმანელებთან ბრძოლა კი არ ევალებოდათ, რამდენად თავისივე საბჭოთა ჯარის განადგურება - უკუქცევის შემთხვევაში. მართალია, სტალინმა ომის ამ პრინციპის ავტორად ჰიტლერი გამოაცხადა, მაგრამ ცილს სწამებდა. ჯერ ერთი, ეს ტაქტიკა ისევ სამოქალაქო ომში ჰქონდათ გამოყენებული ბოლშევიკებს: პირველი მსოფლიო ომიდან რუსეთში ჩარჩენილი ტყვეებითა და დაქირავებული ჯარისკაცებით შედგენილ ე.წ. ინტერნაციონალურ საგანგებო ჯარის ნაწილებს, რომლებიც ხშირად ზურგში ედგნენ წითელ არმიას, ევალებოდათ უკუქცეული მებრძოლების ადგილზევე განადგურება.

[...]

სტალინმა კარგად იცოდა საქართველოს ისტორია - კრწანისის ომში აღამაჰმად-ხანის ფანდი: სპარსული ჯარის „გასამხნევებლად“ ზურგში ხმალამოღებული ქურთი მეომრების ამბავი. ერთი სიტყვით, - წინ - წყალი, უკან - მეწყერი.

შეიქმნა დანაშაულის „სისხლით გამოსყიდვის“ ინსტიტუტი. „შტრაფნოი ბატალიონებში“ და „როტებში“ გამწესებულ ახალგაზრდას თუ ბედი ეწეოდა და პირველივე ბრძოლაში დაიჭრებოდა, მაშინ ჰოსპიტალში ეღირსებოდა მოხვედრა; მხოლოდ უთოფოდ მოყვანილს არ იღებდნენ ჰოსპიტლის უფროსის სათანადო განკარგულების გარეშე. გზავნიდნენ, როგორც უკვე ჩვეულებრივ ჯარისკაცს, „რომელმაც სისხლით გამოისყიდა დანაშაული“. ფრონტის წინა ხაზზე ყოფნა ერთ შეღავათს ანიჭებდა ჯარისკაცს - მეთაურები ნაკლებად დესპოტობდნენ.

[...]

ფრონტზე ძნელ მდგომარეობაში ჩავარდნილ ჯარისკაცებს არაყს ასმევდნენ და იერიშზე ასეთი შეძახილებით გადაჰყავდათ: „სამშობლოსთვის, სტალინისთვის - წინ, ვაშა!!!“ შტაბიდან მივლინებული პოლიტკომისრები, პროპაგანდისტები, შეტევის წინ მიტინგებს აწყობდნენ, ზოგს იქვე კომუნისტურ პარტიაში იღებდნენ, ფიცს ადებინებდნენ, პატრიოტულ სიტყვებს წარმოთქვამდნენ და თვითონ საღსალამათნი უკანვე შტაბში ბრუნდებოდნენ. კორესპონდენტები რუსი - ანუ საბჭოთა ჯარისკაცის გმირობის ამბებს ავრცელებდნენ. პოეტები სტალინზე, ბელადებზე, სამხედრო ხელმძღვანელებზე და გმირის წოდებით დაჯილდოებულებზე წერდნენ ლექსებს. მწერლებმა პირველი სამხედრო მოთხრობები გამოუშვეს გერმანელთა მხეცობის შესახებ. კინოში ომის ქრონიკის შერჩეულ ფირებს ატრიალებდნენ. რადიოში დღე და ღამე ჰიმნები, მარშები, სიმღერები გადაიცემოდა - სტალინზე, ვოროშილოვზე, ბერიაზე, ტიმოშჩენკოზე, კაგანოვიჩზე და სხვა ბელადებზე და პარტიაზე. პატრიოტული სულისკვეთების ასამაღლებლად რუსეთის ისტორიის გამოჩენილი მთავარსარდლები, მთავრები და მეფეებიც კი გაიხსენეს, გამრავლდა მათი სახელობის ორდენები.

ჩეკა მძვინვარებდა, როგორც ჯარში, ასევე ხალხში. ყველა პოლკში ოპერრწმუნებული იყო, რომლის მთავარ საქმეს დამბეზღებლების შტატის გაფართოება წარმოადგენდა. ყელა წერილი იკითხებოდა. ბეზღობა დიდი ხანია კომუნისტური მორალის ეთიკურ კატეგორიად შეირაცხა, ხოლო ომმა იგი საბჭოთა სახელმწიფოს პოლიტიკური საყრდენების უძირითადეს ბურჯად აქცია.

***

დედა კი საოჯახო ალბომებიდან ამოაძრობდა ძველ ფოტოებს, მელნით უშავებდა სახეებს დაპატიმრებულ ნათესავებსა და ნაცნობებს. „ნუ შვრები!“ - ყვიროდა მამა. „შენ გინდა ჩვენც ციხეში წავიდეთ?“ - ჩურჩულით პასუხობდა გაბრაზებული დედა. „მაგას სჯობს, სულ დაწვა“. და მართლაც, ზოგიერთ სურათს დაწვის მეტი აღარაფერი ეშველებოდა, იმდენი გაშავებული სახეები, მელნის ნიღბები ჰქონდა.

1917 წელს, ონის მოსამართლე ტატიშვილმა თბილისიდან დეპეშა მიიღო: „მთავრობაძე სკონჩალსია“. პეტებურგიდან მიღებული ამ ცნობის შემდეგ, „ვიშენაჩალნოე უჩილიშჩეს“ მეოთხე კლასის მოწაფეებმა მეფე ნიკოლოზ მეორეს პორტრეტს ქვები დაუშინეს; ხალხი გარეთ გამოვიდა: გლეხები, მასწავლებლები, წვრილი ჩინოვნიკები, უფროსი კლასის მოსწავლეები, ქალები, ბავშვები, ბაზრის ამაღლებულ ადგილას შეკრებილიყვნენ. ნაკატორღალ, ჭკუაზე ცოტა შექანებულ, გრძელთმიან და წვეროსან ლუკა ბერიაშვილს პლაკატი გამოეტანა: „გაუმარჯოს მუშათა და ჯარისკაცთა საბჭოს თავმჯდომარეს კარლო ჩხეიძეს“. სინაგოგის რაბინი დავით ბააზოვი შუაში იდგა და გარშემორტყმულ ხალხს უხსნიდა რევოლუციისა და რეაქციის შინაარსს: „მომფრინდა შავი ყორანი და გადამყლაპა წითელი არწივი - ეს არის 1905 წლის რევოლუცია. მერე მომმფრინდა წითელი არწივი და გადაყლაპა შავი ყორანი - ეს არის დღევანდელი რევოლუცია“. ხალხის სიხარულს საზღვარი არ ჰქონდა. გრიალებდა ტაში, გაისმოდა შეძახილები, სიცილი.

საქართველოს გასაბჭოების კვირაძალს მომავალი ძალაუფლების მექანიზმები რუსეთის საელჩოში ყალიბდებოდა. საბჭოთა რუსეთის ელჩის, პროფესიონალი რევოლუციონერის, სერგო მირონის ძე კიროვის დანიშნულებას და სულსწრაფ მიზანს საქართველოში არეულობის გამოწვევა და კვლავ მისი ანექსიისათვის ნიადაგის მომზადება შეადგენდა, მით უმეტეს, რომ მას ამ საქმის დიდი გამოცდილება ჰქონდა მიღებული ჩრდილო კავკასიაში. ბოლშევიკები არას დაგიდევდნენ იმ „პიორიბოთობას“, რომ ელჩის საერთაშორისო სტატუსი დაუშვებლად მიიჩნევს სუვერენულ სახელმწიფოს შინაურ საქმეებში ჩარევას, ამიტომაც დღისით-მზისით საბჭოთა რუსეთის საელჩოში საქართველოს ტერიტორიაზე მცხოვრები ბოლშევიკების კრებები და მიტინგები იმართებოდა, სადაც მგზნებარე ტრიბუნის როლში გამოსული ოფიციალური ელჩი შეიარაღებული აჯანყების მზადებისკენ მოუწოდებდა ადგილობრივ კომუნისტებს და ამას დამოუკიდებელი საქართველოს მენშევიკური მთავრობა დემოკრატიის სახელით შემწყნარებლურად შესცქეროდა. საბჭოთა რუსეთი ომის გამოუცხადებლად შემოესია კავკასიას. საქართველოს მობილიზაციი ნაცვლად მენშევიკურმა მთავრობამ ჯარის დემობილიზაცია გამოაცხადა დემონსტრაციულად - ნამუსზე სურდათ შეეგდოთ თავისი ყოფილი თანამოპარტიე მარქსისტები.

***

სუყველა დიდ შიშში ვიყავით, თუ რა ან როგორ იქნება რუსის ჯარის შემოსვლა. მენშევიკები მიდიოდნენ, თანდათან იხევდნენ.

მშვენიერი დილა გათენდა. გადავწყვიტეთ გავპარულიყავით ერევნის მოედანზე. გაგებული გვქონდა - იქიდან შემოვა მეთერთმეტე პოლკიო, თან გვეშინოდა, თანაც ძალზე გვაინტერესებდა. ქუჩაში გავედით. სუფთა, სასიამოვნო ჰაერი, ფიფქებნარევი წვიმა, ქალაქში სიჩუმე და იდუმალება სუფევდა. არავითარი მოძრაობა, ირგვლივ არავინ ჩანდა. დავადექით ვარდისუბნის ქუჩას, გავედით ოლღას ქუჩაზე, ახლა რომ ლენინის ქუჩა ჰქვია. იქიდან შევუდექით გოლოვინსკს, ვიხედებით აქეთ-იქით, მეეზოვეებსაც ვერ ვხედავთ. ისეთი შთაბეჭდილებაა, თითქოს თბილისი დაცარიელებულა. მთავრობის სასახლის ბაღში ირმები და ცხოველები მიუხედავები დარბიან, ბღავიან. ალშვანგის ბროწეულის მაღაზიასთან, ბაშაროვის მზა ტანსაცმლის და საცვლების მაღაზიასთან, „სევერნიე ნომერას“ სასტუმროსთან - არსად კაცის ჭაჭანება არაა. ჩავუარეთ ამ მაღაზიებს, სამხედრო შტაბს, ერევნის მოედანზე გავედით და ქარვასლას ამოვეფარეთ. უკვე კარგა გათენებულიყო, შევხედეთ ქალაქის საბჭოს საათს - 9 საატია. აქა-იქ გამოჩნდნენ ადამიანები, ნელ-ნელა იკრიბებიან ჩვენთვის სულ უცნობი სახეები. გვეშინოდა, ვერ ვჩნდებოდით სახლიდან გამოპარულები. მაშინ გოლოვინსკზე ტრამვაი დადიოდა ხუთ-ხუთი კაცის დასაჯდომი ადგილით, მარჯვნივ და მარცხნივ შესასვლელით. მოვინდომეთ იქითკენ წასვლა. უცებ ვიღაც მოთავე გადაგვიდგა და გვიბრძანა - ყველა გამვლელ-გამომვლელი, ჩვენსავით თავშეფარებული, გამოსულიყო და ერთად დამდგარიყო.

ქალაქში სერგო ორჯონიკიძისაგან უკვე განკარგულება ყოფილა, რომ ტაბახმელიდან მომავალ რუსის ჯარს თბილისის მოქალაქეები შეხვედროდნენ სრული სიმშვიდით; შესაგებებლად კი აერჩიათ კარგი შეხედულების, ნაცადი, რუსულის მცოდნე ვინმე. მოედანზე ოცი-ოცდაათი კაცი შეგროვდა, მეტწილად სომხები და ებრაელები. გაისმა თქარათქური, სოლოლაკიდან ჩამოვიდა ცხენოსნების ერთი გუნდი სამხედრო ლაბადებში, წოწოლა ქუდებზე დაკერებული წითელი ვარსკვლავებით. გავიხედე, პირველ რიგში რაღაც ნაცნობი სახეა. გამიკვირდა, რუსის ცხენოსნებში ამას რა უნდა, ეს აბაშიძე არ არის მეთქი, - ჩურჩულით ვკითხულობ, - ყოფილი სამხედრო? ამ აბაშიძემ გამოაცხადა, - გაგვათავისუფლესო. ხალხმა ტაში დაუკრა. მერე სიტყვა რუსმა სამხედრომ ჩამოართვა. წითელი არმია შემოვიდა, - თქვა მან, - მოსამსახურეები სამუშაოზე უნდა გამოვიდნენ, სკოლებმა სწავლა განაგრძონ, ყველაფერი თავის რიგზე დარჩეს, მაღაზიებმა ივაჭრონო, მაგრამ მაღაზიების მეტი ნაწილი უკვე გაქურდული იყო. ქალაქის კომენდანტად ეს აბაშიძე დააყენეს მერე.

[...]

რუსის ჯარი თბილისში ძველ, თავისსავე აგებულ ყაზარმებსი განლაგდა. მეთაურები, არჩევით, დაცარიელებულ სახლებსა თუ ოჯახებში ჩამოდგნენ. საქართველოს რაიონებში კი კვლავ მეფისდროინდელი სადგომები იქნა დისლოცირებული. ბოლშევიკურმა მთავრობამ ფაქტობრივად უკვე ყოფილ რუსეთის საელჩოში დაიდო ბინა. რუსი პარტიული ჩინოვნიკები, ჩეკისტები და სამხედროები ჩაუდგნენ სათავეში ყველა ქმედით სახელმწიფო ორგანოს. ქართველი და სხვა ეროვნების პროფესიონალი რევოლუციონერები კი ის პირველი ფუნქციონერები იყვნენ, რომლებსაც ემყარებოდა წითელი რუსეთი.

ახალი ძალაუფლება ტოტალური მიჩემებით ჩაერია ადამიანის ყველა სასიცოცხლო სფეროში: პოლიტიკიდან დაწყებული ოჯახით დამთავრებული. დაუქმებულად გამოცხადდა არსებული პოლიტიკური პარტიები. მთავრობა ვიდრე ფეხს მოიკიდებდა, ბოლშევიკური პარტია მუშების, გლეხების და ლოიალური ინტელიგენციის გარდა, იღებდა აგრეთვე სხვა პარტიების ყოფილ წევრებსაც. მჟავედ უღიმოდა „თანამგრძნობლებს“, როგორც უწოდებდნენ ისინი საზოგადოებას ინერტულ და აპოლიტიკურ ნაწილს. იცოცხლე, შემდეგ, როცა ძალაუფლება მომაგრდა, ცხვირიდან ძმრად ადინეს ამ დროებითი დამოუკიდებლობით თავმოწონება. იდგა გაუთავებელი მიტინგობია და იაფფასიანი დემაგოგია. ყველა არეულობა, გაჭირვება, შიშიანობა - რევოლუციის გარდამავალი პერიოდით მართლდებოდა. როგორც ჭირისუფალი აღიქვამს მარჩენალის დაკარგავს უკვე ცხოვრების მსვლელობაში, ასევე ახლა გამოიფშვნიტა ყურები ხალხმა. თბილისში ახალგაზრდობას მღელვარება ეტყობოდა, განსაკუთრებით ყოფილ ოფიცერთა წრეში.

[...]

1922 წლის სექტემბერში ქაქუჩა ჩოლოყაშვილის თაოსნობით ხევსურეთი აჯანყდა. ქარადქორადად შეფენილი სახლების ბანებზე ქალები და ბავშვები გამოეფინენ, მამაკაცებმა კი ბოლშევიკებზე, როგორც რუსების დამქაშებზე, ნადირობა დაიწყეს. თბილის არალეგალურად შეიქმნა ე.წ. „პარიტეტული კომიტეტი“, სადაც გაერთიანდნენ ყველა არალეგალური პარტიის წარმომადგენლები.

[...]

ბოლოს ქაიხოსროსაც შეეპარა ეჭვი „პარიტეტული კომიტეტის“ ეფექტიანობაში, როცა ამ მოძრაობის ლიდერებმა აჯანყებულ ქაქუცა ჩოლოყაშვილს დახმარების ნაცვლად ბრძანება გაუგზავნეს, მორჩი მაგ პროვოკაციასო, არადა, ხევსურეთის გარდა, უკვე კახეთშიც იქმნებოდა პარტიზანული ჯგუფები.

[...]

1924 წლის გამოსვლების მოთავეების სახელები როცა გაიგო: „პარიტეტული კომიტეტის“ თამვჯდომარე მენშევიკ კონსტანტინე ანდრონიკაშვილის, ესერთა პარტიის წევრის მიხეილ ბოჭორიშვილის და ნაციონალ-დემოკრატ მიხეილ იშხნელის (ამ უკანასკნელს კარგად იცნობდა, პოპულარული მსახიობის არადელ იშხნელის ძმა იყო), მის სკეპტიკურ აზრებს კიდევ ერთი მტკიცება შეემატა: მას არ მიაჩნდა ეს ადამიანები იმ პოლიტიკურ ძალად, რომელსაც საქართველოს ბედ-იღბლის გადაწყვეტა შეეძლო. სხვა თუ არაფერი, ისინი არ იყვნენ ისეთი ავტორიტეტული ან პოპულარული მოღვაწეები, ვისაც ხალხი დაუფიქრებლად გაჰყვებოდა; თვით ის არჩევანიც, რომ მათ მცხეთის ჯვრის მონასტერში დაიდეს ბინა, როანტიკულ პოზად უფრო ეჩვენა, ვიდრე აჯანყებულთა შტაბის შესაფერ ადგილად. თუმცა, ამაში მართლაც იყო რაღაც სილამაზე, სიმბოლური ჟესტი: საქართველოს გულში, მისი წმინდა ადგილიდან ეროვნული გაბრძოლების ცდა. მეტეხის ციხეში გერმანული დელეგაციისთვის მიცემულ ინტერვიუ-თავისმართლებაში (კომუნისტები მაშინ ჯერ კიდევ ლიბერალობას თამაშობდნენ და ანგარიშს უწევდნენ საერთაშორისო საზოგადოებრივ აზრს) კიდევ ერთხელ დაინახა ვალერიანმა, რომ ჭეშმარიტად თავდადებული და ამაღლებული ლიდერები საქართველოს არ ჰყავდა.

„ოთხ სექტემბერს ჩვენ - მეთაურები დაგვაპატიმრეს, იმ ღამესვე გავგთოკეს და მივყავდით დასახვრეტად, - აძლევდა ჩვენებას აჯანყების ერთ-ერთი მეთაური კოტე ანდრონიკაშვილი, - მაგრამ ამ დროს ლავრენტი ბერიამ წინადადება მოგვცა, გამოგვეშვა მოწოდება აჯანყებულებისადმი, რომლებიც შიგადაშიგ კიდევ განაგრძობდნენ ბრძოლას, რომ მათ დაეყარათ იარაღი, რათა შეჩერებულიყო უაზრო სისხლისღვრა და მასობრივი ხვრეტა, რომელსაც განაგრძობდა ხელისუფლება, თანაც დაუმატა - თუ მოწოდებას გამოვუშვებდით, ხვრეტას შეაჩერებდნენ, მაგრამ ერთი პირობით კი - მომხდარი აჯანყებისათვის უნდა გვეწოდებინა ავანტიურა; აი, ამიტომ დავთანხმდით სიტყვა ავანტურაზე“.

ამ დროს ეს კომუნისტებს სჭირდებოდათ იმიტომ, რომ გაეიოლებინათ წინააღმდეგობის დათრგუნვა, ამავე დროს გაბაიბურებულ იქნა თვით აჯანყების ფაქტი.

სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის ამბროსის გასამართლების შესახებაც იცოდა, ვისაც საბჭოთა მთავრობამ ბრალად დასდო რომის პაპთან წერილის გაგზავნა; ხოლო როგორც კათალიკოსის დამცველი ვექილი კირილე ნინიძე არწმუნებდა - თვით წერილის შინაარსი არავითარ კრიმინალს არ შეიცავდა.

[...]

გასაბჭოებამდე რამდენიმე დღით ადრე კოჯორ-ტაბახმელის ბრძოლებში დაღუპული ორი ქართველი სტუდენტის ცხედარი ჩამოასვენეს და „სობოროსთან“ - მთავრობის სახლის გვერდით, დიდ ნაძვის ხესთან დამარხეს სამშობლოს თავისუფლებას შეწირულები.

***

ციხეში ეპიდემია რომ არ შეიპაროს, ახლადმოყვანილ პატიმრებს რამდენიმე დღით კარანტინში ათავსებენ. კარანტინი არავის ქვეყანაა... აქ ყველა არეულია - დიდი, პატარა, ქურდი, მკვლელი, დეზერტირი, გამფლანგველი, „პროგულშჩიკი“, მათხოვარი, ბოგანო, ყარიბი, პოლიტიკური, ნადიდკაცარი, ალალ-მართალი დამნაშვენი. აქ ჯერ არავითარი კანონი არ მოქმედებს მოსწრებისა და ღიად მორევის გარდა. შემთხვევით შეკრებილ ადამიანებს ჰგონიათ ერთმანეთს აღარასოდეს შეხვდებიან. თითქოს ბაზარში მოულოდნელად დაბნელდა და მყიდველი მძრაცველად იქცა. ზემოთ, კორპუსებში, როცა დანაშაულის მიხედვით დაახარისხებენ და კამერებში გაანაწილებენ, რაღაც ერთს ეწევიან. ან ციხის ადმინისტრაციის შინაგანაწესს დაემორჩილებიან, რაც ასე თუ ისე სამარცხვინო ცხოვრებას გულისხმობს, ვინაიდან პატიმრის გამაუბედურებლის ინტერესებს ემთხვევა და გარეთ, თავისუფლებაზე არსებული კანონის გაგრძელებაა, რომლის მსხვერპლსაც შეგნებულად თუ შეუგნებლად თვლის თავს ყველა პატიმარი და განაწყენებულია მასზე, ან - ქურდულს, საპირისპიროდ განსხვავებულ მორალურ და ტრადიციულ წეს-ჩვეულებას. ყოველ კამერაში ისეთი წესრიგია, როგორი პატიმარიცაა. მხოლოდ კარანტინში, სადაც ყველა ჯურისამ ერთად უნდა გაატაროს რამდენიმე დღე და შემდეგ, შესაძლოა, მართლაც აღარასოდეს შეხვდნენ ერთმანეთს, მხოლოდ აქ ვერა ცნობს ძაღლი პატრონს და მეტწილად ძალაუფლებას ვიგინდარები იგდებენ ხელში. გამოცდილებმა იციან, ამღვრეულ წყალში თევზის დაჭერას თუ ლამობ - ეცადე, ახალბედას პირველი შთაბეჭდილება გამოიყენო და თუ გინდა არაფერი დაკარგო - აგრესორის პირველ დაწოლას გაუძელი.

[...]

ციხეში ინფორმაციის შემომტანი ძირითადად კარანტინის ხალხია: კარანტინშივე ხდება ახალბედათა გათვიცნობიერება. აქ სასამართლოზე გაყვანილმა და სხვადასხვა მიზეზით დაბრუნებულმა პატიმარმა იცის გარეთ რა ხდება, იმიტომ რომ სასამართლოზე მშობლები, ნათესავები, ცოლ-შვილი, ამხანაგები ნახა. მან იცის, ვინ ზის „პადვალში“, ვინ „ჟიგანსკი კამერაში“, ვინ ელის სასიკვდილო განაჩენს და ისიც, თუ ვინ განთავისუფლდა.

ციხეში კორპუსები ასე იყოფა: პირველი სართული პირველი კორპუსია, მეორე - მეორე და ა.შ. სულ ოთხი სართული და ოთხი კორპუსია. მეოთხე „გამფლანგველების“ კორპუსია. შიგადაშიგ იქაც შეიპარებიან ხოლმე დარბაისელი გარეგნობის ქურდები, ვინაიდან ციხე გადატენილია და პირად საქმეებში ჩაღრმავების დრო არ აქვთ კომენდატურაში, თვალს ენდობიან და ეს გამოცდილი თვალიც ტყუვდება ხოლმე. მესამე კორპუსი - „ჟიგანსკი კამერა“ - გარდა იმისა, რომ რეციდივისტების საიზოლაციო საკანია, ამავე დროს პატიმართა დასაშინებელი ადგილიცაა. იქ ე.წ. კანონიერ ქურდებს ხანდახან ციხის რეჟიმის დამრღვევ პატიმრებსაც უგდებენ, ან სასეიროდ - ვინმე ბობოლა არიფს. ამ კამერაში ქურდული კანონები შეუნიღბავად მოქმედებენ. „ჟიგანსკის“ მოსახლეობის მეტი ნაწილი ამანათებს და მატერიალურ სხვა რამ დახმარებას არსაიდან იღებს, ვინაიდან რუსეთიდან ბაქოდან, ერევნიდან, შუა აზიიდან ჩამოსული „გასტროლიორები“ არიან. ვინც კი აქაურია, უკვე იმდენჯერ არის ნასამართლები, რომ მშობლებს და ახლობლებს მობეზრებული ჰყავთ. მავანმა ისიც იცის, - შვილისთვის თუ მათი ახლობლისთვის ციხე მეორე სახლია, არ დაიკარგება და არავითარი აზრი არა აქვს ამ შიმშილობის დროს უკანასკნელი ლუკმა პური გაუყო იმას, ვინც თავი მოგაბეზრა და ვისაც, არც თუ მაინც და მაინც, ესაჭიროება დახმარება.

„ჟიგანსკში“ შიმშილია, „პაიკის“ გარდა ზედმეტი იშვიათად ხვდება აქ. სხვა კამერიდან შემთხვევით თუ შემოაღწევს „სათბობი“, როგორც სანოვაგეს, ან საერთო რაიმე დახმარებას ეძახიან. ასევე იშვიათად, მაგრამ მაინც ხდება ხოლმე რამდენიმე დღით „ბობოლას“ შემოხეთქება, რომელსაც „ჟიგანსკში“ წაართმევენ, რაც წასართმევია, შეუჭამენ, რაც შესაჭმელია და თუ რაიმე პრეტენზია გამოამჟღავნა, ერთი მაგრადაც დაუზილავენ გვერდებს. უნდა აღინიშნოს, რომ გვერდებში რტყმევა ქურდული ჩვეულებაა; სახის დასისხლიანება რაღაც არაკეთილშობილურ საქციელად არის მიჩნეული.

პირველ კორპუსში მცირეწლოვანები სხედან, ქურდებზე განაწყენებული ე.წ. „ობიჟნიკები“. ისინი ადმინისტრაციის განსაკუთრებული ზედამხედველობის ქვეშ იმყოფებიან. ჯერ კიდევ მიუსჯელებში იწყება მათდამი გამასწორებელი მეთოდების გამოყენება. არასრულწლოვნად პატიმარი 16 წლამდე ითვლება, ვიდრე პასპორტი არა აქვს. „ობიჟნიკების“ კამერების „სტაროსტები“ ნამდვილი ტირანებივით იქცევია. გარდა იმისა, რომ ფიზიკურად ძლიერები და წლოვანებით უფროსები არიან თავიანთ თანამესაკნელებთან შედარებით, ადმინისტრაციის მიერ მათ ათასგვარი პრივილეგია და ხელშეუხებლობის გარანტიაც აქვთ.

სტაროსტა უფლებამოსილია ნებისმიერ დროს კამერიდან გავიდეს, აღმზრდელებთან (ასე უწოდებენ მცირეწლოვანთა უფროსებს, ჩეკისტ ლეიტენანტებს) შეხვედრა მოითხოვოს. ზედამხედველებსა და ჯარისკაცებსაც ეშინიათ მათი. ისინი ადმინისტრაციის წარმომადგენლებს მოახსენებენ ხოლმე მინდობილი კამერის შინაურ ამბავს, ვისაც როგორ დაახასიათებენ, უფროსებიც ისე ექცევიან. ხშირად, როცა გამომძიებლები ციხეში მცირეწლოვან პატიმართა დასაკითხავად მოდიან, მათ სტაროსტები ეხმარებიან საქმის გახსნაში, გაჯიუტებული პატიმრისგან მონანიების გამოძალვაში, თანამოსაქმეების მიკვლევაში. გამასწორებელი მუშაობის ერთ-ერთ მთავარ მაჩვენებლად ადმინსტრაციას მიაჩნია მცირეწლოვან ბოროტმოქმედთა წრეში ქრუდულ წეს-ჩვეულებათა გაუვრცელებლობა და თუკი ეს მაინც როგორღაც უკვე მომხდარია - მისი ძირფესვიანი აღმოფხვრა. ამის მისაღწევად სტაროსტებს ყველა უფლება აქვთ მინიჭებული. ჯერ კიდევ მაქსიმ გორკის, მაკარენკოს და ძერჟინსკის თაოსნობით შემქნილ ბავშვთა კოლონიებსი თავისთავად გამოუმუშავდა გამასწორებელი მუშაობის რამდენიმე მეთოდი: პატიმარმა სტაროსტის მოთხოვნით, რომელიც მთელი კოლექტივის სახელით მოქმედებს, უნდა ამხილოს რეჟიმის დამრღვევი, სხვა სიტყვებით, დააბეზღოს ამხანაგი, დასაჯოს იგი, მიეხმაროს ადმინისტრაციას და იმორიგეოს, გაიკეთოს წითელი ხელსახვევი, თვალი ადევნოს პატიმრებს, ყოველგვარი ამხანაგობის გარეშე მოემსახუროს აქტივისტებს, რიგ-გარეშე გაწმინდოს საპირფარეშო. სტაროსტას ნება აქვს თავის კამერაში ისე მოიქცეს, როგორც გაეხარდება. მოისურვებს, სიკვდილის პირამდე მიიყვანს, რამდენიმე დღე უჭმელს დატოვებს მცირეწლოვანს; მშობლების ნახვის უფლების გაცემაც მისი შუამავლობით ხდება. რაღა თქმა უნდა, რომ ამანათი, ფული და სხვა კანონიერად და უკანონოდ საკანში მოხვედრილი და მატერიალური ფასეულობა სტაროსტის განკარგულებაშია.

ასე რომ ეს 18-20 წლის ახალგაზრდები იმ შიმშილობის დროს კისერგასუქებული საჯიშე ულაყებივით დაძრწიან კამერიდან კამერაში და მავან ბავშვთან სქესობრივ კავშირსაც იჭერენ ხანდახან. ხშირად ეს ადმინისტრაციის წარმომადგენელთათვის საიდუმლოდ არ რჩება, მაგრამ თვალს ხუჭავენ. გამოცდილი სტაროსტები იოლი საპოვნელი არ არიან. მერე ისინი ხომ ქრთამსაც აძლევენ ზოგიერთ მათგანს.

მცირეწლოვან ქურდებს გარედან, თავისუფლებიდან ყურმოკრული, ან უკვე შეთვისებული აქვთ ყველა დროისა და ყველა ქვეყნის ბოროტმოქმედთა ძირეული მცნებანი, როგორიცაა: არ გაცემა, თანამზრახველის წინაშე პატიოსნება, მამაკაცური თავმოყვარეობის შენარჩუნება, პროფესიულ, ე.წ. აზარტულ თამაშობებში ბანკროტად არყოფნა. ამას ემატება გარკვეული პერიოდისთვის დამახასიათებელი წესები, რომლებიც თუ პირობითობისა და ეთიკის სფეროს არ ეკუთვნიან, უტილიტარულ და თანადროულ მოთხოვნილებათა შესაბამისად არიან გამიზნული.

ამ დაუწერელი კანონების მიმდევარ ყმაწვილებს ციხეში ასეთი დაწნეხვის შემდეგ იშვიათად ჰყოფნოდათ სიმხნევე და აქტივისტები ხდებოდნენ, როგორც ოფიციალურად ეწოდებათ „სტაროსტის“ დამქაშებსა და მამათმავლებს. იყო შემთხვევა, როცა კამერები სტიქიურად აჯანყდნენ, „სტაროსტები“ გალახეს, დერეფანში გამოყარეს. ორგანიზატორებად ადმინისტრაციამ მაშინვე რამდენიმე ბავშვი მიიჩნია, ტერორიზმი დააბრალა, ციხეშივე გაასამართლა, დაუმატა სასჯელი და შორეულ „ლაგერებში“ გაგზავნა. ამავე ბუნტის მომიზეზებით რეჟიმი კიდევ უფრო გააძლიერეს, მშობლებთან შეხვედრის უფლება დიდი ხნით აღკვეთეს, კამერები ჩაკეტეს, როცა მანამდე პირველი კორპუსის დერეფანში მცირეწლოვანები შედარებით თავისუფლად დადიოდნენ. ასეთ პირობებში მოხვედრილი ბავშვები, რაღაც არაჩვეულებრივი საქციელით, გაუტეხავი ნებისყოფის გამოჩენით თუ შესძლებდნენ თავი დაეღწიათ ჩეკას გამასწორებელი მეთოდებისაგან. ისინი იჭრიდნენ ვენებს, ყლაპავდნენ ალუმინის კოვზებს, ჭადრაკის ფიგურებს, ამოისვრებოდნენ განავალში, რომ არავინ მიჰკარებოდათ და კამერაში არ შედიოდნენ, აცხადებდნენ შიმშილობას, ან მარჯვე სიმულიანტობის წყალობით რამდენიმე ხნით საავადმყოფოს აფარებდნენ თავს.

***

ციხეებში და ლაგერებში პატიმრების ალიანსები სხვადასხვა საფუძველზე იქმნება: მატერიალური დაინტერესება, ავტორიტეტი, ურთიერთსიმპათიები, მოვალეობა, წლოვანება და სხვა ცხოვრებისეული დროებითობანი.

„შეუძლებელია ციხეში პური არ მოიტანონ, „პაიკა“ პური, პატიმრის სისხლია“. არსებობს გარდაუვალი კანონი, საერთაშორისოდ მიღებული, წმინდათა წმინდა - როგორც კი პატიმარს პურს არ მისცემენ, უნდა გაუშვან. თუ სახელმწიფოს მისი შენახვის თავი არა აქვს, უფლებაც არ აქვს დაკავებული ჰყავდესო. ეს ყველას სჯერა.

დახვრეტის ირგვლივ ყოველგვარი ცნობა სახელმწიფო საიდუმლოებას წარმოადგენდა. ამიტომ ეჭვის, გაუგებრობის, კივილ-წივილის თავიდან ასაცილებლად პატიმართან სიმწრით მოტანილ ამანათს უკან აღარ უბრუნებდნენ ახლად დახვრეტილის ჭირისუფალს.

მსოფლიო ლიტერატურის გმირები ერთ მკვლელობას ეწირებიან, უძილობა ემართებათ, ჭკუაზე იშლებიან, სტალინი კი მილიონს დახვრეტს და ტკბილად ხვრინავს, დილით ძლივს აღვიძებენო.

ბადრაგმა გარიჟრაჟზე ჩაიბარა ეტაპი. მეთევზის ვედროდან წყალში გადამხტარი თევზებივით ცვიოდნენ პატიმრები ვაგონებიდან, მაგრამ შვების თავბრუდამხვევი ბედნიერი შეგრძნება წამიერი გამოდგა. ჩახმახების ჩხაკუნმა, ნაგაზების წკავ-წკავმა, დაუნდობელმა - რაღაც შურისმაძიებლურმა, უხეშმა შეძახილებმა, გინებამ, პანიკაში ჩააგდო ისინი. სადავეშეკავებული დაგეშილი ძაღლების თანხლებით სირბილ-სირბილით მიაღწიეს ლაგერამდე. ვახტთან აქეთ-იქით ჩამწკრივებული ხელკეტიანი ჯარისკაცები შემოგებნენ. როგორც კი პატიმრების პირველი რიგი შევიდა ამ ცოცხალ დერეფანში, საიდანღაც ჩეკისტთა ჭაღარა მეთაური გამოენთო კეტით ხელში. ეს სიგნალი გამოდგა. ჯარისკაცები დაერივნენ პატიმრებს, რომლებიც ძირს ვარდებოდნენ, ერთმანეთს ეფარებოდნენ. გადარჩენის ერთი შანსიღა რჩებოდა - როგორმე შეეღწიათ სტუმართმოყვარედ მოფრიალებულ ვახტის კარში.

მოგონება სხვაა, ვიდრე მომხდარი ამბავი, შელამაზდება ხოლმე, რაღაც მიემატება, ან დააკლდება. წარსული მაინც აწმყოა მოგონებისას.

გერმანიიდან, ვიდრე დრო იყო, ქარხნების და ფაბრიკების დემონტაჟი დაიწყეს და საბჭოთა კავშირში გზავნიდნენ.

ბოროტმოქმედება კაცის ბედია და მეტი არაფერი.

რა ეშველებოდა ადამიანს, მხოლოდ კარგ და მშვიდ ცხოვრებაში რომ ყოფილიყო, ხომ გადაირეოდა დარდით? სულ თავისი სიკვდილის რიგზე იფიქრებდა ძალაუნებურად. ადამიანის ყველა ცხოვრებისეული ფიქრის დაბოლოება ხომ ეს არის.

ყოველი ახალი პატიმრის შემოსვლა დამხვურისთვის რაღაც იმედია, ახალი ამბავია, ყურადღების გადატანაა. მაგრამ რახან გუშინ განტვირთვის დღემ ჩაიარა და ამ საკნიდანაც გაიყვანეს დასახვრეტად პატიმრები - ყველაფერი ჩამკვდარია. ცოცხლად დარჩენილები კიდევ უფრო მეტად რწმუნდებიან საკუთარი ბედის გარდაუვალობაში, თუმცა ამჯერად გადარჩენის სიხარულიც დამამშვიდებელ მალამოდ მოსცხებიათ გულზე. საერთოდ, განტვირთვის შემდეგ, პირველ დღეებში, შედარებით მშვიდად იძინებენ, მერე კი ღამღამობით ფხიზლობენ, ყოველ ხმაურს ყურს უგდებენ; უტყუარად ხვდებიან კორპუსის რომელ კართან რა ჩამი-ჩუმია, ნაბიჯებით ცნობენ, ვინ არიან დღეს მორიგეები. გისოსებს მიღმა გამოჩენილი ერტი ციცქნა ცის ნაგლეჯი როცა გარუხდება, მაშინ დაიძინებენ განაწვალებნი, ისიც კეთილი მორიგეების დროს, ვინაიდან დილით ძილი წესით აკრძალულია. მხოლოდ 2-დან 3 საათამდე ცინიკურად წოდებული - მკვდარი საათის განმავლობასი შეიძლება ლოგინზე წამოწოლა; დამრღვევებს პირველი შემთხვევისათვის ლოგინს ართმვენ რამდენიმე დღით, განმეორებისას კი ცალკე კამერაში გადაჰყავთ. ასე რომ, მთელი დღე გაბრუებულნი დაბორიალობენ, ან სხედან და თვლემენ. სასაცილო უნდა იყოს, რომ ადამიანს, რომელიც ყოველ დღე გარდაუვალ სიკვდილს ელის, ასეთი იაფფასიანი ხერხით აშინებენ.

თვით ადამიანიც სიკვდილის შეგნებამ გააადამიანა. უკვდავების ძიებამ რელიგია მოიტანა, რეალობის შეგუებამ - ფილოსოფია. მაშ სხვა რაღაა ადამიანობა?!

სიკვდილით დასჯა თვით ღმერთმა შემოიღო, მან ხომ ურჩობისათვის ადამიანთა მთელი მოდგმა დასაჯა. მოკვდავთა სიკვდილით დასჯა რაღაა - უბადრუკი მიმბაძველობა.

ძალაუფლებას, რწმენას ერთგულების გამოსავლენი სიმბოლო ესაჭიროება და რაც უფრო კონკრეტულია იგი, მით იოლია აღსაქმელად, კონტროლის გასაწევად. დაე, მიეცეს გაქანება ადამიანის ბუნებრივ მოთხოვნილებას! მასებისათვის ეს განმუხტვის აუცილებელი პირობაა.

ქურდული წესის თანახმად, ქურდი არა თუ ჯარში არ უნდა ყოფილიყო ნამსახური, საერთოდ თავისუფლებაზე ყოფნის დროს არსად არ უნდა ემუშავა, მაგრამ ახლა, ომის შემდეგ ბევრი ჯარში ნამყოფი ქურდიც მოიძებნებოდა, რომელსაც ვერაფერს წამოსძახებდი, ისე იყო არეული მონასტერი - ყველაფერი შეიძლებოდა მომხდარიყო, ყველამ იცოდა, რომ ფრონტზე „შტრაფნოი“ ბატალიონებში პირდაპირ ციხიდან, ლაგერიდან, სასამართლოდან მიჰყავდათ ბადრაგის თანხლებით მსჯავრდებულნი. ეს ფაქტი გამოიყენებოდა ხოლმე თავის გასამართლებლად, როცა სინამდვილეში უმეტესი მათგანი სხვადასხვა მიზნით, თუ მიზეზით მოხვდა ჯარში და შეიძლება მაშინ არც ქურდობა და არც ციხე არ იცოდა რა იყო, მაგრამ ახლა ამის დამტკიცება ძალზე ძნელი და ზოგ შემთხევაში შეუძლებელიც აღმოჩნდა. ამიტომ ხშირად ქურდები პირად საქმეებში ირიცხებოდნენ, როგორც ნაფრონტალები, ხოლო თვითონ ამბოდნენ, რომ ეს მართლმსაჯულების მოსატყუებელ ხრიკად გამოვიყენეთო. ზოგიც ისეთ ვითარებას აღწერდა, თითქოს მეტი გამოსავალი არ ჰქონდა და პირველივე ხელსაყრელ მომენტში გაქცევით უშველა თავს. ასეთებიც არსებობდნენ, ალბათ, მაგრამ, როგორც ითქვა, მათი სახელით მთელი ნაჯარისკაცლებისა და ნაფრონტალების არმია მოქმედებდა, ვინც ომის დამთავრების შემდეგ ვერსად მოეწყო, კაცის კვლას შეჩვეული, გაგულისებული, საზღვარგარეთ ნამყოფი, ცხოვრება ნანახი აღარ დასჯერდა მათხოვრულ ჯამაგირზე არსებობას და ქურდობას ან სხვა დანაშაულებრივ საქმეს მოჰკიდა ხელი.

გაახსენდა უფროსი მუშაკების ცინიკური ღიმილი და დაჯერებული ფრთოსანი ფრაზა: „კაცი იყოს და საქმე მოიძებნება“. მართლაც, მილიცია მილიონობით იჭერდა ხალხს და ლაგერებში გზავნიდა, ყველა რაიონს საორიენტაციო გეგმა ჰქონდა, რამდენი კაცი უნდა დაეჭირა თვეში. „რას იზამ, კომუნიზმი სხვაგვარად ვერ აშენდება, საჭიროა იაფი მუშახელი“.

მას შემდეგ, რაც ლაგერები სამეურნეო ანგარიშზე გადავიდნენ და მუშები ცოტაოდენ ჯამაგირს იღებდნენ, ზონაში ფული გამოჩნდა. ქურდებმაც საერთო კეთილდღეობის სახელით ნელ-ნელა, სხვადასხვა საჭიროებისათვის ფულის შეგროვება დაიწყეს და ხაზინა გაიჩინეს. ამ საერტო ფულს მეტწილად თვით ბრიგადირები ჰკრეფდნენ თავიანთი მუშებისგან. აქ მიიღო გავრცელება შემდეგ საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთმა მასტიმულირებელმა, არალეგალურმა, მაგრამ ფაქტიურად, ძირითადმა ეკონომიკურმა კანონმა ე.წ. „მკვდარი სულების“ სისტემამ. როცა ბრიგადაში გაფორმებული ჰყავდათ კაცი, რომელცი არ მუშაობდა, მაგრამ განაწესში აფორმებდნენ მის მიერ ვითომდა შესრულებულ სამუშაოს მოცულობას, რის საფუძველზედაც შემდეგ ჯამაგირს იღებდნენ, იმ კაცს ხელს აწერინებდნენ და ფულს ინაწილებდნენ. ქურდების ხაზინა ჩაბარებული ჰქონდა ხაზინდარს, რომელსაც ელიტა ირჩევდა და საიდუმლოდ ინახავდა მის ვინაობას.

თუკი არსებობს ღმერთი, რომელმაც შექმნა სამყარო, საიდან გაჩნდა სატანა, რომელსაც ყოველივე ცუდი, აუხსნელი და ბოროტი ბრალდება? ისიც ღმერთმა შექმნა? რატომ? საცდუნებლად, გასართობად, გამოსაცდელად? თუ არა, მაშ ღმერთი ყოვლისშემძლე აღარ ყოფილა? ან თვით ადამიანთან დამოკიდებულებაში ღმერთი განა არ ჩაიჭრა? თუკი თავისთავად არსებობს ბოროტი და კეთილი, რატომ არ სურდა ღმერთს ეს ცოდნოდა ადამიანს? გამოდის - აწყობდა დებილები, მოტყუებულები? ღმერთის ამპარტავნოა არ იყო, როცა ცხოვრების ხის ნაყოფის მოწყვეტა აუკრძალა ადამიანს, რომ ამით ღმერთს არ დამსგავსებოდა? ამიტომ არ გააძევა იგი ედემიდან? ამიტომ არ გახადა იგი მოკვდავი, მაშასადამე განსხვავება მხოლოდ იმაშიღა გამოიხატება, რომ ადამიანი მოკვდავია და ღმერთი არა? იგი მხოლოდ მაშინ იგუებდა სამუდამოდ ადამიანს, თუკი იგი დებილი იქნებოდა? დედამიწაზე პირველი ბოროტება (თუ არ ჩავთვლით იგივე ვაშლის შეჭმას), კაენის საქციელია, მაგრამ რამ გამოიწვია იგი? რად იუკადრისა ღმერთმა შრომით მოწეული შესაწირავი, რატომ არიჩია აბელის შემონაწირი, უმიზეზოდ რატომ გაანაწყენა კაენი. განა მან დაიმსახურა ეს ქედმაღლური უგულებელყოფა? ან რა საჭიროა მსხვერპლშეწირვა, ეს ქებათა-ქება ღმერთისა, განა ეს ცუდდიდების ჩანერგვა არ არის ადამიანის სულში. ან სამოთხეზე გამიძნული სიკეთე განა ვაჭრობა არ არის და ასეთი სიკეთისაკენ სწრაფვა უნაყოფო სიყვარული?! არა, აქ რაღაც სხვა ამბავია, ან ღმერთი ადამიანის მოგონილია თავის ყაიდაზე, ან ბიბლიური ახსნა ღმერთის მოქმედებისა და მოვლენებისა მცდარია.

ქურდები, ე.ი. თითქმის მთელი კამერა ზემოთა ნარებზე ფეხმორთხმით და ჩაცუცქული შეიკრიბა და „სხოდკა“ - ქურდების ერთადერთი კანონმდებლური და აღმასრულებელი სხდომა გაიშალა.

ერთ-ერთი ეზოს მოტიტვლებულ ბეტონის კედელზე ნაზი მცენარე ამოწვერილა. - სასწაულია, ბეტონს მოერია! - ამბობენ პატიმრები. არავითარი სასწაული, არც ბრძოლა, არც გამარჯვება. ეს ცემენტით გადალესილი კედლები პატიმრისათვის ერთი მთლიანი ძალა, მონოლითური სამყაროა, მონობაა. ბალახის ღეროსათვის კი თავისუფლების მაქსიმალურ სივრცედ ნამცეცა ხვრელიც საკმარისია.

ერთადერთი, რაც შეიძლება კაცს ეკუთვნოდეს სანამ ცოცხალია, ეს ის საკუთარი ვიღაც, ვინც შენში ზის, შენი შექმნილი და შენი ბატონია. ამას ვერც ვერავინ მოგიგებს, ვერც მოგპარავს, ვერც წაგართმევს.

არადა, ხომ იყო ბედნიერი, ვიდრე არაფერი იცოდა. რა იოლი ყოფილა ბედნიერებაც და უბედურებაც. რწმენაზეა დამოკიდებული ყველაფერი, სიყვარულიც, სიცოცხლეც კი.

იშვიათად, ქალთა ლაგერში ვინმეს ცოლი ან ქმარი არ ჰყოლოდა. კაცებთან ეს პროცესი უფრო დიფერენცირებულად გაიშალა. ონანიზმი, ჰომოსექსუალიზმი, ნარკომანია, საქონელმრუშობა და სხვა ანომალიები გაკიცხვას კი არა, გაკვირვებასაც აღარ იწვევდა.

არა, მიჩვევა შეუძლებელი ყოფილა - სიკვდილს რამდენჯერაც შეხვდები პირისპირ - ყველაფერი თავიდან იწყება.

ყოველთვის ეჭვს ბადებს ის პატიმარი, ვინც მთავრობას აგინებს. ეს იმის უტყუარი ნიშანია, გარეთ პირველი შემძრომი მლიქვნელი იქნებოდა, სწორედ ეგეთი ტიპები აქებენ და ემსახურებიან ამ მთავრობას.

ცხოვრების სულ პირველი შთაბეჭდილება: მამის თბილ ხელისგულს ჩაჭიდებული. ავლაბრის ბაზარ-მოედანი. კინტოები წითელი პერანგებით და ბალთიანი ქამრებით, ყარაჩოხელები შავი ჩოხებით გაშვებულ შარვლებზე, მეხანჯლეები, ოქრომჭედლები, ზურნა-დუდუკი, ყოჩების ჭიდაობა. თეთრ ყოჩს წითლად აქვს შეღებილი ზურგი. ეტაკა მეორეს. „არაყში ჩაფუნჩხული ქერით არის მთვრალი“, - აღნიშნავს ვიღაც მათ გვერდით. რქების ჭახუნი. გაგიჟებული ყოჩები. ერთი დაბორიალდა, ნესტოდან სისხლი წასკდა. მოსხლეტით დაეცა ქვაფენილზე. გამარჯვებულმა რამდენიმეჯერ ჩასცხო რქა და ზედ შედგა. ატყდა ყვირილი, სტვენა, ყიჟინი. რაც ძალი და ღონე აქვს, ხელს უჭერს მამას და ტირილს იწყებს...

გამომცემლობა „აღმაშენებელი“, თბილისი, 1997წ.

მაიკლ ონდააჩი - ინგლისელი პაციენტი

გოგო ყოველ ოთხ დღეში ერთხელ ბანს კაცს დამწვარ სხეულს და საქმეს მუდამ კანდამსკდარი ტერფებიდან იწყებს ხოლმე. წყლით გაჟღენთილ ტილოს წვივებზე აწურავს, ის კი სიამოვნებისგან ხვნეშის და იღიმება ზემოთ, ბარძაყებისკენ, დამწვრობა კიდევ უფრო მეტია, მთლად ძვლებამდე უწევს. უკვე რამდენიმე თვე ასე უვლის და ამ სხეულსაც კარგად იცნობს - ზღვის ცხენივით მთვლემარე ასოს, წვრილ, ხმელ თეძოებს... ქრისტესაც ასეთი ექნებოდა, ალბათ. ეს კაცი წმინდანივითაა მისთვის. გულაღმა წევს, თავქვეშ ბალიში არ უდევს. ჭერზე ნახატ ფოთოლნარს ასცქერის, ტოტების ამ აბლაბუდას და მათ შორის გამოჭყეტილ ლურჯ ცას.

ყვება, როგორ გაუტარებია არაერთი კვირა უდაბნოში ისე, რომ მთვარისთვის ახედვა ერთხელაც არ გახსენებია - სწორედ ისე, როგორც ცოლიანმა კაცმა შეიძლება გაატაროს რამდენიმე დღე და ერთხელაც არ შეხედოს ცოლს სახეში, ოღონდ ამის მიზეზი გულგრილობა კი არა, მოუცლელობაა.

***

ცეცხლმოკიდებული ჩამოვვარდი უდაბნოში. ჩემი დანახშირებული სხეულიც იქ იპოვეს, ჯოხებისგან საკაცე შეკრეს და ასე მათრიეს ქვიშებში. ქვიშის ზღვა გვერტყა გარშემო. ხანდახან მდინარის დამშრალ კალაპოტს გადავივლიდით ხოლმე. მომთაბარეები იყვნენ, ბედუინები. ციდან ალმოდებული დავეშვი და თავად ქვიშასაც ცეცხლი მოედო. დამინახეს, როგორ წამოვდექი ცეცხლმოკიდებული. ჩემს ტყავის ჩაფხუტსაც კი ცეცხლი ეკიდა. სახელდახელო საკაცეზე დამაწვინეს, არტახებით დამაბეს ზედ, როგორც ჩვილი აკვანში და სულ სირბილ-სირბილით გაუდგნენ გზას. ყურში იმათი ნაბიჯების ხმა ჩამესმოდა. მარტო ესღა აღრვევდა უდაბნოს მდუმარებას. ასეთი ხანძარი ბედუინებს ადრეც ენახათ - 1939 წლის მერე, ვინ იცის, რამდენი ცეცხლმოკიდებული თვითმფრინავი ჩამოვარდნილი უდაბნოში.

 დამსხვრეული თვითმფრინავებისა და ტანკების ნაწილებისგან იმათაც იხეირეს და სამზარეულო ნივთების კეთება ისწავლეს. ეს ის დრო იყო, როცა ზეცაშიც კი ომი მძვინვარებდა. წინდაწინვე ატყობდნენ, რომელი თვითმფრინავი იყო უკვე ჩამოსავარდნად განწირული და დაცემის ადგილის წინასწარ გათვლასაც უკვე იოლად ახერხებდნენ. თითოელ პატარა ჭანჭიკსაც კი ოქროს ფასი ედო მათთვის. ოღონდ მე ალბათ პირველი ვიყავი, ვინც აფეთქებული თვითმფრინავიდან ცოცხალი გამოათრიეს. არადა, თავზეც კი ცეცხლი მეკიდა... იმათ ჩემი სახელი არ იცოდნენ, მე - მათი გვარ-ტომობა.

***

ეს ის დრო იყო მის ცხოვრებაში, როცა წიგნები საკუთარი სენაკიდან გამოსასვლელ ერთადერთ კარად ესახებოდა და სწორედ ეს წიგნები ექცნენ სულ სხვა სამყაროდ: მიუჯდებოდა მაგიდას, გადაშლიდა წიგნს და იმ ინდოელი ბიჭის ცხოვრებით იწყებდა ცხოვრებას, ვისაც მოეხერხებინა და სინზე დალაგებული, ნაირ-ნაირი საგნებისა თუ ძვირფასი თვლების გარჩევა-დამახსოვრება დაესწავლა; მასწავლებლებიც ბლომად გამოეცვალა - ვინ სხვადასხვა კილოკავს აზიარა, ვინ - ენაზე კბილის დაჭერა ასწავლა, ვინ - ჯადო-მჩხიბაობისგან თავის დაძვრენა...

ხელების თაობაზე მამაც ელაპარაკებოდა ხოლმე - ხელებზეც და ძაღლის თათებზეც. როცა შინ მარტო თვითონ და ძაღლი რჩებოდნენ, თურმე მამამისი დაიხრებოდა ხოლმე და თათებს უყნოსავდა; ასე ამბობდა - მაგის სუნი კონიაკის სურნელსაც კი მირჩევნიაო. და რა ამბებს არ გაიგებდი თურმე ამ დროს! სად ყოფილა, სად უწანწალია... ქალიშვილი ვითომ კი უბრაზდებოდა, მაგრამ ძაღლის თათებს თითქოს მართლა არასოდეს ასდიოდა ჭუჭყის სუნი. „აჰა-ა, დღეს ეკლესიაშიც ყოფილა...“ - იტყოდა ხოლმე მამა. - „ამისა და ამის ბაღშიც შეუვლია... მერე მდელოზეც უნავარდია და გვიმრაშიც გამძვრალ-გამომძვრალა!“ მოკლედ, მისხალ-მისხალ შეეძლო ჩამოეთვალა ძაღლის მთელი იმდღევანდელი ნამოგზაურალი.

გოგო ბაღსა და ბოსტანსაც უვლიდა. დაბომბილი სამლოცველოდან ორმეტრიანი ჯვარცმა გამოათრია და ახალი ნათესების ბოლოში, საფრთხობელად ჩაარჭო. თან ზედ კონსერვის ცარიელი ქილებიც დაკიდა - ქარიან ამინდში ერთმანეთს რომ ეხლებოდა და ასე აფრთხობდა აბეზარ ჩიტებს.

„ექო - ეს სიცარიელეში გამოღვიძებული ხმის სულია“.

არაფერი ისე არ ფასობს უდაბნოში, როგორც ნებისმიერი სითხე.

ისე, ინგლისელებს აფრიკა ძალიან კი უყვართ. მაგათ ტვინის ერთი ნახევარსფერო სწორედაც რომ უდაბნოს მიუგავთ და მაგიტომ. არც საჰარაში გრძნობდნენ თავს უცხოდ.

ეგებ ომის დავიწყების საუკეთესო გზაც ესააო, - ფიქრობს კაცი. ვინმე დამწვარ-დაბუგულ მფრინავზე ზრუნვა, ზეწრების რეცხვა შადრევანში, ბაღივით მოხატულ ოთახში ჯდომა. თითქოს ყველაფერი, რაც რჩება, იმ წარსულის რაღაც მონაგლეჯია, ვერდიმდე დიდი ხნით ადრე რომ არსებობდა, როცა მედიჩები სანთლის შუქზე ბჭობდნენ, როგორი მოაჯირი თუ ფანჯარა მოუხდებოდა მათს ამ ვილას. მოწვეულ, XV საუკუნის საუკეთესო არქიტექტორს უზიარებდნენ თავიანთ მოსაზრებებს და დაჟინებით სთხოვდნენ, ამ საუცხოო ხედისათვის ყველაზე შესაფერისი ჩარჩო მოენახა.

ქვითინზე მეტად ადამიანს სხვა არაფერი აცლის არაქათს.

პირველ რიგში, საკუთარი თავი უნდა დაიცვა მოწყენილობისაგან. მოწყენილობიდან სიძულვილამდე კი ერთი ნაბიჯია.

თუკი ვიღაცისთვის განკუთვნილ საწამლავს იმ იმედით დალევ, აქაოდა იმას ეშველებაო, არაფერი გაგივა - თავსაც მოიწამლავ და სულსაც წაიწყმიდავ.

პატარა ლარნაკიდან მაკრატელი ამოიღო, დაიხარა და თმის შეჭრას შეუდგა - არც კი დაფიქრებულა, რა ოკრობოკროდ, არათანაბრად გამოუვიდოდა და ჯიუტად აგრძელებდა თავისას - ახსოვდა, როგორ უშლიდა თმა მთელი ამ ხნის მანძილზე, როცა დაჭრილებთან მოფუსფუსე, მათკენ წაიხრებოდა ხოლმე. ასე კი სიკვდილთან შეხება აღარ ემუქრებოდა. კმაყოფილმა გადაისვა თავზე ხელი.

გულზე სკდებოდა, როცა წვნიანი - თვითონ ერთ ყლუპზე რომ შეხვრეპდა - თანდათან ცივდებოდა და ქონს იდებდა, ჭირვეული პაციენტის გადამკიდე. თავად არც არაფერ განსაკუთრებულს არ ნატრობდა - პურითა და ცოტაოდენი ხორცითაც იოლად ჩაიწყნარებდა კუჭს. რომელიღაც პატარა ქალაქში, სადაც დროებით განათავსეს ლაზარეთი, მეზობლად ერთ მომცრო საცხობს მიაგნო და როცა კი წუთს მოიხელთებდა, მაშინვე იქაურობას მიაშურებდა ხოლმე - ხარბად ისუნთქავდა უმი ცომის სურნელს, თითქოსდა უკვე გამომცხვარი პური დებულიყო თაროებზე...

- უცნაური დროებაა ეს ომის დასასრული.
- მართალია. ყველა თავისებურად ცდილობს, როგორმე მოერგოს.

იცოდი, რომ მართლა დიდ ჯიბგირებს შუა და საჩვენებელი თითები ერთი სიგრისა აქვთ ხოლმე? ასე იბადებიან. ამიტოამც არ ჭირდებათ ჯიბეში ღრმად ფათური. ბევრი-ბევრი, სანტიმეტრნახევარზე ჩაყონ.

***

სისხლიანი დრო იყო. ხანჯალი და პოლიტიკა. სამკუთხა ქუდები, გახამებული საყელოები და პუჭუჭა პარიკები. თანაც - აბრეშუმის! ცხადია სავონაროლა ცოტა მოგვიანებით გამოჩნდა და მერე დაიწყო, რაც დაიწყო - კოცონებში წიგნებისა თუ ნახატების შეკეტება! პოლიციანოს ჰომეროსი ჰქონდა ნათარგმნი, დიდებული პოემაც დაწერა სიმონეტა ვესპუჩიზე. გსმენია ეგ სახელი?

- არაა... - სიცილი ვერ შეიკავა გოგომ.

მთელი ფლორენცია მისი პორტრეტებით იყო გაძეძგილი. ოცდასამი წლისა გარდაიცვალა, ჭლექით. ჯერ პოლიციანომ გაუთქვა სახელი იმ თავისი პოემით, მერე - ბოტიჩელიმაც გადაიტანა ტილოზე... პოემის სიუჟეტზე ლეონარდოსაც აქვს რამდენიმე ნახატი. პოლიციანო ყოველდღე ლექციებს კითხულობდა: დილაობით, ორ-ორი საათი ლათინურად, ნაშუადღევს კი - ძველბერძნულად. პიკო დელა მირანდოლასთან მეგობრობდა, ცნობილ საზოგადო მოღვაწესთან, რომელიც გიჟმაჟობით გამოირჩეოდა და ბოლოს, ყველასთვის მოულოდნელად, სავონაროლად ბანაკში ამოყო თავი.

***

დარწმუნებული ვარ, ამ კედლებს ბევრი რამე ახსოვთ. თუნდაც აი ეს, კედელში ჩატანებული შადრევანი. იმასთან იკრიბებოდნენ პიკო, ლორენცო, პოლიცინო და ჯერ მთლად ახალგაზრდა მიქეალნჯელო. ხელში ეჭირათ ახალი სამყაროცა და ძველიც. აქაურ ბიბლიოთეკაში ინახებოდა ციცერონის ბოლო ოთხი წიგნი. ამ ხალხმა ჩამოიყვანა ევროაპში ბევრი მანამდე სრულიად უცნობი მხეციც - ჟირაფი გინდა თუ მარტორქა. ვაჭრების მონათხრობის მიხედვით, ტოსკანელიმ იმდროინდელი სამყაროს რუკებიც შეადგინა. აქ, სწორედ აქ, ოთახში ისხდნენ ხოლმე და დილამდე ცხარედ კამათობდნენ. მარმარილოში ნაკვეტი პლატონი კი უტყვი კმაყოფილებით უგდებდა მათ ყურს.

მაგრამ, აი, გამოჩნდა სავონაროლა და ქუჩებიც მისმა გამყინავმა ხმამ შეძრა: „შეინანიეთ! წარღვნა მოახლოვდა!“ და მართლაც, ყველაფერი წაილეკა - თავისუფალი ნება, სინატიფისკენ ლტოლვა, დიდება, ღვთაებრივი პლატონისადმი მოწიწება... მთელ იტალიაში აბრიალდა ინკვიზიციის კოცონები, ცეცხლში ჩაინთქა პარიკებიც, წიგნებიც, ცხოველთა ტყავებიცა და რუკებიც.

***

ლაზარეთში ხელ-ფეხწაწყვეტილი დაჭრილები მოყავდათ წყება-წყება; ერთი საათით ასწრებდნენ ჩემს შეყვარებას და მერე იქვე იხოცებოდნენ. მათი სახელების დამახსოვრებასაც კი ვერ ვასწრებდი.

სიკვდილის მოახლოების მთავარი ნიშანი მაინც ტუჩის კუთხეებში გაჩენილი დუჟი იყო - ნერწყვის პატარა, თეთრი გროვა.

ისე, ხშირად უცხოს ბევრად მეტის გაკეთება შეუძლია, ვიდრე შინაურს.

კიპლინგი მდორედ საკითხავი რამაა. მძიმეებს მიაქციე ყურადღება და დაყოვნებაც ბუნებრივი გამოგივა. ის ხომ კალმისტრით წერდა, მელანში აწობდა... წერისას ალბათ, ფანჯრის იქით მოჭიკჭიკე ჩიტებსაც აყურადებდა, როგორც საკუთარ სიმარტოვეში გამომწყვდეულ მწერლებს სჩვევიათ ხოლმე. სხვათა შორის, ჩიტების ამოცნობა ყველას როდი შეუძლია, აი იმან კი ზედმიწევნით იცოდა ეგ საქმე. შენ, ყველა ჩრდილოამერიკელივით, სწრაფი თვალი გაქ, ოღონდ დაფიქრდი აბა, კიპლინგი რა სიჩქარით დაატარებდა კალამს ფურცელზე... მასე თუ არ იზამ, პირველივე აბზაცი სისულელედ მოგეჩვენება და მთქნარებასაც მალევე მოჰყვები.

ომიანობის დროს ღალატი მოსატანიც არაა იმ ღალატთან რაც ადამიანებს მშვიდობიანობის დროს გვახასიათებს.

სული შეიძლება მოატყუო, მაგრამ ხორცს კი ვერასდროს აურევ თავგზას: ვერც სიზმარეული სიბრძნით, ვერც დადგენილი წეს-კანონით. ხორცია აწმყოსა და წარსულის სარკე.

David with the Head of Goliath, 1906
კარავაჯოს ერთი სურათი აქვს, გვიანდელი... „დავითი გოლიათის თავით ხელში“. ამ ნახატზე ახალგაზრდა მეომარს გაწვდილ ხელში გოლიათის ბებერი და მახინჯი თავი უჭირავს. მაგრამ ეს ნახატი მხოლოდ ამ მიზეზის გამო არ აღძრავს სევდიან ფიქრებს: დამტკიცდა, რომ დავითის სახე თავად ახალგაზრდა კარავაჯოს ავტოპორტრეტია, ხოლო გოლიათისა - მისივე გამოსახულება, ოღონდ უკვე მორჭმულ ასაკში, როცა ამ სურათს ხატავდა. სიჭაბუკე სიბერეს ასამართლებს, ასე ვთქვათ. ადამიანს საკუთარი ყოფიერების ამაოებისთვის გამოაქვს მსჯავრი.

„ისტორიის“ ერთი გამოცემა მინახავს, ყდაზე ის ქანდაკება ეხატა, ერთ-ერთ ფრანგულ მუზეუმში რომაა. თუმცე მე ჰეროდოტე ისეთად არასდროს წარმომიდგენია. ჩემთვის ის ყოველთვის უფრო უდაბნოს იმ თავისუფალ ბინადარს გავდა, რომლებიც ოაზისებს შორის მიდი-მოდიან და ისე ვაჭრობენ ზღაპარ-ლეგენდებით, როგორც მცენარეული თესლით. ყველაფერს ალალად იჯერებენ და მირაჟს მირაჟზე აბამენ.

მარტო მდიდრებს არ შეუძლიათ თავს უფლება მისცენ, გონივრულად მოიქცნენ. იძულებულნი არიან საკუთარი ქონება დაიცვან. სწორედ ისინი მისდევენ მაგ შენი დამპალი ცივილიზებული სამყაროს წეს-კანონებს! ომებსაც ეგენი აცხადებენ, მერე კი ღირსება არ აძლევთ უფლებას ამ ომებს გაეცალონ.

უდაბნოს უკიდეგანო სივრცეებში მივიწყებული ისტორია იღვიძებს.

დატალღული ქვიშა ძაღლის სასის უსწორმასწორო ნაოჭებს ჰგავს.

საკუთარი თუ სხვისი ეროვნული მიკუთვნებულობის მუდმივი განცდა შიგნიდან ანგრევს ადამიანს.

უდაბნო ის სამყაროა, სადაც ცივილიზაცია ასწლეულების მანძილზე არსებობდა, სადაც ათასობით გზა და ბილიკი იკვეთებოდა და იტოტებოდა.

უდაბნოში წყალს ოქროზე მეტი ფასი ადევს, სატრფოს სახელივით სანუკვარია. პეშვში მოიქცევ, ტუცეტან მიიტან და ... სიცარიელეს ეწაფები.

სამყაროს დასალიერი იქ არაა, სადაც რუკებზეა მონიშნული, არც იმ წერტილებში, რომელთათვისაც გავლენის სფეროების გაფართოების მოსურნე კოლონისტები ებრძვიან ერთმანეთს.

ადამიანური ბედნიერება არასდროსაა ერთ ადგილს მიჯაჭვული.

უდაბნოში მოხვედრილ კაცს შეიძლება სიცარიელე ეკავოს შეტყუპებული ხელისმტევნებით და იცოდეს, რომ სწორედ ის დაარწყულებს წყალზე მეტად.

„ბრომფთონულ კოქტეილს“ გავუკეთებ - მორფს და ალკოჰოლს. ლონდონში მოიგონეს, ბრომფთონის საავადმყოფოში, კიბოიანი ავადმყოფებისათვის.

უდაბნოში მუდამ ხანძრის შიში გდევს კაცს.


ინგლისურიდან თარგმნა მარიამ ჩადუნელმა

Saturday, April 16, 2016

გაბრიელ გარსია მარკესი - მარტოობის ასი წელიწადი

გაივლის წლები და დახვრეტის მოლოდინში კედელთან მდგომი პოლკოვნიკი აურელიანო ბუენდია იმ შორეულ საღამოს გაიხსენებს, მამამისმა ყინულის სანახავად რომ წაიყვანა პირველად.

მაკონდო ისეთი ახალი იყო, რომ ბევრი საგნისთვის ჯერაც არ დაერქმიათ სახელი და მხოლოდ თითით უჩვენებდნენ.

„საგნები უსიცოცხლონი როდი არიან, - თავისებურ კილოზე გაჰყვიროდა ბოშა, - ოღონდ ძალა უნდა შეგწევდეს, სული შთაბერო მათ!“

მაკონდოში ყველაზე ჭკვიანმა კაცმა ხოსე არკადიო ბუენდიამ სახლების მშენებლობა ისე დაგეგმა, რომ წყალზე წასულ ხალხს ერთნაირი გზა გაევლო მდინარემდე, ქუჩებიც ისე გონივრულად გაიყვანა, რომ მზის ცხოველმყოფელი სხივი ერთნაირად მისდგომოდა ყოველ სახლს. დაარსებიდან სულ რამდენიმე წელიწადში მაკონდო გახდა ყველაზე სუფთა და კეთილმოწყობილი დაბა იმ სოფელ-დაბებს შორის, რაც კი საერთოდ ენახა აქაურ სამასიოდე მცხოვრებს. მაკონდო იყო ქუდბედნიერი ადგილი, სადაც ოცდაათი წლისთვის ჯერაც არავის გადაებიჯებინა და სადაც ჯერ არავინ მომკვდარიყო.

განა ტყუილად ამბობენ, ადამიანი მხოლოდ იმ ადგილთან არის მიჯაჭვული, სადაც მისი მიცვალებული განისვენებსო.

აურელიანო მაკონდოში დაბადებული პირველი არსება გახლდათ.

ურსულას დეიდა ცოლად გაჰყვა ხოსე არკადიო ბუენდიას ბიძას. მათ ვაჟი შეეძინათ. ეს ბავშვი ისე გაიზარდა, დავაჟკაცდა და მოკვდა, რომ ტანზე ერთი კარგად მორგებული ვიწრო შარვალი არ ჩაუცვამს, სულ ფართო შარვალი ეცვა; 42 წლისა მოკვდა, სისხლისგან დაიცალა სრულიად უბიწო მამაკაცი, რამეთუ კუდიანი დაიბადა, დიახ, ნამდვილი გოჭის კუდი ჰქონდა და მოკვდა ისე, რომ ეს კუდი არც ერთ ქალს არ აჩვენა დედამიწის ზურგზე. მისი მოცილება კი სიცოცხლის ფასად დაუჯდა: მეგობარმა ყასაბმა მისივე თხოვნით ხორცის საჩექი ნაჯახით ძირში მიაჭრა კუდი...

***

მამლების ჩხუბის საყურებლად მთელი სოფელი გამოსულიყო. ხოსე არკადიო ბუენდიას მამალმა პრუდენსიო აგილარის მამალს სული გააფრთხობინა. დამარცხებით გაცოფებულმა და თავისი გასისხლიანებული მამლის დამნახავმა პრუდენსიომ ხოსე არკადიო ბუენდიას განგებ მიმართა ხმამაღლა და ყველას გასაგონად:

- სულითა და გულით მოგილოცავ, იქნებ მაგ მამალმა მაინც გააბედნიეროს შენი ცოლი!

ხოსე არკადიო ბუენდიამ მშვიდად აიყვანა ხელში თავისი გამარჯვებული მამალი, ხალხს დაუძახა, ახლავე მოვალო, ხოლო პრუდენსიო აგილარს ორი სიტყვა მიუგდო:

- შენ კი წადი ახლავე შინ და იარაღი წამოიღე. უნდა მოგკლა.

ათ წუთში დაბრუნდა ხოსე არკადიო ბუენდია პაპისეული შუბით ხელში. მამლების ბრძოლისთვის განკუთვნილ ფარდულთან თითქმის ნახევარი სოფელი შეყრილიყო. პრუდენსიო აგილარი ფარდულის კართან ელოდა, ხელის განძრევაც ვერ მოასწრო, რომ ხოსე არკადიო ბუენდიას საოცარი სიძლიერითა და უნაკლო სიზუსტით ნასროლი შუბი - როგორადაც ოდესღაც პირველი აურელიანო ხოცავდა ამ მხარეში იაგუარებს - ყელში წაერჭო.

ღამით, როცა იმავე ფარდულში ნათესავები თავიანთ მიცვალებულს დარაჯობდნენ, ხოსე არკადიო ბუენდია საძინებელ ოთახში შევიდა. ცოლი დასაწოლად ემზადებოდა და ჩვეულებისამებრ თავის უბიწოების ნიფხავს იცვამდა. კაცმა შუბი შეაქანა ხელში და ცოლს უბრძანა: „ახლავე გაიხადე!“ ურსულა მიხვდა, კაცი არ ხუმრობდა და მორჩილად ჩაიბუტბუტა: „რამე რომ მოხდეს, იცოდე, შენ აგებ პასუხს“, ხოსე არკადიო ბუენდიამ შუბი მიწურ იატაკში ჩაარჭო:

- თუ ბედად გვიწერია ხვლიკების დაბადება, რას ვიზამთ, ბედს ვერსად გავექცევით, გავზრდით ხვლიკებს, ამ სოფელში კი შენი მიზეზით აღარავინ მოკვდება, იცოდე!

[...]

თუმცა ეს ორთაბრძოლა სოფელმა ღირსეულ ორთაბრძოლად მიიჩნია, ცოლ-ქმარს მაინც სინდისის ქენჯნა დაეუფლა ამ დღიდან. ერთხელ ღამით ურსულად რატომღაც ვერ იქნა და ვერ დაეძინა, წამოდგა, წყალს მაინც დავლევო და ეზოში გავიდა, სადაც წყლით სავსე კოკა იდგა. უცებ პრუდენსიო აგილარი დაინახა, ნაღვლიანი და მიცვალებულივით ფერგამკრთალი პრუდენსიო ჭრილობიდან სისხლის შეჩერებას ლამობდა, გამოღადრულ ყელში ბალახს იჩურთავდა.

ურსულას სულაც არ შეშინებია პრუდენსიოსი, შეეცოდა მხოლოდ. ოთახში დაბრუნებისთანავე უამბო ქმარს ყოველივე, მაგრამ მან ყურიც არ ათხოვა ცოლის სიტყვებს: „როდის იყო, მიცვალებული საფლავიდან დგებოდა? სინდისი გვქენჯნის, ეს არის და ეს“.

მესამე ღამეს ურსულა პრუდენსიო აგილარს საბანაო ოთახში გადააწყდა, ბალახით იშორებდა ყელზე მიმხმარ სისხლს. ერთ წვიმიან ღამესაც ეზოში მოჰკრა თვალი. ხოსე არკადიო ბუენდიას გული გაუწყალა ცოლის მოჩვენებებმა და ისიც ეზოში გავიდა: მიცვალებული ისევ იქ იდგა; როგორც ყოველთვის, ახლაც ნაღველი ეხატა სახეზე:

- დაიკარგე აქედან! - დაუყვირა ხოსე არკადიო ბუენდიამ. - იცოდე, რამდენჯერაც მოხვალ, იმდენჯერ მოგკლავ!

პრუდენსიო აგილარი არც შერხეულა. ხოსე არკადიო ბუენდიამ შუბის მოქნევა ვერ გაბედა. იმ დღიდან მასაც სანატრელი გაუხდა მშვიდი ძილი. ხოსე არკადიო ბუენდიას არ ასვენებდა ის უსაზღვრო ნაღველი, წვიმაში მდგომ მიცვალებულის თვალებში რომ ამოიკითხა - ნაღველი და მონატრება შინ დარჩენილისა; თვალთაგან არ სცილდებოდა, რა გაფაციცებული ეძებდა წყალს პრუდენსიო ბალახის დასასველებლად და ჭრილობის მოსაბანად. „ეტყობა, უჭირს, - უთხრა ხოსე არკადიო ბუენდიამ ცოლს. - ეტყობა, მარტოობა უჭირს“. ურსულას ისე შეეცოდა მიცვალებული, რომ ერთ ღამეს, როცა კვლავ გადააწყდა მოჩვენებას, - იგი ახლა სამზარეულოში შესულიყო და ღუმელზე დადგმულ ქვაბებში ეტყობა წყალს ეძებდა, - გადაწყვიტა, სახლის ყოველ კუთხე-კუნჭულში წყლით სავსე თასები დაედგა. ხოლო, როცა ხოსე არკადიო ბუენდიამ დაინახა, როგორ იბანდა ჭრილობას პრუდენსიო აგილარი მის საძინებელ ოთახში, ვეღარ გაუძლო და მორჩილად თქვა:

- იყოს ნება შენი, პრუდენსიო. წავალთ ამ სოფლიდან, წავალთ შორს და არასოდეს არ დავბრუნდებით. ახლა კი წადი და მშვიდად იყავი.

[...]

დაუსახლებელი ადგილების საძებნელად გამგზავრებამდე, ხოსე არკადიო ბუენდიამ მიწაში ჩამარხა თავისი შუბი და მერე საკუთარი ხელით სათითაოდ წააცალა თავი მოჩხუბარ მამლებსაც. ეგონა, პრუდენსიო აგილარის სულს ამით სიმშვიდეს მოჰფენდა.

***

ღამით, მდინარესთან რომ დაბანაკდნენ, ხოსე არკადიო ბუენდიას დაესიზმრა, ვითომ ბანაკის ადგიალს წამოიმართა დიდი ქალაქი, სადაც სახლებს უცნაურად გამჭვირვალე კედლები ჰქონდა. როცა იკითხა, რა ქალაქიაო, პასუხად გაიგონა ასევე უცნაური და უაზრო სახელი, მაგრამ სიზმარში მეტისმეტად ზებუნებრივად ჟღერდა ეს სახელი: მაკონდო. მეორე დღეს ხოსე არკადიო ბუენდიამ თავისიანები დაარწმუნა, ზღვის ძებნას მოვეშვათ, ტყე გავკაფოთ და ყველაზე გრილ ადგილას მიწა მოვასუფთავოთო. სწორედ აქ დააარსეს კიდეც სოფელი.

***

უძილობის ეპიდემიამ ბუენდიების სახლშიც მოიკიდა ფეხი.

[...]

ინდიელი ქალი სასოწარკვეთილი უხსნიდა ყველას, ძილის უნარის დაკარგვა კი არ არის ყველაზე საშინელი სენი, - უძილობა არც დაგვეტყობაო, - საშინელებაა ის, რაც ამ უძილობას მოჰყვება - გუმავიწყობაო. როცა კაცს უძილობა შეეყრება და ფხიზლობს, მის მეხსიერებაში უპირველესად ბავშვობის მოგონებები ქრებიან უკვალოდ, მერე სახელები და საგანთა დანიშნულებანი ავიწყდება, შემდეგ ხალხს ვეღარ სცნობს და საკუთარი პიროვნებაც ეუცხოება. ერთი სიტყვით, წარსულს მოწყვეტილი კაცი სავსებით ყეყეჩდებაო.

[...]

ორშაბათი დღე რომ გათენდა, მთელ ქალაქს არ ეძინა უკვე.

[...]

ვისაც ძილი უნდოდა, - ისინი უძილობამ კი არ დაღალა, უბრალოდ, სიზმრები მოენატრათ, - რას არ იგონებდნენ, რომ ქანცგაწყვეტილებს ჩასძინებოდათ, მაგრამ ამაოდ. ყველანი ერთ ადგილას იკრიბებოდნენ, გაუთავებლად ლაყბობდნენ, ერთ ანეკდტოს ათასჯერ იმეორებდნენ, თეთრ ყვერულზე ზღაპარს დაუსრულებლად ჰყვებოდნენ, ერთი სიტყვით, მათი ყოფა იმ თამაშს ჰგავდა, ბოლო რომ არ აქვს: ერთ-ერთი კაცი, მთხრობელი, დანარჩენებს ეკითხებოდა, გინდათ თეთრ ყვერულზე ზღაპარი გიამბოთო და თუ უპასუხებდნენ, „კიო“, მთხრობელი ამბობდა, მე „კის“ თქმა არ მითხოვია თქვენთვის. მე გთხოვეთ, გეპასუხათ, თეთრ ყვერულზე თუ გინდათ ზღაპარი გიამბოთ-მეთქი? თუ უპასუხებდნენ, „არაო“, მთხობველი ამბობდა, მე თქვენთვის „არას“ თქმა არ მითხოვია, მე გთხოვეთ, გეპასუხათ, თეთრ ყვერულზე თუ გინდათ ზღაპარი გიამბოთ-მეთქი? და თუ ხმას არავინ იღბდა, მთხრობელი ამბობდა, მე თქვენთვის დუმილი არ მითხოვია, მე გთხოვეთ გეპასუხათ, თეთრ ყვერულზე თუ გინდათ ზღაპარი გიამბოთ-მეთქი. თუ ვინმე წასასვლელად მოემზადებოდა, მთხრობელი მაშინვე ეძგერებოდა: მე თქვენთვის წასვლა არ მითხოვია, მე გთხოვეთ, გეპასუხათ, თეთრ ყვერულზე თუ გინდათ ზღაპარი გიამბოთ-მეთქი და ასე მეორდებოდა გაუთავებლად მთელი ღამეები.

[...]

გულმავიწყობის საწინააღმდეგო საშუალებამ, რომელიც აურელიანომ აღმოაჩინა სრულიად შემთხვევი, მხოლოდ ცოტა ხანი უშველა მაკონდოელებს. აურელიანო ერთ-ერთი პირველთაგანი იყო, ვინც უძილობით დაავადდა და რაღა თქმა უნდა, გამოცდილებაც მეტი ჰქონდა ამ საქმეში. ერთხელ გრდემლი დასჭირდა ფოლადის გასაბრტყელებლად და ვერაფრით გაიხსენა მისი სახელი. მამამ უკარნახა, გრდემლი ჰქვიაო. აურელიანომ ქაღალდის პატარა ნაგლეჯზე დაწერა ეს სიტყვა და გრდემლს მიაკრა. ახლა კი აღარასოდეს დამავიწყდებაო, გაიფიქრა გახარებულმა, მაგრამ რა იცოდა, რომ ეს გულმავიწყობის დასაწყისი იყო ჯერ. ერთი-ორი დღის მერე ჭაბუკმა შეამჩნია, რომ ლაბორატორიულ ხელსაწყოთა სხელებს ძლივს იხსენებს. ადგა და, ვიდრე მთლად არ გადავიწყნოდა, ქაღალდებზე ჩამოწერა და ყველას სათითაოდ მიაკრა. ამრიგად, საკმარისი იყო წარწერა წაეკითხა და მაშინვე ხვდებოდა, რომელი საგანი ედო წინ. როდესაც მამამ გულისტიკივილით შესჩივლა, ბავშვობის ყველაზე ტკბილი და თბილი ამბებიც კი უკვე ნელ-ნელა მავიწყდებაო, აურელიანომ აუხსნა თავისი გამოგონილი ხერხი და მალე ხოსე არკადიო ბუენდიამ ჯერ საკუთარ ოჯახში, ხოლო შემდეგ მთელ ქალაქში გაავრცელა იგი. მელანში ამოვლებული ფუნჯით ყველა საგანს აწერდა სახელს.

ასე გაჩნდა წარწერები: მაგიდა, სკამი, საათი, კარი, კედელი, საწოლი, ქვაბი. მერე პირუტყვის სადგომსაც მისწვდა, მინდორშიც გავიდა და არაფერი არ დატოვა აღუნიშნავი. ძროხა, თხა, ქათამი, მანიოკა, მალანგა, ბანანი - იუწყებოდნენ წარწერები. გულმავიწყობაში ჩაძირული ხალხი მიხვდა, მალე დადგებოდა ის დღე, როდესაც წარწერის მიხედვით საგნის სახელს კი გაიხსენებდნენ, მაგრამ სამაგიეროდ აღარ ეხსომებოდათ თვით ამ საგნის დანიშნულება. ყველანი საგონებელში ჩავარდნენ, აღარ იცოდნენ, რა ეღონათ. იმის წარმოსადგენად თუ როგორ ებრძოდნენ მაკონდოელები გულმავიწყობას, საკმარისი იყო წაეკითხათ ძროხის კისერზე დაკიდული წარწერა: „ეს ძროხაა. უნდა მოვწველოთ დილა-საღამოს. იგი რძეს გვაძლევს, რძე კი უნდა აადუღოთ და დაუმატოთ ყავას, რათა რძიანი ყავა მიირთვათ“.

აი ასე ცხოვრობდნენ მაკონდოელები, თვალსა და ხელს შუა უქრებოდათ სინამდვილე, ამ წარწერების დახმარებით ცოტა ხანს კიდევ ახსოვდათ რაღაც-რაღაცეები, მაგრამ მერე რა ეშველებოდათ, როცა კითხვაც დაავიწყდებოდათ?

ქალაქის შესასვლელში დიდი აბრა გამოაკრეს: „მაკონდო“, მთავარ ქუჩაზე კი უფრო დიდი აბრა იუწყებოდა: „ღმერთი არს“. თითქმის ყველა სახლსი კედელზე დახატეს ნაირ-ნაირი პირობითი ნიშნები, რომელთაც ევალებოდათ ადამიანებისთვის გაეხსენებინათ საგნები და გრძნობები.

***

ქალს მუხლებზე კათხა ედო. აურელიანომაც ფული კათხაში ჩააგდო და ოთახში ანგარიშმიუცემლად შევიდა... საწოლში მთლად დედიშობილა იწვა მულატი ყმაწვილი ქალი, ძუძუები ძაღლისას მიუგავდა.

აურელიანომდე ამ ოთახში სამოცდასამი მამაკაცი შევიდა. სწორედ მათი ფილტვებიდან ამონასუნთქით, მათი ოფლის სუნითა და ოხვრით ავსებულიყო ჰაერი და ტალახივით ჩასქელებულიყო. ქალმა სველი ზეწარი აიღო და აურელიანოს სთხოვა, ერთ ბოლოში მომიკიდეთ ხელი და გამაწურინეთო. ზეწარი სისველეს მეტისმეტად დაემძიმებინა. ქალიშვილი მანამდე წურავდა, ვიდრე ზეწარი არ გამჩატდა. მერე ორივემ დაბერტყეს ქვეშსაფენი ჭილოფიც, საიდანაც ოფლის წვეთები წამოვიდა წვიმასავით.

აურელიანო ნატრობდა, ნეტავ სულ ასე გაგრძელდეს უსასრულოდო. მართალია, სიყვარულობანას მექანიზმი თეორიულად იცოდა, მაგრამ ახლა მუხლები ისე უკანკალებდა, ლამის წაქცეულიყო. ქალიშვილი საწოლის დალაგებას მორჩა და ვაჟს მიუბრუნდა, ახლა კი შეგიძლია ტანთ გაიძროო. აურელიანო თავის მართლებას მოჰყვა, ძალით შემომაგდეს, ოცი სენტავო გადამახდევინეს და თანაც გამაფრთხილეს, დიდხანს ნუ დარჩებით ოთახშიო. ქალი ყველაფერს მიხვდა, „გასვლისას თუ კიდევ ჩააგდებ ოც სენტავოს, შეგიძლია ცოტა ხანს კიდევ დარჩე“, - ჩუმად უთხრა ვაჟს.

აურელიანო ტანსაცმელს იხდიდა, სირცხვილი სწვავდა და თან ერთი ფიქრიც არ ასვენებდა, ჩემი ძმა უკეთესი შესახედავი იქნებოდა შიშველიო. თუმცა ქალი ბევრს ცდილობდა, აურელიანო მაინც შებოჭილი, უგრძნობელი და მიუსაფარი ჩანდა. „კიდევ ჩავაგდებ ოც სენტავოს“, - ჩაიბურტყუნა მთლად სასოწარკვეთილმა. ქალმა მადლიერებით დაუქნია თავი. კანი გადატკეცოდა თეძოზე. ზურგი მთლად გადაქერცლილი და დასისხლიანებული ჰქონდა, ქანცგაწყვეტილი მძიმედ სუნთქავდა. ორი წლის წინათ აქედან შორს ერთ ღამეს გოგოს ჩასძინებია და სანთელი ანთებული დარჩენია. სიმხურვალემ გააღვიძა თურმე, ირგვლივ ცეცხლის ალი ბრიალებდა. სახლი, სადაც გოგო და მისი გამზრდელი ბებია ცხოვრობდნენ, ფერფლად ქცეულა. მას შემდეგ დაატარებს ბებია ქალაქად და სოფლად და ისიც ოც სენტავოდ უმასპინძლდებდა კაცებს ლოგინში. აბა, რა ქნან, სახლის ფული ხომ უნდა აინაზღაურონ? ალბათ, კიდევ ათ წელიწადს მომიწევს ასე ცხოვრება, ღამეში სამოცდაათი კაცი უნდა გავისტუმრო, რომ სახლის ფული დავაგროვოთ. ესეც არ იყოს, ჭამა ხომ გვინდა, გზაში ფული ხომ გვინდა, ინდიელებსაც ხომ უნდა გადავუხადოთ ბებიაჩემის ზიდვაშიო, - შესჩიოდა აურელიანოს მულატი ქალი. როდესაც ფაშფაშა ქალბატონმა მეორედ დააკაკუნა კარზე, გულდამძიმებული აურელიანო ისე გავიდა ოთახიდან, არაფერი გაუკეთებია. მთელი ღამე არ მოუხუჭავს თვალი, მულატ ქალზე ფიქრობდა, ებრალებოდა და სურვილიც სწვავდა მისი. რაღაცნაირი დაუმორჩილებელი ძალა ეწეოდა მისკენ, გულით ეწადა ყვარებოდა და მფარველადაც გახდომოდა.

დილით უძილობითა და განცდებით გატანჯულმა აურელიანომ მტკიცედ გადაწყვიტა, ცოლად ეთხოვა ეს ქალი, გაეთავისუფლებინა ბებიის ბორკილებისაგან და ყოველღამ მხოლოდ ის დამტკბარიყო სამოცდაათი კაცის მაგივრად. ამ გადაწყვეტილებით მიადგა კიდეც დილის ათ საათზე „კატარინოს დუქანს“, მაგრამ მულატი ქალი და ბებიამისი მაკონდოდან წასულიყვნენ უკვე.

***

ერთხელ ღამით მელკიადესს მოეჩვენა, მაკონდოს მომავალს ვხედავო. მაკონდო დიდებული ქალაქი გახდება, მის ქუჩებს დიდი მინის სახლები დაამშვენებს, ბუენდიების ჭაჭანება კი აღარსად იქნებაო, - თქვა მან. „ნუ სულელობ, - გაცხარდა ხოსე არკადიო ბუენდია, - მინის სახლები კი არა, მე რომ სიზმარში ვიხილე, სწორედ ისეთი ყინულის სახლები დაამშვენებს მაკონდოს; რაც შეეხება ჩვენს გვარს, ისე არ გადავშენდებით, ერთი ბუენდია მაინც არ დარჩეს მაკონდოში უკუნეთი უკუნისამდე“.

მაკონდოელებმა გადაწყვიტეს, დაუპატიჟებელი სტუმრები - კორეხიდორი გაეგდოთ და ხოსე არკადიო ბუენდიას მიაკითხეს იმ იმედით, გვიუფროსებსო, მაგრამ მან უარი უთხრა: დონ აპოლინარ მოსკოტე ცოლ-შვილთან ერთად ჩამოვიდა და მამაკაცებს არ შეჰფერით მეორე მამაკაცი საკუთარი ოჯახის თვალწინ დაამცირონო.

„კატარინოს დუქანისთვის“ უკვე მიეშენებინათ შუშაბანდი და ფიცრის ტიხარით ერთმანეთისგან გამოყოფილი პატარა ოთხები. ამ ოთახებში მარტოხელა ქალები ცხოვრობდნენ და მათ მიმჭკნარი ყვავილების სუნი ასდიოდათ.

ათმა კაცმა ძლივს წააქცია გავეშებული ხოსე არკადიო ბუენდია, თოთხმეტმა კაცმა ასევე ძლივს შეკოჭა, ხოლო ოცმა კაცმა ძლივს მიათრია დიდ წაბლის ხესთან და თოკით მიაბეს ზედ. ხოსე არკადიო ბუენდია უცნაურსა და გაუგებარ ენაზე იგინებოდა და პირიდან მწვანე დუჟი გადმოსდიოდა. მაკონდოში დაბრუნებულ ურსულასა და ამარანტას იგი კვლავ გაკოჭილი დახვდათ, საცოდავად გალუმპულიყო წვიმაში, მაგრამ სამაგიეროდ მიწყნარებული და მშვიდი ჩანდა. ურსულამ ქმარს თოკი შემოხსნა დასისხლიანებულ ხელ-ფეხზე, მხოლოდ წელზე დაუტოვა, მერე პალმის ტოტებით გადაახურვინა მისი სამყოფელი, რათა მზესა და წვიმას არაფერი ევნო წაბლის ხეზე თოკით მიბმული კაცისთვის.

***

წირვის ბოლოს, ის იყო ხალხმა დაშლა დაიწყო, რომ მღვდელმა ხელი აღმართა: - ერთი წუთით შეიცადეთ, ახლავე დაგარწმუნებთ, რაოდენ უსაზღვროა ძალა ჩვენისა უფლისა.

მღვდელ ნიკანორს წირვისას პატარა ბიჭი ეხმარებოდა. ამ ბიჭმა მოხუცს ცხელი შოკოლადით სავსე ფინჯანი მოუტანა, იმანაც ადგა და სულმოუთქმელად გადაჰკრა მდუღარე სასმელი. მერე ანაფორის სახელოდან ცხვირსახოცი გამოაფრიალა, პირი მოიწმინდა, ორივე ხელი წინ გაიწვდინა და თვალები დახუჭა... და უცბად ნიკანორი თორმეტი სანტიმეტრით ასცილდა მიწას.

მეტისმეტად დამაჯერებელი იყო, წყალი არ გაუვიდოდა ამ საბუთს. რამდენიმე დღეს მღვდელი ნიკანორი ქუჩა-ქუჩა დადიოდა, ცხელ შოკოლადს სვამდა და უკვე მერამდენედ იმეორებდა თავის ოინს. ბოლოს და ბოლოს ბიჭმა იმდენი ფული დააგროვა, რომ ტაძრის მშენებლობა სულ რაღაც ერთ თვეში დაიწყეს. უკვე ყველა დარწმუნდა, რომ ნიკანორი თავად უფლისგან სულშთაბერილი საოცრება იყო. მხოლოდ ხოსე არკადიო ბუენდიას არ სჯეროდა მისი.

ერთ დილით ხალხმა წაბლის ხესთან მოიყარა თავი, რათა კვლავ ეხილათ მღვდლის ამაღლება. ყველანი გაოცებულნი შესქრეოდნენ მღვდელს. ხოსე არკადიო ბუენდია კი იჯდა თავისთვის მშვიდად და მხოლოდ მაშინ შეირხა ოდნავ და აიჩეჩა მხრები, როცა თავის სკამიანად ამაღლებული მღვდელი ნიკანორი დაინახა.

- Hoc est simpicissimum, - თქვა ხოსე არკადიო ბუენდიამ, - homo iste statum guatrum materiae inventit. (ეს სულ უბრალო რამეა. ამ კაცმა მატერიის მეოთხე მდგომარეობა აღმოაჩინა, ლათ.)

ამის გაგონებაზე მღვდელმა ნიკანორმა ხელი აღმართა და მისი სკამიც მაშინვე დაეშვა მიწაზე.

- Nego, - თქვა მან. - Factum hoc existentiam dei probat sine dubio. (არ გეთანხმები: ჩემი ამაღლება ღმერთის არსებობას ამტკიცებს, ლათ.)

ახლა კი მიხვდნენ მაკონდოელები, ხოსე არკადიო ბუენდია ქაჯურად კი არა, ლათინურად ბუტბუტებდა თურმე.

***

უბრალო ადამიანურობის გამო აურელიანომ ლიბერალების საქმიანობა მოიწონა ყველა საკითხში, განსაკუთრებით ბავშვების საკითხში, მაგრამ გაგებით კი ვერ გაიგო, რა საჭირო იყო ომის გაჩაღება ისეთი რამის გულისთვის, რასაც ხელს ვერ შეახებს კაცი.

კვირას, დილსი რვა საათზე, მოედანზე დადგეს ხის ყუთი, რომელსაც ექვსი ჯარისკაცი ყარაულობდა. არჩევნები რომ თავისუფალი იყო, აურელიანო საკუთარი თვალით დარწმუნდა. იგი თითქმის მთელი დღე არ მოშორებია სიმამრს და თვალს ადევნებდა, ამომრჩევლებს ერთჯერ მეტად არ მიეცათ ხმა. დილის ოთხ საათზე დოლების ბრახაბრუხმა ხალხს აუწყა, არჩევნები დამთავრდაო და ყუთი დალუქეს. საღამოს აურელიანოსთან დომინოს თამაშის დროს დონ აპოლინარ მოსკოტემ სერჟანტს უბრძანა, ყუთი გახსენით და ხმებით დაითვალეთო. დათვლის შედეგად აღმოჩნდა, რომ ვარდისფერი ქაღალდი იმდენივე იყო, რამდენიც ცისფერი, მაგრამ სერჟანტმა ვარდისფერი ქაღალდი მხოლოდ ათი ცალი დატოვა, ცისფერებს კი საკუთარი ხელით შევსებული მიუმატა. ყუთი კვლავ დალუქეს, რათა მეორე დღეს, დილაუთენია წაეღოთ პროვინციის დედაქალაქში. „ლიბერალები ომს დაიწყებენ“, - თქვა აურელიანომ. დონ აპოლინარ მოსკოტეს თავი არც აუწევია, თამაში განაგრძო. „თუ გგონია ამ ქაღალდების შეცვლის გამო დაიწყებენ, ამაოდ ირჯები. რამდენიმე ცალი ვარდისფერი ქაღალდი ხომ დარჩა ყუთში? ვერ იჩივლებენ“. აურელიანომ წამში გაისიგრძეგანა ოპოზიციის სავალალო მდგოამრეობა. „მე რომ ლიბერალი ვიყო, - შენიშნა მან, - სულაც ამ ქაღალდების გამო დავიწყებდი ომს“.

***

პოლკოვნიკმა აურელიანო ბუენდიამ ოცდათორმეტჯერ წამოიწყო შეიარაღებული აჯანყება და ოცდათორმეტჯერვე დამარცხდა. ჩვიდმეტი ქალისგან ჩვიდმეტი ვაჟიშვილი შეეძინა და ჩვიდმეტივე ერთ ღამეს მოუკლეს, უფროსი ოცდათხუთმეტი წლისა მოკვდა.

თვითონ აურელიანოს თოთხმეტჯერ დაესხნენ თავს მოსაკლავად და გადარჩა, სამოცდაცამეტჯერ ჩაუსაფრდნენ და კიდევ გადარჩა, დახვრეტაც აიცდინა და ერთხელაც იმდენი ქინაქინა ჩაუყარეს ყავაში, ცხენს რომ გააფრთხობინებდა სულს, მაგრამ აურელიანო გადარჩა, მან უარი თქვა რესპუბლიკის პრეზიდენტის ნაბოძებ ორდენზე. იგი გახდა რევოლუციური ჯარების უმაღლესი მთავარსარდალი და სამხედრო მსაჯული. ქვეყანაზე არ მოიძებნებოდა კაცი, ვისაც ასე შინებოდა მთავრობას.

ასეთი საქვეყნოდ ცნობილი კაცი იყო აურელიანო, მაგრამ სურათი არასოდეს გადაუღია, უფლებას არავის აძლევდა, მისთვის სურათი გადაეღო. მან უარი თქვა სამუდამო პენსიაზე, ომის შემდეგ რომ დაუნიშნეს, ღრმა მოხუცებულობამდე ოქროს თევზებში აღებული ფულით ცხოვრობდა.

თუმცა აურელიანო ბრძოლის ველზე პირველი გაიჭრებოდა ხოლმე, დაჭრით მხოლოდ ერთხელ დაიჭრა და ისიც საკუთარი ხელით კინაღამ არ მოისწრაფა სიცოცხლე. ეს ამბავი მოხდა ნეერლანდის კაპიტულაციის ხელმოწერის შემდეგ, რამაც ბოლო მოუღო თითქმის ოც წელიწადს გაგრძელებულ სამოქალაქო ომებს. აურელიანომ მკერდში დაიხალა რევოლვერი, მაგრამ ტყვიამ ზურგი გაუხვრიტა, გარეთ გავარდა და აურელიანოც იოლად გადარჩა.

თავს გადახდენილი მთელი ამ ამბების სანაცვლოდ, სამახსოვროდ და თაობებისთვის გადასაცემად მაკონდში მხოლოდ ერთ ქუჩას დაარქვეს მისი სახელი. ეს იყო და ეს. მაგრამ, როგორც თვითონ თქვა სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე, იმ დილით, როცა ოცდაერთკაციან რაზმთან ერთად მაკონდოს ტოვებდა, რათა შეერთებოდა გენერალ ვიქტორიო მედინას ლაშქარს, სულ არ მოელოდა, ბედისწერა ამოდენა სახელსა და დიდებას თუ უმზადებდა.

***

ურსულამ გადაწყვიტა, ბერიკაცი (ხოსე არკადიო-ბუენდია) ისეთი მორჩილი და გულგრილია ყველაფრისადმი, არაფერი დაშავდება, რომ ავხსნაო. თოკები შემოხსნა, მაგრამ მოხუცი თავის სკამიდან არც წამომდგარა, იჯდა წვიმასა და მზეში ისე, თითქოს თოკს კი არა, ბორკილზე უფრო გამძლე და უხილავ რაღაცას მიეკრა ხეზე.

სამოქალაქო ომის დროს ყველამ იცოდა, ზოგიერთი ფანატიკოსი დედა თავის ქალიშვილს საგანგებოდ აგზავნიდა საქვეყნოდ ცნობილ სამხედრო მეთაურებთან დასაწოლად, რათა მერე, როგორც თვითონ ირწმუნებოდნენ, ჯიშიანი შთამომავლობა წამოზრდოდათ.

***

ერთ საღამოს პოლკოვნიკმა აურელიანო ბუენდიამ პოლკოვნიკ ხერინელდო მარკესს ჰკითხა:

- მეგობარო, იქნებ, მითხრა, რისთვის იბრძვი?
- რისთვისაც მოვალე ვარ ვიბრძოდე, მეგობარო, - უპასუხა პოლკოვნიკმა ხერინელდო მარკესმა: - ლიბერალთა დიადი პარტიისათვის.
- ბედნიერი ხარ. იცი, რისთვისაც იბრძვი, - უთხრა პოლკოვნიკმა აურელიანო ბუენდიამ. - მე კი მხოლოდ ახლა მივხვდი, რომ სიამაყის გამო ვიბრძვი.
- ეგ ცუდია, - შენიშნა პოლკოვნიკმა ხერინელდო მარკესმა.

მეგობარს შეშფოთება რომ შეამჩნია, პოლკოვნიკ აურელიანო ბუენდიას გაეღიმა:

- რა თქმა უნდა, ცუდია, - უთხრა მან, - მაგრამ იმას მაინც სჯობს, როცა სულ არ იცი, რისთვის იბრძვი, - მერე მეგობარს თვალებში ჩახედა და კვლავ ღიმილით დაუმატა: - ან როცა ისეთი რაღცისთვის იბრძვი, - აი, მაგალითდ, შენსავით, - რაც არავის არაფრად სჭირდება.

***

პოლკოვნიკმა აურელიანო ბუენდიამ ურსულად მხოლოდ ერთხელ მისწერა წერილი და ისიც წასვიდან რვა თვის შემდეგ. შიკრიკმა დიდი დალუქული კონვერტი მოუტანა ურსულას, კონვერტში კი პატარა ბარათი იდო: „თვალი ადევნეთ მამას - მალე მოკვდება“.

ურსულა შეშფოთდა: „რადგან აურელიანო ამბობს, მაშასადამე, ასეც მოხდება“. მაშინვე სთხოვა ოჯახის წევრებს მოხუცი საძინებელ ოთახში გადმომაყვანინეთო. ისედაც ტანმძიმე ხოსე არკადიო ბუენდიამ წაბლის ძირში ხანგრძლივი წლების მანძილზე ჯდომისაგან უფრო მოიმატა წონაში. ექვსმა კაცმა ვერ წამოაყენა სკამიდან და იძულებული გახდნენ საწოლამდე მიეთრიათ. როგორც კი ეს უზარმაზარი, მზით გარუჯული და წვიმებით გაჟღენთილი ბერიკაცი ოთახში შეიყვანეს, მაშინვე მოედო ირგვლივ ყოველივეს აყვავებული წაბლის, სოკოსა და ნესტის მძაფრი სუნი.

მეორე დილით მისი საწოლი ცარიელი დახვდათ. ურსულამ მთელი სახლი შემოირბინა და ბოლოს ქმარი წაბლის ძირში იპოვა. მაშინ ისევ წაათრიეს და საწოლზე მიაბეს. თუმცა ხოსე არკადიო ბუენდიას უწინდებურად ერჩოდა ძალა, წინააღმდეგობა მაინც არ გაუწევია. მისთვის ახლა ყველაფერი სულერთი იყო. წაბლის ძირში იმიტომ კი არ დაბრუნდა, რომ შეგნებულად სურდა იქ ყოფილიყო, სულაც არა, - მისი სხეული მიეჩვია იმ ადგილს.

[...]

დილით, ქმართან საუზმე რომ მიჰქონდა, ურსულამ დაინახა, დერეფანში მის შესახვედრად ვიღაც უცხო კაცი მოდიოდა. ... ეს კაცი კატაურე გახლდათ, ვისტასიონის ძმა, უძილობის ეპიდემიას რომ გაექცა და უგზოუკვლოდ გადაიკარგა. ვისიტასიონმა ჰკიტხა, რატომ დაბრუნდიო, იმანაც თავისი ტომის ინდიელთა მსგავსად საზეიმოდ უპასუხა: - მეფის დაკრძალვას უნდა დავესწრო.

მაშინ შევიდნენ ხოსე არკადიო ბუენდიას ოთახში და ბერიკაცი შეანჯღრიეს, ყურშიც ჩასძახეს, სარკეც მიუტანეს ცხვირთან, მაგრამ ამაოდ. ცოტა ხნის შემდეგ, როცა დურგალი ზომას იღებდა კუბოსთვის, ფანჯრიდან დაინახეს: პაწაწინა ყვითელი ყვავილების წვიმა წამოსულიყო. მერეც, მთელი ღამე ეფინებოდა იგი ქუჩებს უხმაურო კოკისპირული წვიმასავით. ყვავილებმა დაფარეს სახურავები, ჩახერგეს კარები და მოგუდეს ღია ცის ქვეშ დარჩენილი საქონელი. იმდენი ყვავილი მოვიდა, რომ დილით მთელი მაკონდო თვალწარმტაც ხალიჩასავით იყო გადაფენილი. ხალხმა ნიჩბები და ფიწლები მოიშველია, სამგლოვიარო პროცესიისთვის გზა რომ გაეწმინდათ.

***

სულ რაღაც თორმეტ წელიწადში ყველა ვაჟიშვილს, - რომელიც პოლკოვნიკმა აურელიანო ბუენდიამ მოავლინა ამქვეყნად ომის წლებში სხვადასხვა მხარეში ბრძოლისას - მამის სახელი დაანათლეს, გვარი კი ყველას დედისა დარჩათ. ვაჟიშვილი კი პოლკოვნიკ აურელიანო ბუენდიას უკვე ჩვიდმეტი ჰყავდა.

პოლკოვნიკმა აურელიანო ბუენდიამ ჯერ კიდევ არ იცოდა, ომის დაწყებამდე ძნელი მისი დამთავრება რომ იყო.

თუ სიბერეში სიმშვიდე გსურს მოიპოვო, ერთგულად უნდა დაუმეგობრდე მარტოობას.

***

... ასე აღმოჩნდა მშვენიერი რემედიოსი მარტოობის უდაბნოში. თვითონ სულაც არ აწუხებდა ეს ამბავი, დრო გადიოდა მშვიდ სიზმრებში, უსასრულო ბანაობაში, უწესრიგო ჭამაში და ხანგრძლივსა და ღრმა დუმილში, რის მიღმაც ერთი მოგონებაც არ იმალებოდა. ასე მიდიოდა მისი ცხოვრება მარტის იმ დღემდე... ფერნანდამ ქალებს დაუძახა, ბაღში სარეცხის ჩამოღებაში მომეხმარეთო. საქმისთვის ჯერ არც კი მოეკიდა ხელი, რომ ამარანტამ შეამჩნია, - მშვენიერ რემედიოსს სახეზე საოცარი მკრთალი ფერი დაედო, თითქმის გამჭვირვალე გაუხდა კანი.

- ცუდად ხომ არ ხარ? - ჰკითხა ქალიშვილს.

მშვენიერ რემედიოსს ზეწრის ერთი ბოლოსთვის ჩაევლო ხელი, შესაბრალისად გაიღიმა:

- პირიქით, არასოდეს ვყოფილვარ ასე კარგად.

ეს თქვა მშვენიერმა რემედიოსმა და ფერნანდამ უცებ იგრძნო, ალერსიანმა და სხივიანმა იდუმალმა ქამრა ზეწარი გამოსტაცა ხელიდან, მერე დაინახა, როგორ გადაიჭიმა ოთხივე კუთხით. ამარანტას კაბის მაქმანსაც უცნაური თრთოლვა შეუდგა და იმ წუთას, როცა მშვენიერმა რემედიოსმა ყველას თვალწინ ზეცად იწყო ამაღლება, ზეწრის ბოლოს ჩაეჭიდა, არ წავიქცეო.

მხოლოდ ურსულა, თითქმის სრულად თვალდაშრეტილი მოხუცი მიხვდა ყველაფერს, ეცნო დაუმორჩილებელი ქარის ქროლვა და ზეწარი მის სხივიან ნაკადს მიანდო; ურსულა ხედავდა, როგორ ემშვიდობებოდა თეთრად მთრთოლვარე ზეწარსმინდობილი მშვენიერი რემედიოსი თავის დიდ ბებიას - ქალიშვილმა და ზეწარმა განკვეთეს ბუზანკლებით და გეორგინის სურნელებით სავსე ჰაერი და მიიკარგნენ იქით, სადაც დღის ოთხი საათი აღარ იყო და სადაც მოგონებათა ფრთამალი ჩიტებიც ვერ დაეწეოდნენ შორეულ სივრცეში სამუდამოდ განბნეულთ.

***

მთავრობა გაზეთებში და ბრძანებებში ერთსა და იმავეს იმდენჯერვე უმეორებდა და ტვინს უჭყლეტდა მოსახლეობას, რომ ბოლოს და ბოლოს ყველამ დაიჯერა: მოედანზე არავინ მოუკლავთ, მუშები კმაყოფნი დაუბრუნდნენ ოჯახებსო.

პოლკოვნიკ აურელიანო ბუენდიას სახელოსნოს ჩხრეკისას, თუნუქის კოლოფში იპოვეს თვრამეტი ოქროს თევზი, რის გადადნობაც ვერ მოესწრო პოლკოვნიკ აურელიანო ბუენდიას. ოფიცერმა თევზები მაგიდაზე გადმოყარა, გულდაგულ დააკვირდა სათითაოდ, სიმკაცრე სადღაც გაუქრა და მის ნაცვლად სითბო და მომხიბვლელოა დაეღვარა სახეზე. „თუ შეიძლება ერთს ავიღებ, - თქვა მან. - თავის დროზე ეს თევზი მეამბოხეთა ნიშნი იყო, ახლა კი რელიკვიაა“.

მაკონდოში ოთხი წელიწადი, თერთმეტი თვე და ორი დღე წვიმდა. [...] საათის მექანიზმი სამ დღეში ერთხელ მაინც რომ არ დაეზეთატ, კბილანებს შორის ყვავილები ამოდიოდნენ, ფარჩაზე ამონაქარგს ჟანგი მოედო, ხოლო დაფორებულ თეთრეულში ზაფრანისფერმა წყალმცენარეებმა ამოჰყვეს თავი. ჰაერიც ისეთი ნოტიო იყო და წყლით გაჟღენთილი, რომ თევზებს შეეძლოთ ღია კარიდან ოთახებში შეეცურათ და ფანჯრებიდან გამოეცურათ.

სანტა სოფია დე ლა პიედადს შვილისათვის მიცემული სიტყვა რომ აღესრულებინა - ცოცხლად არავის დავამარხინებო შენს ტავს - სამზარეულოს დანით მოჰკვეთა თავი ხოსე არკადიო მეორის გვამს.

ქვეყნიერების აღსასრული იმ დღეს დადგება, როცა ადამიანები პირველი კლასის ვაგონებით იმგზავრებენ, ხოლო წიგნებს სატვირთო ვაგონებში მიუჩენენ ადგილს!

უცებ გოჭის კუდიანი ბავშვი დაინახა - გეგონებოდა, რაც ქვეყანაზე ჭიანჭველაა, ყველას აქ მოუყრია თავიო, მისეოდნენ დაჭმუჭნილ, გამხმარ ტყავს და ბაღის მოხვინჭულ ბილიკზე დიდი სიბეჯითით მიათრევდნენ თავიანთი ბუდისაკენ. აურელიანო გაქვავდა. ამ საზარელ სურათს არ გაუქვავებია იგი ერთ ადგილზე, არც გაკვირვებია რამე, უბრალოდ, ამ ზებუნებრივ წამს მელკიადესის შიფრის ამოსახსნელ გასაღებს მიაგნო და დაინახა კიდეც პერგამენტებზე წამძღვარებული ეპიგრაფი, - რომელიც სრულად ესადაგებოდა ადამიანთა სამყაროს დროსა და სივრცეს: - „გვარში პირველს ხეზე მიაბამენ, გვარში უკანასკნელს ჭიანჭველები შეჭამენ“.

იმ კაცთა მოდგმა, რომელიც განწირულია ასი წლის მარტოობისათვის, მეორედ აღარ მოვა ამქვეყნად.


ესპანურიდან თარგმნა ელზა ახვლედიანმა
გამომცემლობა „მერანი“, 1984წ.

Thursday, April 7, 2016

გაბრიელ გარსია მარკესი - პატრიარქის შემოდგომა

ფეხზე კრაგები ეცვა, ტანზე უშნო სამხედრო უნიფორმა, მარცხენა ფეხზე ოქროს დეზის ჰქონდა მიმაგრებული. იატაკზე პირქვე იწვა ამქვეყნად ყველა მოკვდავზე, ზღვისა და ხმელეთის უძველეს ცხოველებზე უხნესი კაცი. მოკეცილი მარჯვენა ხელი ბალიშივით ამოედო თავქვეშ. ასე სჩვეოდა ძილი მთელი თავისი ხანგრძლივი ცხოვრების ხანგრძლივ ღამეებში. მიცვალებული ამოსაცნობად გადმოვაბრუნეთ, მაგრამ სვავებს ისე დაეკორტნათ მისი სახე, რას ამოვიცნობდით, თანაც ჩვენ ხომ არასოდეს გვინახავს იგი და თუმცა მისი პროფილი ამოტვიფრული იყო მონეტების ორივე მხარეს, გამოსახული იყო საფოსტო მარკებზე, წამლებზე, ბანდაჟებზე და ავგაროზებზე, თუმცა მისი ლითოგრაფიული პორტრეტი დროშითა და დრაკონით მკერდზე ყველგან და ყოველთვის გვხვდებოდა თვალში, ვიცოდით, რომ ეს იყო ძველი ასლების ასლები და რომ ჯერ კიდევ კომეტის წელიწადსაც კი არავის სჯეროდა ამ სურათების ნამდვილობა, ჯერ კიდევ მაშინ ჩვენს მშობლებს თავიანთი მშობლებისაგან და ჩვენც ლამის დაბადებიდანვე გვიჩიჩინებდნენ, ის ცოცხალია და ხელისუფალთა სასახლეში ცხოვრობსო. ვიღაცას დაუნახავს თურმე, ფიესტის ღამეს როგორ აინთო სასახლეში მრგვალი ლამპიონები. ეგ რა არისო, ირწმუნებოდა მეორე, ნამდვილად დავინახე პრეზიდენტის კარეტაში წამიერად გაელვებული ნაღვლიანი თვალები, გაცრეცილი ტუჩები და საეკლესიო სამოსელივით მოსირმული ფარდიდან გამოყოფილი იდუმალი ხელი, რომელსაც დამშვიდობების ნიშნად უქნევდა თითქმის უკაცრიელ ქუჩასო. იმასაც ამბობდნენ, ამას წინათ ერთი უსინათლო მაწანწალა შეუპყრიათ ქუჩაში, ხუთ სენტავოდ კითხულობდა თურმე მივიწყებული პოეტის რუბენ დარიოს ლექსებს, მაგრამ მალევე გაუშვიათ გახარებული და ბედნიერი, პირადად პრეზიდენტს გაუმართა პოეზიის საღამო და ოქროს მონეტითაც დაასაჩუქრეს. მაწანწალას, რა თქმა უნდა, პრეზიდენტი არ უნახავს, ჯერ ერთი, ბრმა იყო და რას ნახავდა, მეორეც, ყვითელი ციებ-ცხელების მერე ის საერთოდ არც ერთ მოკვდავს არ უნახავს, და მაინც თავში გვქონდა ჩაჭედილი, რომ ის აქ იყო, რომ დედამიწა ბრუნავს და სიცოცხლე გრძელდება, ცხოვრება თავის გზით მიდის, ფოსტა მოდის და მუნიციპალური სასულე ორკესტრიც, სადაც გარდაცვლილ მუსიკოსებს სხვა ბებერი მუსიკოსები ცვლიდნენ, შაბათობით სულელურ ვალსებს უკრავს მტვრიანი პალმების ხეივანში დე არმას მოედნის ფარნების ნაღვლიან შუქზე.

წერა-კითხვა არ იცოდა, ათასნაირ კანონსა და დადგენილებას ცერა თითის ანაბეჭდით ამტკიცებდა, მაგრამ როცა იგი მარტო დატოვეს თავისი სამშობლოსა და ძალაუფლების ამარა, გადაწყვიტა, ტვინი აღარ ეჭყლეტა დაწერილი კანონებით და ქვეყანა ალალბედზე ემართა.

მისი გადაწყვეტილებები მისი ბრძანებებივით მარტივი იყო. ბრძანება მაშინვე სრულდებოდა. კოშკის საათი თორმეტზე კი ნუ ჩამოჰკრავს თორმეტჯერ, ორზე ჩამოჰკრას, ასე უფრო ხანგრძლივი მოგვეჩვენება სიცოცხლე.

როგორც ოდესღაც, ძალიან დიდი ხნის წინათ, თავისი სამსახურებრივი კარიერის დასაწყისში, პრეზიდენტი ახლაც დიდ დროს ახარჯავდა შეიარაღებულ ძალებს. ჩვენ გვეგონა, პრეზიდენტს არმია მიაჩნდა თავის საიმედო დასაყრდენად და იმიტომაც ფიქრობდა მასზე ამდენს, მაგრამ აღმოჩნდა პირიქით. საქმე ის არის, რომ პრეზიდენტი სწორედ იქიდან ელოდებოდა საფრთხეს და იმიტომაც ადევნებდა თვალს სამხედროების ყოველ ნაბიჯს. ყაზარმებში დადიოდა, ოფიცრებს ცალ-ცალკე აქეზებდა, ამან ეს თქვა, იმან ის თქვაო. ყველა ერთმანეთს გადაკიდა, ოღონდ ერთად არ ყოფილიყვნენ და ზოგს სად ამწესებდა სამუშაოდ და ზოგს სად, ყველანაირად ცდილობდა შეთქმულების საყრდენი შეესუსტებინა. ყაზარმებს ისეთი ვაზნებით ამარაგებდა, ათიდან რვა რომ ფუჭი და უვარგისი იყო, დენთში ნახევარზე მეტი სილა ერია, სამაგიეროდ სასახლის სარდაფები იყო იარაღით გამოტენილი, გასაღებები მხოლოდ მას ჰქონდა, თანაც თითო-თითო.

მრავლად გამოფენილ ტრანსპარანტებზე მას მოიხსენიებდნენ როგორც წმინდა სამების მარჯვნივ მჯდომ უსახელო მოციქულს.

***

დეკემბერში, კარიბის ქვეყნებში გაზაფხულის დადგომისას, გენერალი თავისი კარეტით მიემართებოდა ციცაბო კლდის თავზე წამომართული შენობისაკენ, სადაც მთელი საღამო დომინოს ეთამაშებოდა კონტინენტის სხვა ქვეყნების ყოფილ დიქტატორებს, სხვა სამშობლოების აწ დამხობილ მამებს, რომლებსაც უთვალავი წლის წინათ უბოძა თავშესაფარი.

ისინიც მისი სტუმართმოყვარეობის ჩრდილქვეშ შეყუჟულნი ნელ-ნელა ნებდებოდნენ სიბერეს. ტერასებზე ჩარიგებულ სავარძლებში ჩაფლული ცოცხალი ლეშები თავს ინუგეშებდნენ, ერთ მშვენიერ დღეს ქიმერული ხომალდი უსათუოდ მოგვაკითხავს და კვლავ ხელისუფლებაში დაგვაბრუნებსო.

ეს სახლი პრეზიდენტმა ზღვისპირა კლდის თავზე მაშინ ააგო, როცა სტუმრები მომრავლდნენ, თუმცა რა ერთი და რა ასი, მისთვის ყველა ერთი იყო. ერთ დღეს მაინც დილაუთენია ბევრი მოადგა სასახლეს. საპარადო მუნდირები სიჩქარეში პირდაპირ საშინაო პიჟამოებზე ჩაეცვათ, თან წამოეღოთ ხაზინიდან მოპარული ფული და ორდენებით, გაზეთებიდან ამონაჭრებითა და სურათებით გაძეძგილი ჩანთები. მასპინძელს პირველსავე აუდიენციაზე უჩვენებდნენ სურათებს, როგორც რწმუნების სიგელს. აი, ნახეთ, გენერალო, აქ ჯერ ისევ ლეიტენანტის ჩინი მაქვს. ეს სურათი პრეზიდენტად არჩევის დღს გადამიღეს, ეს კი ჩემი პრეზიდენტობის მეთექვსმეტე წლისთავზეა გადაღებულიო. აი, ეს ნახეთ, გენერალო. მაგრამ გენერალმა მოსულებს პოლიტიკური თავშესაფარი ისე უბოძა, სულაც არ დაინტერესებულა არც მათი წარმომავლობით და არც მათი რწმუნების სიგელებით. ერთადერთი საბუთი, რომელსაც შეუძლია დამხობილი პრეზიდენტის პიროვნება დამიდასტუროს, გარდაცვალების ცნობა გახლავთო, ამბობდა ის და გაბეზრებული ისმენდა მათ უაზრო ლაქლაქს, დროებით გესტუმრეთ, ჩემო გენერალო, სულ ცოტა ხნით, ვიდრე ჩემი ხალხი კვლავ მიხმობსო.

მაგრამ მასპინძელმა მშვენივრად იცოდა, ეს იყო პოლიტიკური თავშესაფრის მისაღებად საჭირო გაცვეთილი ფორმულა, რახარუხა სიტყვები და მეტი არაფერი. ყველა ერთნაირად რატრატებს, პირველად მოსულიც და ბოლოს მოსულიც, დამხობილიც და დამამხობელიც. ამ უტვინოებს ლობიოს ჭამა ეგონათ პოლიტიკოსობა, ის კი არ იცოდნენ, თუ დაეცი, მორჩა, გათავებულია შენი საქმე, ახლა კი თავს იტყუებენ სულელური ილუზიებით.

ახალმოსულებს პირველი ორი-სამი თვე თავის სასახლეში აბინავებდა და მანამ ეთამაშებოდა დომინოს, სანამ ბოლო სენტავოს არ წაგლეჯდა. ჯიბე რომ გამომიფხიკა, ჩემო ბატონო, მერე ზღვისკენ გაჭრილ ფანჯარასთან ხელკავით მიმიყვანა და გამიბა გულითადი საუბარი, ისაო, ეს ცხოვრება ხანმოკლეაო. ერთი ბოლო აქვსო, მაგრამ რაკი კაცის გული გაუმაძღარია, ხომ ხედავთ აგერ იმ დიდ სახლს ზედ კლდის თავზე, ტრანსატლანტიკურ გემს რომ ჰგავს მთის წვერზე შერჩენილს, იქაო თქვენ გელოდებათ ნათელი კაიუტა, გემრიელი კერძები და უამრავი თავისუფალი დრო, რათა თქვენსავით ბედკრულ ადამიანებთან ერთად დაისვენოთ მშვენიერ ტერასაზე, რომელიც პირდაპირ ზღვას გადასცქერისო.

დეკემბერში, საღამოობით მასაც უყვარდა ტერასაზე გასვლა, მაგრამ ამ იმპოტენტებთან მაინცდამაინც დომინოს სათამაშოდ კი არა, უბრალოდ, სურდა ამ დამყაყებული, ბეხლეწი ადამიანების დანახვაზე განეცადა იდუმალი სიხარული და უპირატესობა იმის გამო, რომ თვითონ ერთ-ერთი ამათგანი არ იყო.

[...]

გენერალმა დაიჯერა თავისი უკვდავება და დეკემბერში კვლავ ეწვია კლდეზე შემდგარ სახლს, რათა დამტკბარიყო ყოფილ დიქტატორთა უბედურების ცქერით, ერთბედქვეშ მყოფთა იძულებითი ძმური კავშირით ამ თავშესაფარში. მის დანახვაზე დიქტატორებს ლაპარაკის საღერღელი ეშლებოდათ, უკვე მერამდენედ ისმენდა ერთი და იგივეს.

ვთქვათ, ეს დომინოს ქვა მე ვარ, ეს კი ყეყეჩი კონსერვატორია, ვერაფრით მოვურიგდით ერთმანეთს, ესეც არ იყოს, მე არაფერი ვიცოდი პაპებისა და მასონების საიდუმლო ალიანსის თაობაზე. ნეტავი ამდენს არ ლაქლაქებდეს ეს გადაღძუებული ბერიკაცი, ვერა ხვდება, წვნიანი რომ უცივდება. ახლა მეორე გადაღძუებული იწყებდა ახსნას, ვთქვათ ეს საშაქრე პრეზიდენტის სასახლეა, ქარი რომ არა, მტრის ქვემეხიდან გამოსროლილი ყუმბარა ოთხასი მეტრით დაშორებულ სასახლემდე ვერ მოაღწევდა, და თუ ახლა ამ გასაცოდავებულ ყოფაში ვარ, ეს სულ რაღაც ოთხმოცი-ოთხმოცდაორი სანტიმეტრის ბრალია, ბედი არ გინდა.

იმედგადაწურულიც ბევრი იყო მათ შორის, სხვის კარზე მათხოვრული ყოფით დაბეჩავებულები გაფაციცებული ელოდებოდნენ თავიანთი ქვეყნის გემის გამოჩენას, რომელსაც კვამლის ფერსა და გასაცოდავებულ გუგუნზე ცნობდნნ. მეორე დილით კი გამთოშავ წვიმასა თუ ქარში პორტისკენ მიცუხცუხებდნენ, რათა სანაგვე ყუთებიდან ამოექექათ მეზღვაურების გადაყრილი ნაგავგახვეული გაზეთები. მერე ბრუნდებოდნენ თავშესაფარში, სხდებოდნენ და კითხულობდნენ თავიდან ბოლომდე, მარცხნიდან მარჯვნივ და მარჯვნიდან მარცხნივაც. კითხულობდნენ, ვინ მოკვდა, ვინ დაქორწინდა, ვინ ვინ დაპატიჟა ან სულაც ვინ ვინ არ დაპატიჟა თავის დაბადების დღეზე და ამ ამბების მეშვეობით ცდილობდნენ ამოეცნოთ, რა ვითარება იყო მათ ქვეყნებში. სასწაულის მოლოდინში ნამდვილად იყვნენ, ცალ-ცალკე ყველას სჯეროდა, რომ მის ცხოვრებას სრულიად შეცვლიდა ერთი შავად მოქრუშული ღრუბელი, რომელიც აპოკალიფსურ გრიგალს დაატეხდა თავს მის სამშობლოს, დაანგრევდა კაშხლებს, კალაპოტიდან გადმოიყვანდა მდინარეებს, დატბორავდა მინდვრებს, ყანებს, ქალაქებს, დაიწყებოდა შიმშილობა, ქვეყანაში გაჩნდებოდა შავი ჭირი და აი, სწორედ ამ დროს ხალხი საშველად უხმობდა იმ ადამიანს, ვინც ქვეყნიდან გააძევა, იმ ადამიანს, ვისაც ძალუძს ქვეყანას ააცილოს სრული განადგურება და ანარქია. აი, ნახავთ ასე თუ არ მოხდება.

მაგრამ ამ დიადი წუთების მოლოდინში ცხოვრება თავისას ითხოვდა და ბებრებიც ყოფით წვრილმანებს ვერსად ემალებოდნენ. განზე გაიხმობდნენ ხოლმე რომელიმე შედარებით ახალგაზრდა ლტოლვილს და სთხოვდნენ, თუ არ შეწუხდებით, ძაფი გამიყარეთ ნემსში, შარვალი გამეხა, უნდა დავკემსო, ხომ არ გადავაგდებ, ეს შარვალი ხსოვნასავით ძვირფასია ჩემთვის, სულიერად მავსებს. უცხო თვალთაგან მოფარებულები საცვლებსაც ირეცხავდნენ და ახლად მოსულთა ჰაიჰარად გადაყრილ, ნახმარ, პირდაბლაგვებულ საპარსებსაც ჩუმ-ჩუმად აგროვებდნენ, ჭამითაც თავ-თავიანთ ოთახებში გამოკეტილები ჭამდნენ, რათა არავის შეემჩნია მათი უკბილო უძლურება, არავის ენახა ბებრული სიძაბუნის, შეუკავებლობის ნიშანი, სამარცხვინოდ ჩასვრილი შარვალი.

ერთ ხუთშაბათ დღეს ერთ-ერთმა იმათგანმა, რომელიც, ცოტა არ იყოს, საკმაოზე მეტხანს შემორჩა სააქაოს, სული განუტევა. მიცვალებულს ერთადერთი შემორჩენილი პერანგი ჩავაცვით, მკერდზე ჩინ-მედლები დავაბნიეთ, თავისი ქვეყნის დროშაში გავახვიეთ, თავისი ქვეყნის ჰიმნიც ვუმღერეთ და გადავულოცეთ სამარადისო დავიწყების საუფლოს, კლდის ფერხთით გაწოლილ ზღვის ფსკერს, საითკენაც გამეტებით მიაქანებდა ერთადერთი ბალასტი, მისივე ნატანჯი, ეროზიაგამოვლილი გული. ამ საცოდავს არაფერი დარჩენია დედამიწაზე ერთი ცარიელი ადგილის გარდა, უიმედობის ტერასაზე გამოდგმული სკამის გარდა. ჩვენც ამ სკამზე ვსხდებით, ჩემო გენერალო, ვთამაშობთ და სანაძლეოზე ჩამოვდივართ მის არარსებულ ნივთებს. ვინ იფიქრებდა, ჩემო გენერალო, ასეთი დიდებული ცხოვრების მერე ასეთ უბადრუკ სიკდილს თუ არგუნებდა ბედი.


***

გენერალმა გადაწყვიტა კვლავ ბოლომდე გამოეწურა ცხოვრება, ტკბილი ოცნებები სინამდვილედ ექცია და ცოდვილი სურვილები დაეკმაყოფილებინა, ამიტომაც ეძებდა დამყოლ მულატ ქალებს, დილაუთენია რომ იწყებდნენ ოთახების დაგვა-დალაგებას, ეძებდა და ადვილადაც პოულობდა თმის საცხისა და საერთო საძინებელი ოთახის საძაგელი სუნის წყალობით. ჩაუსაფრდებოდა რომელიმე მათგანს, სადმე კარს უკან მიიმწყვდევდა და ისე დაჩინჩლავდა, როგორც მამალი დედალს, თან სიბნელეში ესმოდა ქალის კრიახი, ეს რა ყოჩაღი ყოფილხარ, ჩემო გენერალო, ამ ხნისა და ასეთი ყოჩაღი, საკვირველია პირდაპირ. მაგრამ არც ეს წამიერი სიყვარული ამშვიდებდა, პირიქით, სევდით ევსებოდა გული და მის გასაქარვებლად სადღაც მოფარებულში მიყუჟული მღეროდა, იანრვის შუქმფინარე მთვარევ, შენს სარკმელთან, როგორც ეშაფოტზე, ვდგავარ სევდიანი.

სამშობლო ყველაზე კარგი გამოგონებაა, დედა, ოხრავდა იგი, თუმცა ნაკლებად ელოდებოდა მის პასუხს. დედა იყო ერთადერთი ადამიანი, ვისაც შეეძლო პირში მიეხალა მისთვის, იღლიაში საძაგელი სუნი აგდისო.

ერთ მშვენიერ დღეს გენერლის უშფოთველობას მოულოდნელად მოეღო ბოლო და ეს მოხდა პარამოს ერთ სოფელში, მამლების ბრძოლისას. ერთმა ღონიერმა, გაშმაგებულმა მამალმა ასევე გაშმაგებული და აზარტში შესული მაყურებლის თვალწინ თავის მეტოქეს თავი წააცალა და ვიდრე მთვრალი მუსიკოსები ტუშს აგრიალებდნენ გამარჯვებულის პატივსაცემად, იქამდე კორტნა, ვიდრე მთლად არ შემოეჭამა. პრეზიდენტს გულმა რეჩხი უყო, ნამდვილად მიმანიშნეს, შენც ასეთი დღე გელისო. ეს ისე აშკარად იგრძნო, რომ თავის მხლებელს ჩუმად უბრძანა, ბუკს რომ უბერავს, ის კაცი დააპატიმრეთო. მუსიკოსს იარაღიც აღმოაჩნდა და იქამდე აწამეს, ვიდრე არ აღიარა, როცა ხალხი გასასვლელისკენ გაერმართებოდა, დრო უნდა მეხელთა და პრეზიდენტი მომეკლაო. მაშინვე მივხვდი, თქვა პრეზიდენტმა, მივხვდი, ჩემთვის რომ უნდა ესროლა, ყველას თვალებში შევცქეროდი, ყველა თვალებში შემომცქეროდა, ეგ კი თვალებს ვერ მისწორებდა, ერთხელაც არ შემოუხედავს ჩემთვის, რა ეგონა მაგ საცოდავ რქიან რქაზე დამკვრელს, ვერ შევამჩნევდი თუ რა. მაგრამ პრეზიდენტი ძალიან კარგად ხვდებოდა, ამით რომ არ დამთავრდებოდა მისი შფოთვა და შიში, სასახლეშიც კი ვერ გრძნობდა თავს მშვიდად და უშიშრად. ყველაფერი წესრიგშია, ჩემო გენერალო, არავითარი საფუძველი არ არსებობს შიშისო, გულდაჯერებით არწმუნებდა უშიშროების სამსახურის წარმომადგენელი, მაგრამ პრეზიდენტს იმ ზომამდე აწვალებდა მამლების ბრძოლის დროს გაჩენილი წინათგრძნობა, რომ ცოტას გაწყდა, ადგილი არ გაუცვალა პატრისიო არაგონესს (ორეულს). თავის კერძს აჭმევდა, თაფლს თავისი კოვზით სთავაზობდა, თუ მოწამლულია, ბოლოს და ბოლოს ორივენი მოვკვდებით და ეგ იქნებაო, თავს იმშვიდებდა აფორიაქებული. ორივენი მდევარდადევნებულით დაბორიალობდნენ მივიწყებულ, ცარიელ ოთახებში, ცდილობდნენ მხოლოდ ხალიჩებზე ევლოთ, ვერავინ გაიგონოს ჩვენი ნაბიჯების, სპილოს ნაბიჯების ხმაო.

მთელი ქვეყანა ლაპარაკობს, ეგ არ არისო კანონიერი პრეზიდენტი, ეგა ინგლისელებმა დასვეს პრეზიდენტის სავარძელშიო, მერე გრინგოებიც წაეხმარნენ თავიანთი ჯავშნოსნებიდან შიგადაშიგ გამოტყორცნილი კვერცხებითო. ერთხელაც გრინგოებმა შემოგითვალეს, მივდივართ, გტოვებთ ამ შენს ბინძურ ბორდელში, ვნახავთ, უჩვენოდ რისი გამკეთებელი ხარო. და თუ მაშინ არ გადმობრძანდით მაგ სავარძლიდან და არც ახლა აპირებთ გადმობრძანებას, იმიტომ კი არა, რომ არ გინდათ, ძალიანაც კარგად გინდათ, მაგრამ გეშინიათ, იცით, ქუჩაში რომ გამოჩნდეთ ჩვეულებრივი მოკვდავივით, ადამიანები ძაღლებივით დაგესევიან და დაგგლეჯენ სანტა მარია დელ ალტარში გამართული ხოცვა-ჟლეტისთვის, პატიმრები ცოცხლები რომ ჩაუყარეთ ნიანგებს წყლით სავსე ორმოში, იმისათვის, ადამიანებს ცოცხლად რომ გააძრეთ ტყავი და მერე ამ უბედურთა ოჯახებს დაუგზავნეთ, აქაოდა, ვინც ჭკუით არ იქნება, ყველას ასე მოუვაო, იმისათვის.

უცებ ტკივილისა და სირცხვილისაგან აბღავლებულმა პატრისიო არაგონესმა (გენერლის ორეულმა) ორივე ხელი წაივლო მუცელზე, ღმერთო ჩემო, ჩემო გენერალო, ჩავიჯვი. პრეზიდენტმა გაიფიქრა, ალბათ გადაკრულად მიმანიშნებს, სიკვდილის წინაშე შიშს ვაღიარებო, მაგრამ პატრისიო არაგონესი თითქოს მიუხვდაო, შებღავლა, გადაკრულად კი არა, მართლა ჩავიჯვიო. მაშინ კი შეუძახა პრეზიდენტმა, გემუდარები, მაგას ნუ იზამ, ცოტაც მოითმინე, სამშობლოს გენერალები ასე არ კვდებიანო, მაგრამ უკვე გვიან იყო. პატრიოტული გრძნობებისგან და კუჭისგანაც დაცლილი არაგონესი საკუთარ ცრემლსა და განავალში ამოქვარქნილი უსულოდ დაასკდა იატაკს.

პრეზიდენტმა იცოდა, თუ გინდა მოწინააღმდეგე გატეხო, მეგობრად და კეთილისმყოფლად უნდა მოაჩვენო თავი. ეს არის მტრის დამარცხების ერთადერთი იარაღი.

***

ჩვენთვის კომეტის ჩავლა ოცნებების მსხვრევასა და დიდ იმედგაცრუებას ნიშნავდა. ეს დღე ჩვენი უიღბლობის დღე იყო საერთოდ, რადგან უხსოვრადი დროიდან ხალხში გავრცელებული აზრით, გენერლის სიცოცხლე ჩვეულებრივი მიწიერი დროის მდინარებას არ ექვემდებარებოდა, იგი ციური სხეულის მოძრაობაზე იყო დამყარებული და იცოცხლებდა მანამ, სანამ არ დაინახავდა ჩავლილ კომეტას. ასე ეწერა მას დაბადებიდანვე, მაგრამ კომეტის მეორე გამოჩენას მოესწრებაო, ეს არ თქმულა და ვერც მოესწრება, რაც არ უნდა ამტკიცონ მლიქვნელებმა. ასე რომ, ამ კომეტის გავლას ველოდებით როგორც ჩვენი აღორძინების, წამს, როგორც უმშვენიერეს ციურ მოვლენას, რომელიც ას წელიწადში ერთხელ ხდება ნოემბრის ღამეს და რომლისთვისაც ვემზადებით მთელი არსებით. განზრახული გვაქვს მოვაწყოთ სადღესასწაულო ფეიერვერკი, საგანგებოდ ამ დღისთვის შევქმნათ ხალისიანი მუსიკა, ზუსტად თერთმეტ საათზე ზუსტად თერთმეტჯერ საზეიმოდ ავაგუგუნოთ ზარები არა იმიტომ, რომ ვაქოთ და ვადიდოთ იგი, არამედ ყველას ვაუწყოთ მისი დასასრულის დასაწყისი.

[...]

მეეზოვე ქალები უკვე ხვეტავდნენ კომეტის ჩავლის მერე დატოვებულ ამ ციურ ნაგავს. ჩვენ არ შევმცდარვართ, რაღაცა მაინც მოხდა, ჩვენ გავხდით უდიდესი ისტორიული სიცრუის მსხვერპლნი, რამეთუ ოფიციალურად გამოცხადდა, კომეტის კეთილად გავლა რეჟიმის გამარჯვებაა ბოროტ ძალაზეო. ეს ციური მოვლენა იმ მიზნისთვისაც გამოიყენეს, რათა წერტილი დაესვათ პრეზიდენტის უცნაურ სნეულებებზე ლაპარაკისთვის. როგორ შეიძლება ავად იყოს ის კაცი, ვისაც ხელეწიფება მართოს ციური სხეულებიც კი. გამოქვეყნდა ხალხისადმი მისი სადღესასწაულო მიმართვაც, გადავწყვიტე არ გადავდგე და ვემსახურო ჩემს სამშობლოს კომეტის მეორე გამოჩენამდეო. იქუხა მუსიკამ, ზეცა ააჭრელა ფერადმა შუშხუნებმა, არადა, სწორედ ამ მუსიკითა და შუშხუნებით გვსურდა აღგვენიშნა მისი სიკვდილი, მისი რეჟიმის დასასრული.

***

ვინ დაიჯერებდა, რომ ეს ბეხრეკი კაცი ოდესღაც იმოდენა ძალაუფლებას ფლობდა, რომ თუ ვინმეს ჰკითხავდა, რომელი საათიაო, მაშინვე უპასუხებდნენ, თქვენი რომელიც გაგეხარდებათ ჩემო გენერალოო. და მართლაც, დღეს ღამედ აცხადებდა, ან პირიქით. სადღესასწაულო დღეებიც თავის ნებაზე გადაჰქონდ-გადმოჰქონდა, კალენდარს ისე ადგენდა, რომ მისი ჩასვლა რომელიმე კუთხეში მაინცდამაინც რომელიმე დღესასწაულს დამთხვეოდა და იგივე დღესასწაული სხვაგანაც არ გამორჩნოდა.

როგორც წესი, ლამის ყველა სოფელში ტარდებოდა მამლების ბრძოლა. გენერალი ხმამაღლა ენიძლავებოდა მაყურებელს. თუ რომელიმე მამალი მოუვიდოდა თვალში, ფსონსაც მაშინვე ჩამოდიოდა მის სახელზე, მისი უცნაური ხარხარი დოლების ბრაგუნს ჰგავდა, მთელი გალიერა ძაგძაგებდა, აღარც მუსიკა ისმოდა და აღარც შუშხუნების ტკაცატკუცი, რადგან ჩვენც მასთან ერთად ვხარხარებდით, თუ გაჩუმდებოდა, ჩვენც უნდა გავჩუმებულიყავით. აგზნებული და გახარებული უკრავდა ტაშს, როცა მისი მამლები ჩვენს მამლებს ამარცხებდნენ. რა იცოდა მან, რომ ჩვენს მამლებს საგანგებოდ ვწვრთნიდით მის მამლებთან დასამარცხებლად. აქამდე არც უმტყუნიათ მამლებს ჩვენთვის, მაგრამ ერთხელ მოხდა ისე, რომ დიონისიო იგურანის უძლიერესმა მამალმა სიცოცხლეს გამოასალმა უმაღლესი ხელისუფლის მამალი. გალიერაში სიჩუმე ჩამოვარდა, სული განაბა ყველამ, მაგრამ ის წამოდგა, დიონისიოსთან მივიდა და ხელი ჩამოართვა, ყოჩაღ, მართლა მაჩო ყოფილხარო. ისეთ კარგ გუნებაზე იყო, მადლობაც უთხრა, ძალიან მასიამოვნეთ, მძაფრი წუთები განმაცდევინეთ შენ და შენმა ჭრელმა მამალმა, იქნებ მომყიდოო. სიამოვნებით, ჩემო გენერალო, მოკრძალებით უპასუხა დიონისიომ, რომელიც ამის შემდეგ ტაშით, მუსიკითა და პეტარდების ბათქა-ბუთქით მიაცილეს სახლამდე, იმ ღამესვე თავის საძინებელში ჩაიკეტა, მთელი ბოთლი შინნახადი ლერწმის რომი გამოცალა, ჰამაკის თოკს მარყუჟი გაუკეთა და თავი ჩამოიხრჩო. საბრალო დიონისიო იგუარანი.

ლეგენდა ჩვენს პრეზიდენტზე მანამდე შეიქმნა, ვიდრე სრულ ძალაუფლებას მიაღწევდა, ყოველ შემთხვევაში, თვითონ დაიჯერა, რომ მიაღწია. ლეგენდა ჯერ კიდევ იმ წლებში შეიქმნა, როცა მას ღრმად სწამდა წინასწარმეტყველებისა და სიზმრებისა, როცა მას შეეძლო, სადმე გამგზავრება მხოლოდ იმიტომ გადაედო, რომ რომელიღაც ჩიტმა სტვენით გადაუფრინა თავზე, შეეძლო ხალხის წინაშე აღარ გამოსულიყო დათქმულ შეკრებაზე მხოლოდ იმიტომ, რომ დედამისმა ბენდისიონ ალვარადომ ქათმის კვერცხში ორი გული აღმოაჩინა, ეს კი ცუდი ნიშანი იყო.

დეპუტატებისა და მოსამართლეების მხარში დგომა აღარ სჭირდებოდა, მათი დამოწმების გარეშეც ღრმად იყო დარწმუნებული თავისი ძალაუფლების კანონიერებაში. უბოძა მათ ჯილდოები, აღიარება, სიმდიდრე და ელჩებად გაამწესა შორეულ მდიდარ ქვეყნებში, თავისთან კი ერთგულ აჩრდილად დაიტოვა მაჩეტეთი შეიარაღებული ფეხშიშველი ინდიელი, რომელიც წამითაც არ ტოვებდა მარტო, პირველი ის სინჯავდა პრეზიდენტის საჭმელს და წყალს, თვალს ადევნებდა, პრეზიდენტს ვინმე არ მიახლოვებოდა დადგენილ მანძილზე უფრო ახლოს.

გამოცხადდა ამნისტია პოლიტპატიმრებისთვის, გასახლებულებსაც მიეცათ სამშობლოში დაბრუნების ნება, რა თქმა უნდა, გარდა ინტელექტუალებისა, მაგათ არც არასდროს დავაბრუნებ, მამლაყინწობენ, სისხლი უდუღთ ძარღვებში, ვერაფერში გამოიყენებ, თუ გამოიყენებ და, გარწმუნებთ, პოლიტიკოსებზე და მღვდლებზე უარესები არიან. დანარჩენებს შეუძლიათ დაბრუნდნენ. ქვეყანა ერთად უნდა ავაშენოთ.

ჯერ კიდევ გათენებამდე გასცა ბრძანება, ლატარიის გათამაშების მონაწილე ბავშვები ცემენტით დატვირთული ბარჟებით სიმღერ-სიმღერით გაეყვანათ ქვეყნის ტერიტორიული წყლებიდან. ასეც მოიქცნენ, გაიყვანეს და ააფეთქეს. სიმღერაში გართული ბავშვები ისე წავიდნენ ფსკერისკენ, ვერც კი მოასწრეს გაეგოთ, რა მოხდა. როდესაც სამმა ოფიცერმა პრეზიდენტს მოახსენა, გენერალო, თქვენი ბრძანება შესრულებულიაო. პრეზიდენტმა ჯერ ორი ჩინით დააწინაურა ისინი, ერთგულებისთვის მედლებიც კი უბოძა, ხოლო შემდეგ ბრძანა, სამივე დაეხვრიტათ როგორც ჩვეულებრივი დამნაშავეები, რადგან არის ბრძანება, რომელიც შეიძლება გაიცეს, მაგრამ არ შეიძლება შესრულდეს.

- საქმე ის არის, ჩემო გენერალო, რომ ყველანი ჩვენ წინააღმდეგ გამოდიან, ეკლესიაც კი!
- ეგრე გეგონოს, ეკლესია იმის მხარეზეა, ვისაც ძალაუფლება უპყრია ხელთ.

ერთ საღამოს გენერალმა დაწერა, ჩემი სახელია საკარიასი. შუქურას წამით გაელვებულ შუქზე რამდენჯერმე წაიკითხა თვისი სახელი ხმამაღლა, ერთხელ, ორჯერ, ათჯერ, ბოლოს ისეთი შორეული და უცხო მოეჩვენა, რომ გაბრაზებულმა ნაკუწებად აქცია ქაღალდი, რა ჩემ ფეხებად მინდა სახელი, მე მე ვარ.

დედის ლოცვას შვილისთვის ბევჯერ აუცდენია დამიზნებული ტყვია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა შუბლზე წითელნაჭერგადაკრული გადაეშვებოდა ხოლმე შუაგულ ბრძოლაში ყვირილით, გაუმარჯოს ლიბერალურ პარტიას, გაუმარჯოს გამარჯვებულ ფედერალისტებს, ძირს მძღნერი გოდოები. მაგრამ ფედერალისტური იდეები იმდენად არ აწუხებდა, რამდენადაც პარამოელი ანუ მთელი კაცის პირველყოფილი ცნობისწადილი, ენახა და შეეცნო ზღვა.

იმ მონასტრის არქივში, სადაც ის მოინათლა, არავითარი ჩანაწერი არ აღმოჩნდა მისი (გენერლის დედის) დაბადების შესახებ, სამაგიეროდ მისი ვაჟის დაბადების მოწმობა აღმოჩნდა, თანაც სამი. აღმოჩნდა, რომ სამი სახელი ჰქონია, რომ სამჯერ ჩასახულა სხვადასხვა ვითარებაში და სამივეჯერ დღენაკლული დაბადებულა. ჩვენმა ისტორიკოსებმა ისურვეს ასე, რათა საიდუმლოდ შეენახათ პრეზიდენტის დედის ნამდვილი წარმომავლობა.

კარგად უწყოდა, ტყუილის თქმას მხოლოდ ის ბედავს, ვინც სიმართლე იცის.

ღარიბებს ჩემი ფეხები დარჩებათ, ისეთ ვარსკვლავზე არიან დაბადებული, მძღნერს რომ ფასი დაედოს, უტრაკოდ მოევლინებიან ამ ქვეყანას.

გენერლისთვის თავად დროს ერქვა ლეტისია ნასარენო, ჩემი ცხოვრების ლეტისია ნასარენო, ასე მოიხსენიებდა ცოლს ხშირად. კრევეტის სუნით ჩასქელებულ-გაჯერებულ და იმავდროულად გზნებით აღსავსე სიესტის დროს მხოლოდ ერთი სურვილი იპყრობდა ბერიკაცს, ოფლით გაჟღენთილ ჭილოფზე შიშველი წოლილიყო შიშველი ლეტისია ნასარენოს გვერდით, ღამურას ფრთებივით გაშლილი ელექტროვენტილატორის ქვეშ. არ არსებობს სხვა შუქი შენი დუნდულების შუქის გარდა, არ არსებობს არაფერი, შენი ტოტემური ძუძუების, ბრტყელი ტერფის, სამკურნალო ბალახის სუნისა და შორეულ კუნძულ ანტიგუას იანვრის ხორშაკის გარდა, იმ კუნძულისა, სადაც ოდესღაც მოევლინე ამ ქვეყანას მარტოობის ერთ ადრიან დილას და შეისუნთქე ჩამყაყებული ჭაობის სულისშემხუთველი ჰაერი.

ყველაზე სარწმუნო საინფორმაციო წყარო, რომლის მიხედვითაც წარმართავდა გენერალი თავის საქმიანობას, გახლდათ სასახლის საერთო ფეხსალაგების კედლებზე გაკეთებული ანონიმური წარწერები. სწორედ ამ წარწერებით იგებდა ის სიმართლეს, რის პირში თქმასაც ვერავინ გაუბედავდა.

ერთადერთი რჩევა, რაც გენერალმა შვილს მისცა, შეეხებოდა ბრძანების გაცემის ცოდნას, არასდროს გასცე ბრძანება, თუ დარწმუნებული არ ხარ, რომ შეასრულებენ.

როგორც ყოველ სტუმრობაზე, ახლაც არწმუნებდა, პატივცემულო ელჩო, რაც გინდათ მთხოვეთ, ოღონდ ზღვას თავი დაანებეთ. თქვენ რომ ზღვა მოგცეთ, მერე მე რა ვქნა, ფანჯრიდან რაღას ვუყურო, ამოდენა სახლში რა ვაკეთო. ხომ გავგიჟდი, ხვალ რომ ვერ ვიხილო ჩამავალ მზის შუქზე ალმოდებული ჭაობივით ზღვა. როგორ ვიცხოვრო დამსხვრეულ ფანჯრებში ღმუილით შემოჭრილი დეკემბრის ქარების გარეშე, შუქურას მწვანე ციალის გარეშე მე ხომ ჩემი ნისლიანი ზეგანი იმიტომ დავტოვე და ციებაშეყრილი და სიცხიანი იმიტომ გადავეშვი სამოქალაქო ომის ქარცეცხლში, რომ ზღვა მენახა. ტყუილებს წერენ ჩემი ბიოგრაფები, პატრიოტული გრძნობები ჰქონდა მოჭარბებულადო, არც ავანტურის გამო ვიბრძოდი, როგორც ირწმუნებიან ზოგ-ზოგნი და მით უმეტეს, არც ფედერაციის იდეები მაწუხებდა, ნათელი დაადგეთ დაღუპულებს იქ, სადაც არიან - ზღვა მინდოდა მენახა, მორჩა და გათავდა, სხვა ყველაფერი ფეხებზე მკიდია, ასე რომ, ჩემო ძვირფასო უილსონ, სჯობს სხვა რამე მთხოვოთ.

სამხედროები ძალიან მარტივნი და ამბიციურნი არიან, მათთვის მთავარია მბრძანებლობა და არა ძალაუფლება, გენერალო, ისინი ემსახურებიან არა რაღაცას, არამედ ვიღაცას, ამიტომაც იმართებიან ადვილად, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ერთმანეთს მიუსევთ.

სხვა გზა არ გაქვთო, დედა, აპრილში წაგვგლიჯეს კარიბის ზღვა, ელჩ ევინგის ინჟინრებმა ზღვა ნაწილებად დაჰყვეს და თითოეული ნაწილი დანომრეს, რათა ჩვენი გრიგალებიდან შორს, არიზონას ცის ქვეშ არ გასჭირვებოდათ მისი აწყობა. წაიღეს ზღვა, ჩემო გენერალო, წაიღეს თავისი სიმდიდრიანად, ჩვენი ქალაქების ანარეკლებიანად, ჩვენი შერეკილი წყალდიდობებიანად და დამხრცალებიანად.

როცა საკუთარი სხეული გიმუხთლებს და გაგწირავს, ამაზე უფრო დამამცირებელი და იმავდროულად სამართლიანი არავითარი სხვა სასჯელი არ არსებობს ადამიანისათვის.

***

გენერალი მოკვდა მაშინ, როცა ყველაზე ნაკლებად სურდა სიკვდილი, როცა ამდენი წლის უნაყოფო ილუზიებისა და თავის მოტყუების შემდეგ ნელ-ნელა მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ ადამიანი კი არ ცხოვრობს, არამედ არსებობს, შეიძლება დიდხანს იცოცხლო, მაგრამ მხოლოდ ბოლოში მიხვდე ცხოვრების არსს და შეიძლება ვერც მიხვდე მიუხედავად წელთა სიმრავლისა.

ის მოკვდა მაშინ, როცა მიხვდა თავისი ცხოვრების უნაყოფობის მიზეზს. ოდესღაც, გზის დასაწყისში მან დაიჯერა, რომ სიყვარული არ შეუძლია, აკი უხაზო ხელის გულის ენიგმა და მკითხავის კარტი ამას ადასტურებდა. მან ხორციელი სიყვარული ძალაუფლების სიყვარულზე გაეცვალა. ძალაუფლების სიყვარულის დემონს თავს ევლებოდა, ყველაფერს მას სწირავდა, თავის ნებით გახდა ძალაუფლების მსხვერპლი და მთელი ცხოვრება ნელ ცეცხლზე იწვოდა შეწირული ზვარაკივით. სისასტიკესა და უზნეობაზე აღმოცენებულმა საკუთარი თავი სიცრუითა და დანაშაულით გამოკვება. მან სძლია თავის უჩვეულო სიხარბესა და თანდაყოლილ სიმხდალეს, რათა ქვეყნიერების აღსასრულამდე მუშტად შეკრული ხელიდან არ გავარდნოდა თავისი შუშის ბურთულა. ვერ ხვდებოდა, რომ ძალაუფლების წყურვილი უფრო მეტად უღვიძებდა ძალაუფლების წყურვილს, რომ ძალაუფლებით ბოლომდე ტკბობა შეუძლებელია არა მარტო ჩვენი ქვეყნიერების აღსასრულამდე, არამედ სხვა სამყაროთა აღსასრულამდეც.

ერთი რამ კი ნამდვილად იცოდა, სწორედ ისინი ატყუებდნენ, ვისაც მისი გულის მოგება სურდა. იცოდა, კუდის ქიცინში ფულს რომ იღებდნენ ფარისევლები, იცოდა, ხალხს იარაღის მუქარით რომ ერეკებოდნენ ქუჩებში, რათა მას ზარ-ზეიმით და სასურველი შეძახილებით შეხვედროდნენ. ეს ყველაფერი იცოდა, მაგრამ ვერ შეებრძოლა, არჩია, ამ სიცრუით, ამ ყალბი დიდებით ეცხოვრა. აკი არაერთხელ დარწმუნდა, რომ სიცრუე უფრო ხელსაყრელია, ვიდრე ეჭვი, უფრო სახეირო, ვიდრე სიყვარული და უფრო ხანგამძლე, ვიდრე სიმართლე. ამქვეყნად სხვა რა უნდა გაჰკვირვებოდა ამაზე მეტად, თავისი ძალაუფლების ფიქციას მოესწრო. ბრძანებებს იძლეოდა, მორჩილებით კი აღარავინ ემორჩილებოდა, ადიდებდნენ, დიდება კი თვალსა და ხელს შუა გაქრობოდა, ერთი-ორი ქვეშევრდომიღა შემორჩენოდა და ისინიც არაფრად აგდებდნენ.

ძალიან გვიან, მხოლოდ თავისი შემოდგომის ფოთოლცვენისას მიხვდა, რომ აღარასოდეს იქნებოდა თავისი ძალაუფლების სრული მპყრობელი, და მიუხედავად წელთა სიმრავლისა, ცხოვრება მაინც შეუცნობელი რჩებოდა ბოლომდე, რამეთუ ბედად ეწერა მისთვის მხოლოდ უკუღმა პირიდან, ნაკერების მხრიდან ეცქირა, მხოლოდ ილუზორული, მოჩვენებითი რეალობის გობელენისძაფების დარღვევასა და კვანძების გახსნაზე ეფიქრა. ეჭვადაც არასოდეს გაუვლია და არც სიცოცხლის მიმწუხრს მიხვდარა, რომ ნამდვილი ცხოვრება ის არის, რომელსაც ყველა ხედავს, ის არის, რომელსაც ჩვენ ვხედავთ სხვა მხრიდან, ეს მხარე თქვენი არ იყო, ჩემო გენერალო, ეს მხარე უპოვართა მხარე იყო. ჩვენ ცხოვრებას ვხედავდით მრავალთა წელთა ტანჯვა-ვაების სიღრმიდან, ვხედავდით თქვენს უსასრულოდ გაგრძელებულ შემოდგომის ფოთოლცვენას, რომლის მიუხედავადაც ჩვენ მაინც ცოცხლები გვეთქმოდა. ჩვენი უბედურება უბედურება იყო, ბედნიერების წამიერი გაელვება კი ბედნიერება. ჩვენ ვიცოდით, რომ ჩვენი სიყვარული სიკვდილის ვირუსით იყო დასნეულებული, მაგრამ სამაგიეროდ ნაღდი იყო, ჩემო გენერალო. ის სინათლეს მატებდა იმ ცხოვრებას, რომელშიც თქვენ ვაგონის მტვრიან ფანჯარაში წამიერად გაელვებულ მოჩვენებას წარმოადგენდით თქვენი საცოდავად მზირალი თვალებით, მოცახცახე უფერული ტუჩებით. და გამომშვიდობების ნიშნად აფარფატებული აბრეშუმის ხელთათმანიანი ხელით. ამ ხელისგულს ბედის ხაზი არ აჩნდა, და ისედაც, ალბათ ვერც ვერასოდეს გავიგებთ, ბოლოს და ბოლსო ვინ იყო იგი სინამდივლეში. იქნებ სულაც ჩვენი წარმოსახვის ნაყოფი იყო ეს უსულგულო ტირანი, რომელმაც ვერა და ვერ გაიგო, სად იყო წაღმა და სად უკუღმა პირი იმ ცხოვრებისა, რომელიც ისე ძალიან გვიყვარს, ისე გვეძვირფასება, რომ მას ალბათ გაუჭირდება ამის გაგება. მას ხომ ზაფრავდა ის, რაც ჩვენ მშვენივრად ვიცოდით - მართალია, ცხოვრება რთული და ხანმოკლეა, მაგრამ სხვაგვარი არც არსებობს, ჩემო გენერალო. ჩვენ არ გვეშინოდა ამ ერთადერთი ნამდვილი ცხოვრებისა, ჩვენ ვიცოდით, ვინც ვიყავით, მან კი ვერც ის გაიგო, თავად ვინ იყო და ვერც ის, ჩვენ ვინ ვიყავით.

ეს უბადრუკი ბერიკაცი, მთელი ცხოვრება რომ თავის მსტვენავ თიაქარს დაათრევდა, საბედისწერო, დაუპატიჟებელმა სტუმარმა ერთი დარტყმით მოცელა და ძირიან-ფესვიანად გამოგლიჯა ხელიდან სიცოცხლეს.

თავისი შემოდგომის უკანასკნელი დამჭკნარი ფოთლების შრიალით გაემართა იგი მოუსავლეთისკენ, ჩალუსკუმებული დავიწყებისკენ. შეშინებული ჩაბღაუჭებოდა სიკვდილის ნავის დაძონძილ იალქანს, სიცოცხლის ნიშატი აღარ ეტყობოდა, მის ყურთასმენასაც აღარ სწვდებოდა ქუჩებში გამოფენილი ხალხის აუწერელი სიხარულის ჟრიამული, საზეიმო დაფდაფების ხმა, ფერად-ფერადი ფეიერვერკის ტკაცატკუცი. აღარ ესმოდა ზარების ამაღლებული, ზარზეიმური გუგუნი, რომელიც ხალხსა და მთელ ქვეყანას ამცნობდა, რომ უსასრულო დრო, როგორც იქნა, დასრულდა.

ესპანურიდან თარგმნა ელზა ახვლედიანმა
გამომცემლობა „სიესტა“, 2006წ.