Friday, April 17, 2015

გიორგი ყარყარაშვილი - ეს ჩვენი სამშობლო იწვის

ცხინვალზე შეტების დავალება შსს-მ იკისრა. აქედანაც ჩანს, რომ ცხინვალთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება არ იყო სამხედროების აზრი.

შეიძლება ითქვას, რომ რუსული სამშვიდობო ბატალიონის პირადი შემადგენლობის თითქმის ნახევარს შეადგენდა სპეციალურ მომზადებას გავლილი სამხედრო მოსამსახურეები, რომლებსაც ჩეჩნეთში ბოევიკების წინააღმდეგ განხორციელებულ სპეცოპერაციებში იყენებდნენ.

კონფლიქტის გამწვავებამდე რამდენიმე დღით ადრე, 5-6 აგვისტოს, ცხინვალში ჩრდილო კავკასიიდან დამატებით მოხალისე კაზაკთა დაახლოებით 150 კაციანი რაზმი შემოვიდა.

საფუძველი არ არის, ეჭვი შევიტანოთ იმაში, რომ ქართული სოფლები ნული, ავნევი, ასევე სამშვიდობო პოსტები სარაბუკში ნამდვილად იბომბებოდა, მაგრამ ნათელია ის, რომ ცეცხლის ინტენსივობის ზრდის პირობებში რატომღაც არავინ ფიქრობდა მშვიდობიანი მოსახლეობის ევაკუაციაზე.

უპასუხისმგებლოდ უნდა ჩაითვალოს საქართველოს სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის დამოკიდებულება, რომ მათ გააჩნდათ ინფორმაცია რუსული აგრესიის შესახებ და ამის მიუხედავად, არ მოხდა ქართველი მოსახლეობის ევაკუაცია.

პრეზიდენტმა სააკაშვილმა გორში ყოფნისას გადაწყვეტილება მიიღო ერთპიროვნულად, არ შეკრიბა უშიშროების საბჭო და არ დაელოდა მის გადაწყვეტილებას. მან ჯიუტად გაიმეორა წინამორბედის მიერ 1992 წელს დაშვებული შეცდომები. სავარაუდოდ, გადაწყვეტილება მიიღო რისხვითა და ბრაზით. სამწუხაროდ, ომისა და მშვიდობის საკითხებს საღი გონება და პასუხისმგებლობის გრძნობა კი არ წყვეტდა, არამედ სიფიცხე და გახევება. სამწუხაროა ის ფაქტი, რომ სახელმწიფოში არ აღმოჩნდა არც ერთი ინსტიტუტი, არც პარლამენტი, არც მთავრობა, რომელიც შეეწინააღმდეგებოდა ასეთ გადაწყვეტილებას. არც ერთ მინისტრს, ასევე უშიშროების საბჭოს მდივანს გამბედაობა და ვაჟკაცობა არ ეყო პრეზიდენტს წინ აღდგომოდა. ქვეყნისათვის ასეთ საპასუხისმგებლო დროს არ სრულდებოდა კონსტიტუციით გათვალისწინებულ ქმედებათა თანმიმდევრობა, არ ჩატარებულა უშიშროების საბჭოს სხდომა.

7 აგვისტოს, საღმოს 19 საათზე კონფლიქტის ზონაში თავად გავემგზავრე, ვიმყოფებოდი ნიქოზში, ერედვში, ერგნეთში, თამარაშენის შემოვლით გზასთან, სადაც სამხედროებს და ადგილობრივ მოსახლეობას გავესაუბრე. მაინტერესებდა, რუსეთის 58-ე არმიის შესაძლო შემოჭრასა და კონფლიქტში ჩართვასთან დაკავშირებით რა ინფორმაცია ჰქონდათ ერედვში მყოფ ოფიცრებს, ნიქოზის მოსახლეობას და დიმიტრი სანაკოევის დროებითი ადმინისტრაციის წარმომადგენლებს. ყველას ჰქონდა ერთი და იგივე პასუხი, რომელიც ცხინვალიდან გავრცელებულ ინფორმაციას ეყრდნობოდა. ამ ინფორმაციით, პუტინს კოკოითისთვის შემოუტვლია, 400 კაცი მაინც უნდა დაიღუპოს, რათა რუსეთის არმიას საქართველოში შემოჭრის საბაბი ჰქონდესო.

პრეზიდენტმა საპარლამენტო კომისიაზე განაცხადა: „მე ვუბრძანე საარტილერიო ცეცხლის გახსნა ცხინვალზე“. პრეზიდენტის ეს ბრძანება საბედისწერო აღმოჩნდა, ვინაიდან ცხინვალში კვლავ რჩებოდა მშვიდობიანი მოსახლეობის ნაწილი (თუმცა, მოსახლეობის უმეტესობა გაყვანილი იყო).

საწყისი წუთებიდანვე ჩანს, რომ სამხედრო ნაწილებს სავარაუდო მოწინაარმდეგედ ოსური შეიარაღებული ფორმირებები განესაზღვრათ და მათ ქმედებებს აღნიშნული სოფლების დაკავებისას არაფერი საერთო არ ჰქონდა აგრესიის მოგერიებასთან. ქართული მხარე ორჭოსანის და წინაგარას დაკავებაზე აკეთებდა განცხადებებს, მაშინ როცა აღნიშნული სოფლები იგოეთი-გორის ტრასის გზის პირიდან მე-12 კმ-ზე მდებარეობს, ხოლო რაც შეეხება დმენისს და ზნაურს, ჩვენი ინფორმაციით, იგი საერთოდ დაკავებული არ ყოფილა მაშინ, როცა ამის შესახებ ხელისუფლების მხრიდან განცხადებები კეთდებოდა. განცვიფრებას იწვევს, რა ჰქონდა საერთო აგრესიის მოგერიებასთან იგოეთი-გორის ტრასასთან ახლომდებარე სოფლების დაკავებას და რატომ მიიჩნევდა ამას წარმატებად ქართული მხარე!

8 აგვისტოს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ვებგვერდზე 03:00 საათზე განთავსდა სეპარატისტთა იმ სატელეფონო საუბრის ჩანაწერები, საიდანაც ირკვევა, რომ რუსეთის არმიის კოლონები როკის გვირაბიდან გამოდიან და ჯავისკენ მოემართებიან. ე.ი. ამ დროისთვის უკვე დადასტურებული ინფორმაცია გააჩნდა საქართველოს სამხედრო-პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას, რომ რუსეთი ნამდვილად ერეოდა სამხედრო კონფლიქტში და არამც და არამც არ დაუშვებდა საქართველოს პოლიტიკური მიზნების რეალიზაციას. ამ შემთხვევაში ხელისუფლებას ომის სავარაუდო ხასიათის გამოსაცნობად წესით გონება უნდა გახსნოდა და სამხედრო ნაწილებისთვის მომავალი სამოქმედო გეგმა დაესახა სწორედ აგრესიის შესაკავებლად, მაგრამ ჩანს, საქართველოს სამხედრო ხელმძღვანელობას ოღწოსანის, წინაგარას და ზნაურის რაიონის სოფლების დაკავებით გამოწვეულმა სიხარულმა გონება დაუხშო... ცხინვალზე შეტევის დაგეგმვა არაფრით პასუხობდა აგრესიის შეკავების ამოცანას.

ცნობილია, რომ პირადი შემადგენლობა გაფრთხილებული იყო, რუსებთან კონფლიქტში არ შესულიყვნენ. მათ მკაცრად მიეთითათ, რუსი მშვიდობისმყოფელების წინააღმდეგ ცეცხლი არ გაეხსნათ.

ვერაფრით დავიჯერებ, რომ ასეთი შეცდომა საბრძოლო ოპერაციის დაგეგმარებისას იმ სამხედრო ხელმძღვანელებმა დაუშვეს, რომელთაც სამხედრო განათლება აშშ-ის საუკეთესო სამხედრო სასწავლებლებში აქვთ მიღებული. ვინ შეარჩია მთავარი დარტყმის ერთდაერთ მიმართულებად მარშრუტი, რომლის მიხედვითაც ქართულ დაჯგუფებას ორ რუსულ სამხედრო ბაზას შორის უნდა გაევლო? ვინ მოუვიდა ასეთი აზრი თავში, როდესაც ამოცანა აგრესიის შეკავება იყო?!

06:00 საათისთვის საწყის პოზიციაზე არ ჩანს არც ერთი დაჯგუფება მდინარე ლიახვის აღმოსავლეთით, არგვიცი-ფრისი-ოფრისის მიმართულებაზე. ე.ი. უმთავრეს მიმართულებაზე, რომელიც სტრატეგიულად ყველაზე ახლოსაა დიდი ლიახვის ხეობის მოსახლეობასთან, არც ერთი დაჯგუფება არ შეუყვანიათ, რაც განცვიფრებას იწვევს. ეს თუნდაც ერედვის ან დიდი ლიახვის ხეობის მოსახლეობის დასაცავად აუცილებლად უნდა გაკეთებულიყო. აღნიშნული კიდევ ერთხელ ადასტურებს ხელისუფლების ვერსიის სრულ უსაფუძვლობას, თითქოს დიდი ლიახვის ხეობის ან ერედვის მოსახლეობის დასაცავად დაიგეგმა ცხინვალზე შეტევა.

მოგვიანებით, ისიც ცნობილი გახდა, რომ 7-დან 8 აგვისტოს ჩათვლით, ცხინვალის სამხრეთით მდებარე რუსული სამშვიდობო ბალატიონის ლეიტენანტი ვინმე გალავანოვი საბრძოლო დავალებას ასრულებდა ნიქოზიდან მომდგარი ქართული დაჯგუფების საცეცხლე მიზნების გამოსავლენად და აწარმოებდა საარტილერიო ცეცხლის კორექტირებას. ამ დავალების შესრულებისათვის გალავანოვი სიკვდილის შემდეგ „რუსეთის გმირის“წოდებაზე წარადგინეს.

ჩვენ ვწერთ,რომ ქართულმა შენაერთებმა შეტევა განავითარეს ცხინვალზე, მაგრამ სინამდვილეში ეს არა შეტევა, არამედ ქალაქში ქაოსური შესვლა იყო.

ისააკისა და სტალინის ქუჩების გადაკვეთასთან, შსს-ს განსაკუთრებულ დავალებათა მთავარი სამმართველოს მესამე ოპერატიული სამმართველოს კუთვნილი ე.წ. „კობრა“ ააფეთქეს, 6 სამხედრო მოსამსახურემ თავი სტალინის ქუჩის #60-ში მცხოვრებ ოსი ეროვნების ოჯახს შეაფარა. ისინი საღამოს 15:00-დან 19:00 სააამდე რადიოსადგურით ითხოდნენ შველას, ალყიდან გამოყვანას. ხოლო ხელმძღვანელობამ ქვედანაყოფის მთაურს დახმარების გაწევისთვის შესაბამისი ბრძანება არ მისცა. ...18:00 საათისთვის კვლავ ითხოვდა შველას სტალინის ქუჩის 60 ნომერში ალყაში მოქცეული შსს-ს განსაკუთრებულ დავალებათა მე-3 ოპერატიული სამმართველოს 6 სამხედრო მოსამსახურე... მოგვიანებით (18:00-დან 19:00 საათამდე) მათთან კავშირი შეწყდა, ისინი დღესდღეობით უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად ითვლებიან.

რა თქმა უნდა, საინფორმაციო საშუალებებით ქართული შენაერთების მიერ ცხინვალის დატოვების შესახებ ინფორმაცია არ გადაცემულა. ხელისუფლება 2 დღის განმავლობაში, უტიფრად ატყუებდა საკუთარ მოსახლეობას, რომ ცხინვალს კვლავ ქართული ჯარები აკონტროლებდნენ.

იმ დროს, როდესაც სრული სადაზვერვო სურათი სახეზე გახლდათ და როკის გვირაბიდან მოწინააღმდეგის ჯავშანსატანკო კოლონები მოემართებოდა, სურვილი არავის გასჩენია, ხეობისკენ საინჟინრო ათეული ან ოცეული გადაესროლათ, რათა კეხვიდან თამარაშენამდე (მოწინააღმდეგის ჯავშანტექნიკის სვლის ტემპების შესაკავებლად) საინჟინრო წინაღობითი ზღუდეები შექმნილიყო.

ბედი ანაბარად მიტოვებული დიდი ლიახვისხეობის მცხოვრებლებს წვერიახოზე განთავსებული რუსეთის სამშვიდობო ძალების შემადგენლობაში შემავალი ჩეჩნური ასეულსი მებრძოლები გამოსვლაში ეხმარეობდნენ და აფრთხილებდნენ, რომ იქაურობას დროზე გასცლოდნენ, რადგანაც ჩრდილო კავკასიიდან მოხალისეთა ჯგუფები მოემართებოდნენ (თვითმხილველთა ინფორმაცია). ... 9 აგვისტოს 14:00 საათიდან თავის იჩენს ინციდენტები, წვერიახოზე განთავებული ჩეჩენთა საყრდენი პოზიციიდან იხსნება ცეცხლი მშვიდობიანი მოსახლეობის ავტომანქანების მიმართულებით.

აღსანიშნავია, რომ 06:00-დან 20:00 საათამდე შსს-ს სპეცრაზმები 5-ჯერ შეიყვანეს და გამოიყვანეს ცხინვალიდან. მოგვიანებით, 8 აგვისტოს, ღამით შსს-ს ნაწილები სრულიად იყვნენ გაყვანილები ქალაქ გორში და მას შემდეგ, პრაქტიკულად საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობა აღარ მიუღიათ. გორშივე იყო გადმოსროლილი ონიდან გამოყვანილი სოდ-ის სპეცრაზმი.

კავშირგაბმულობის არქონის გამო სრულიად დაკარგული იყო მართვა და ურთიერთკავშირი. 41-ე ბატალიონის სამხედრო მოსამსახურეებს მისდიოდათ ინფორმაცია, თითქოსდა 42-ე ბატალიონში მხოლოდ 30 სამხედრო მოსამსახურე დარჩა ცოცხალი. 42-ე ბატალიონს ანალოგიური ინფორმაცია ჰქონდა 43-ე ბატალიონზე. თბილისშიც გავრცელდა ჭორი მე-4 ბრიგადის თითქმის სრულიად განადგურების შესახებ.

მოწინააღმდეგემ გორიდან გასვლის შემდეგ ქალაქის საარტილერიო ბაზის კედლებზე გაკეთებული სამარცხვინო წარწერა დაგვიტოვა: „ამხანაგო ქართველებო, ისწავლეთ სამხედრო საქმე, მოვალთ და შეგამოწმებთ“...

გია ყარყარაშვილი, 2009 წ.

Thursday, April 16, 2015

პეტრე მამრაზე - ავანტიურა 08.08.08

საგულისხმოა, რომ დასავლურ პრესაში აფხაზეთის კონფლიქტს ხშირად Dacha War-ს, ანუ „აგარაკების ომს“ უწოდებდნენ.

აჭარაში განლაგებული რუსეთის ჯარების სარდალმა, რუსული ტანკებისა და სხვა მძიმე ტექნიკის ფონზე მდგარმა გენერალმა ბორისოვმა გულახდილი ინტერვიუ მისცა ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის ჟურნალისტებს: „ვინ ვართ ჩვენ, ГРВЗ? თქვენ მეტყვით - ГРВЗ ამიერკავკასიაში რუსეთის ჯარების ჯგუფია? ჩვენი კი, რუსი სამხედროები ГРВЗ ვშიფრავთ, როგორც ყველასაგან მივიწყებულ რუსეთის ჯარების დაჯგუფებას. არც ჯამაგირს, არც ტანსაცმელს, არც მატერიალურ უზრუნველყოფას, არც ჩემ ფეხებს, არაფერს არ გვიგზავნის რუსეთი. ერთადერთი ადამიანი, ვინც ამ ვითარებაში ჩვენზე ზრუნავს, ასლან იბრაგიმის ძე აბაშიძეა. ის გვიხდის ჯამაგირს, გვაცმევს და ფეხსაცმელსაც გვაძლევს; ამას წინათ ახალ-ახალი ბინები დაგვირიგა. ამიტომ ჩვენ, ყველანი, საქართველოში მყოფი რუსი სამხედროები, არჩევნებზე მხარს ვუჭერთ ასლან იბრაგიმის ძეს. ჩვენ გვინდა, რომ ის გახდეს საქართველოს პრეზიდენტი. ის მაშინვე ხელს მოაწერს ხელშეკრულებას, რომ რუსეთის ბაზები სამარადჟამოდ დარჩეს საქართველოში“.

დილით შევარდნაძეს რუსეთის პრეზიდენტმა ელცინმა დაურეკა. ამ საუბრის შემდეგ პირველად ვნახე შევარდნაძე - ადამიანი, რომელიც ყველაფერს მშვიდად ხვდებოდა და იუმორის გრძნობასაც არასოდეს კარგავდა, რომელმაც წარბიც არ შეიხარა 1995 წლის 29 აგვისტოს მისი მანქანის აფეთქებისა და ჩვენი, ყველასი, ვინც იმ მანქანაში ვისხედით, სასწაულებრივი გადარჩენის შემდეგ - დიდად შეწუხებული და დათრგუნვილიც კი. დაწვრილებით მომიყვა ელცინთან საუბრის შინაარსს. ელცინს, რომელიც ენას ძლივს ატრიალებდა, კატეგორიული ტონით უთქვამს, რომ ჩეჩნეთში ოპერაციის ბოლომდე მისაყვანად რუსეთმა პლაცდარმად უნდა გამოიყენოს საქართველოს ტერიტორია, აეროპორტები და ა.შ. რომ რუსეთის სამხედრო ნაწილები, საბრძოლო ტექნიკა და სამხედრო თვითმფრინავები უნდა განლაგდნენ საქართველოში და აქედან განახორციელონ საჰაერო და სახმელეთო ოპერაციები ჩეჩნეთის მიმართულებით; საქართველოს ტერიტორიაზე გადმოსვლის შემთხვევაში გაანადგურონ ჩეჩენი ბოევიკები. შევარდნაძე უხსნიდა, რომ ეს შეუძლებელი და გამორიცხულია, ეს გამოიწვევს საერთაშორისო კრიზისსა და დიდ კავკასიურ ომს, რაც რუსეთისთვისაც ძალიან საზიანო იქნება; რომ საქართველოს ხელისუფლება მზად არის ითანამშრომლოს ყველა საკითხში რუსეთთან. „მე მგონი ვერც კი გაიგო რას ვეუბნებოდი, ისეთ დღში იყო, - მითხრა შევარდნაძემ. - ერთი კი ცხადია, - განაგრძო მან, - ჩვენი ყოფნა-არყოფნის საკითხი წყდება. ჩვენი სახელმწიფო ამ წლების განმავლობაში ასეთი დიდი საფრთხის ქვეშ, როგორც ახლაა, არასოდეს მდგარა. სენაკში მაინც წავალ და რამდენიმე საათში ჩამოვალ. რომ გადავდო, ცუდად გამოიყენებენ. შენ კი ახლავე შეხვდი ამერიკის ელჩს, უამბე ყველაფერი და გადაეცი, რომ მოქმედება დღესვე არის საჭირო, ხვალ შეიძლება გვიანი იყოს“.

რუსეთის ვიცე-პრემიერს, პირდაპირ და გულახდილ ადამიანს, რომელიც ამ საუბრისას რუსულ მხარეს წარმოადგენდა, არ ჰქონდა და, ცხადია, არც შეიძლებოდა ჰქონოდა რეალური კონტრარგუმენტები. საუბრის ბოლოს მან კიდევაც აღიარა, რომ რუსული მხარე „ჩაფლავდა“ (რუსეთის ვიცე-პრემიერმა ბევრად უფრო უხეში სიტყვა გამოიყენა), როგორც სამშვიდობო მისიის, ისე კონფლიქტების მოგვარებისათვის ხელის შეწყობის განხორციელებაში; იქვე დაამატა, რომ ამის საჯაროდ განცხადება რუსეთისთვის უაღრესად მტკივნეული იქნებოდა და რუსეთის მხრიდან ეს მწვავე რეაქციას გამოიწვევდა.

2006 წლის 17 ივლისს, სააკაშვილის აშშ-დან დაბრუნების შემდეგ სულ რამდენიმე დღეში, საქართველოს პარლამენტმა 144 ხმით ერთხმად მიიღო დადგენილება საქართველოს ქონფლიქტის ზონებში - აფხაზეთსა და ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში მყოფი რუსული სამშვიდობო ძალების გაყვანის თაობაზე. „რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების ქმედებები აფხაზეთსა და ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში ერთ-ერთ მთავარ ბარიერს წარმოადგენს კონფლიქტის მშვიდობიანი მოგვარებისათვის“, - ნათქვამი იყო პარლამენტის დადგენილებაში. იქვე რუსეთი დაადანაშაულეს „საქართველოს ტერიტორიის ნაწილის ანექსიის პერმანენტულ მცდელობაში“.

გაეროში გამოსვლიდან 5 დღის შემდეგ, 27 სექტემბერს, სოხუმის დაცემის მეცამეტე წლისთავზე სააკაშვილმა საზეიმოდ გახსნა ზემო კოდორის ხეობაში, სოფელ ჩხალთაში, აფხაზეთის ლეგიტიმური მთავრობის ახალაშენებული შენობა (სოხუმში ამ დღეს აფხაზი სეპარატისტები ქართველების სოხუმიდან განდევნის მორიგ წლისთავს საზეიმოდ აღნიშნავდნენ). „ჩვენ გვინდა დავბრუნდეთ მშვიდობით. ეს არის ზემო აფხაზეთი... რომელსაც საქართველოს ხელისუფლება აკონტროლებს და ეს არის აფხაზეთის ტერიტორიის მესამედზე მეტი. ამ ტერიტორიაზე ხორციელდება საქართველოს სუვერენიტეტი, მოქმედებს საქართველოს სასაზღვრო ძალები, პოლიცია, ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოები, ტარდება არჩევნები... მოკლედ, სუფევს ისეთი დემოკრატია, როგორიც მრავალეროვან ქართულ სახელმწიფოში. აქედან არსად წასვლას არ ვაპირებთ, აფხაზეთში მალე დავბრუნდებით“, - აი ერთი ნაწყვეტი კოდორში სააკაშვილის მიერ წარმოთქმული სიტყვიდან.

2003 წლის ვარდების რევოლუციის შემდეგ რამდენიმე კვირა იყო გასული, რომ ზედიზედ ააფეთქეს მაღალი ძაბვის ანძები და ყოველი აფეთქების შემდეგ თბილისი ელექტროენერგიის გარეშე რჩებოდა. ელექტროგადამცემებს ძირითადად ქართლში, ცხინვალის რეგიონის მიმდებარე ტერიტორიაზე აფეთქებდნენ. რევოლუციის შემდეგ მოსულმა ახალგაზრდა ხელისუფლებამ მიიღო შესაბამისი გადაწყვეტილება. ჩატარდა სპეცოპერაცია, რომლის შედეგადაც გამოვლინდა დივერსანტების მცირერიცხოვანი ჯგუფი. ალყაშემორტყმული დივერსანტები არ დანებდნენ ჩვენს სამართალდამცველებს, გახსნეს ცეცხლი, თუმცა საპასუხო სროლის შედეგად ყველა დივერსანტი განადგურდა. მათ შორის რუსეთის მოქალაქეებიც აღმოჩნდნენ, ერთი მათგანი კი ჩრდილო-კავკასიის ერთ-ერთი რესპუბლიკის მაღალი თანამდებობის პირის ახლო ნათესავი იყო. მასმედიაში ამაზე საერთოდ არ გაჟონილა ინფორმაცია!

„მეფის შვილები არიან ისინი - ნაღდი, ნამდვილი, ღვიძლი შვილები არიან, მეფე კი მამაა მათი. ჩვენში განა მხოლოდ სიტყვაა, მხოლოდ ბგერა, მხოლოდ სახელწოდებაა ის, რომ მეფე მამაა ხალხისათვის? ვინც ასე ფიქრობს, მას რუსეთის არაფერი გაეგება! არა, აქ იდეაა, ღრმა და ყოვლად ორიგინალური, აქ ორგანიზმია, ცოცხალი და მძლავრი, ხალხის ორგანიზმი, შერწყმული თავის მეფესთან ერთ მთლიანობაში. ეს იდეა კი ძალაა... ჩვენთან ეს იდეა საკუთარ თავში იმდენად დიდ ძალას შეიცავს, რომ, ცხადია, გავლენას იქონიებს მთელ ჩვენს შემდგომ ისტორიაზე“, - წერდა გენიალური რუსი მწერალი ფიოდორ დოსტოევსკი.

რუსეთში ყველას ესმოდა, რომ შედარებით თავისუფლების ხანა მალე შეიცვლებოდა ჩეკისტური რეაქციით. ძალზე პოპულარული იყო ამ წრეში პუშკინის ცნობილი სტროფის - „Товариш верь” შემდეგი პაროდია: „Товаришь верь, придет она, так называемая гласность, Россия вспрянет ото сна и вот тогда госбезопасность припомнит ваши имена”.

„რუსეთის ტრაგედია ის არის, რომ პუტინს და მის გარემოცვას ბევრად უფრო სძულთ დასავლეთი, ვიდრე უყვართ რუსეთი. ამიტომ არის, რომ ყოველდღიურად ღალატობენ რუსეთს საბჭოთა კავშირის ცხედართან“, - ასე შეაფასა წლების წინათ რუსეთის პოლიტიკური ელიტის ახალი კურსი ცნობილმა რუსმა პოლიტოლოგმა ანდრეი პიონტკოვსკიმ.

„გერმანიის კანცლერი ეუბნება კოლეგებს, რომ MAP-ის მიღების შემთხვევაში სააკაშვილი უსათუოდ დაიწყებს სამხედრო მოქმედებას აფხაზეთში ან სამხრეთ ოსეთში და შემდეგ ეცდება, მთელი დასავლეთი ჩაითრიოს რუსეთთან სამხედრო დაპირისპირებაში, რაც ჩვენთვის დაუშვებელია“, - ეს ფრაზა ბუქარესტის სამიტამდე ორიოდე დღით ადრე უცხოური ტელევიზიით მოვისმინე.

გაზეთ Financial Times-ი წერდა, რომ გერმანიამაც ნათლად გამორიცხა ბუქარესტის სამიტზე ამ ორი ქვეყნის მხარდაჭერის შესაძლებლობა. იქვე, გერმანიის კანცლერის, ანგელა მერკელის სიტყვებზე დაყრდნობით აღინიშნებოდა, რომ ალიანსმა ასევე უნდა განიხილოს რუსეთის „კანონიერი წუხილი თავისი უსაფრთხოების თაობაზე“ ალიანსის აღმოსავლეთით შესაძლო გაფართოებასთან დაკავშირებით.

1920 წლის დეკემბერში (საქართველოში წითელი არმიის შემოჭრისა და საქართველოს გასაბჭოებამდე სულ ორი თვით ადრე) ერთი ლიგა ბჭობდა საქართველოს ლიგაში გაწევრებაზე. მაშინ საფრანგეთის წარმომადგენელმა ვივიანიმ ასე დაასაბუთა საფრანგეთის უარყოფითი პოზიცია: „ლიგის ხელშეკრულებაში არის ერთი მუხლი, რომელზედაც ბევრს ლაპარაკობენ და რომელსაც მე-10 მუხლი ეწოდება. ეს მუხლი გვავალდებულებს მხარი დავუჭიროთ ჩვენს თანაწევრს, რომელიც საფრთხესი ჩავარდება - თანახმად მე-10 მუხლის ფორმულისა, - მაშინვე, როგორც კი ამას გავიგებთ და რადგან ყველაზე უვარგისი პოლიტიკა იმაში მდგომარეობს, რომ ხელი შეუწყო ხალხის გონებაში სიცრუისა და მოტყუების განმტკიცებას, რომ ხალხი დაარწმუნო, თითქოს მას დაეხმარებიან მაშინ, როდესაც მას ვერ დაეხმარებიან - ამიტომ, ვინც ფიქრობს, რომ არ შეუძლია თავისი დახმარება მიაწვდინოს ევროპის განაპირას, იგი ისე მისცემს ხმას, როგორც მისცა საფრანგეთმა და როგორც მე მივცემ ახლა, ე.ი. კომისიის პროექტის თანახმად, ეს სახელმწიფოები დაშვებულ იქნან მხოლოდ ტექნიკურ ორგანიზაციებში“.

ბრძოლის (აგვისტო, 2008წ.) დაწყებისთანავე მოიშალა ეფექტიანი მეთაურობა და მართვა. კავშირგაბმულობა და დაზვერვა არაეფექტიანი აღმოჩნდა. რადიოები წესიერად არ მუშაობდა და მეთაურებს ხშირად უხდებოდათ ერთმანეთთან დაკავშირება მობილურებით ან სულაც პირადად (ანუ უყვიროდნენ ერთმანეთს). გარდა ამისა, როგორც ასმუსი აღნიშნავს სამართლიანად, ჩვენი სამხედროები „ზარალდებოდნენ სამხედრო ხელმძღვანელობის ჯაჭვში პოლიტიკოსების გამუდმებული ჩარევის გამო“. ქართველი მებრძოლებისა და ჩვენი და უცხოელი ექსპერტებისაგანვიცი, რომ ეს ჩარევა სრულიად მარაზმატულ დონეს აღწევდა და უდიდეს ზარალს აყენებდა მებრძოლებს. საერთო აზრით, პოლიტიკური ფიგურებიდან ყველაზე მეტს გიგი უგულავა „კამანდირობდა“ (რომელიც ჩქარობდა, რომ პრეზიდენტის ბრძანება დროულად შეესრულებინა და ცხინვალში გამარჯვების აღლუმი მოეწყო).

ორშაბათს, 11 აგვისტოს სააკაშვილი გორში ჩავიდა. იქ დატრიალებული ამბების ამსახველი კადრები, სათანადო კომენტარებით, იმ დღესვე მსოფლიოს ყველა წამყვანმა ტელეკომპანიამ აჩვენა. მანქანიდან გადმოსული, ჯავშნიან ჟილეტში გამოწყობილი სააკაშვილი უცხოელი ჟურნალისტების შეკითხვებს პასუხობდა, მაგრამ უცებ ცას ახედა, ყველაფერს რამდენიმე კამერა იღებდა - ზოგიერტის გადაღებულში კარგად ისმოდა დაცვის ოფიცრების შეძახილები: „ფეხი დაუდე, მაგის დედა...“, „ზევიდან დააფარეთ“ და ა.შ. დავით ბაქრაძის მიერ პრეზიდენტის ქართველი ხალხისადმი მოწოდების გახმოვანებიდან - „ორგანიზებულობისაკენ, სიმტკიცისა და წინააღმდეგობის გაწევისკენ ყველგან, სადაც ეს აუცილებელი იქნება მტრის შეიარაღებული ძალეიბს შემოსვლის შემდეგ“ - დაახლოებით 24 საათი იყო გასული.

რუსული „სუ-25“-ის ჩამოგდებული თვითმფრინავის გადარჩენილი მფრინავის, პოლკოვნიკ იგორ ზინოვის საბუთებში აღმოჩნდა ფურცელი ასეთი ლექსით: „Пока у русского солдата Есть спички, пули, самогон, Сосите хрен, солдаты НАТО, Дрожи от страха, Пентагон...”

2008 წლის ნოემბერში ელისეს სასახლეში გამართული ცერემონიის დროს სარკოზიმ თქვა, რომ მოსკოვში მისი ჩასვლის წინადღეს დაურეკა ბუშმა და ურჩია, არ წასულიყო: „ნუ წახვალ იქ, მათ (რუსებს) თბილისის აღება უნდათ, თბილისამდე 40 კმ უკლიათ. ნუ წახვალ, უბრალოდ დაგმე ეს ყველაფერი“, - ასე გაიხსენა სარკოზიმ ბუშის ნათქვამი (თეთრმა სახლმა მაშინვე უარყო ეს ინფორმაცია). თავის მხრივ მედვედევმაც გაიხსენა იმ დღეებში შემდგარი თავისი სატელეფონო საუბარი ბუშთან: „ბოლოს, როცა ტელეფონით ვესაუბრე (ეს ჩვენი სამხედრო ოპერაციის აქტიური ფაზის დროს იყო) ვუთხარი, რომ „ამ ვითარებაში შენ იმავეს გააკეთებდი, ოღონდ შესაძლებელია, უფრო ხისტად“. ბუში არ შემეკამათა. ეს იმას ნიშნავს, რომ ასეთ ვითარებაზე პრაქტიკულად ყველა სახელმწიფო, რომელიც საკუთარი მოქალაქეების სიცოცხლეს აფასებს და დამოუკიდებელ საგარეო პოლიტიკას ატარებს, დაახლოებით ერთნაირად იმოქმედებდა.

„Владимир Владимирович, ето правда, что вы собирались повесить Саакашвили за одно место? - ჰკითხა პუტინს რუსეთის ერთმა მოქალაქემ სატელევიზიო გადაცემის მსველობისას. Почему за одно? - კითხვითვე უპასუხა პუტინმა.

უცხოელი მეგობრები, ვისაც სააკაშვილი მაშინ ესაუბრა ტელეფონით, მოგვიანებით მიყვებოდნენ, რომ ის უმძიმეს ფსიქიკურ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და ვერ წყვეტდა, მოეწერა თუ არა ხელი იმ შეთანხმებაზე (საქართველოს ერთი მეგობარი სახელმწიფოს პრეზიდენტმა მოგვიანებით უამბო ჩემს ნაცნობ დასავლელ დიპლომატებს, რომ აგვისტოს კონფლიქტის კრიტიკურ მომენტში სააკაშვილმა დაურეკა მას და ისტერიკულად სთხოვა, ჯარი გამოეგზავნა რუსებთან საბრძოლველად. „მანამდეც ვიცოდი, რომ ძალიან ემოციურია მიშა, მაგრამ ნამდვილად არ მეგონა, ამდენად ემოციური და არაადეკვატური თუ იყო“, - თქვა იმ სახელმწიფოს მეთაურმა.

რუსეთის მიერ საქართველოს „იძულებას მშვიდობისთვის“ და ოკუპაციას, მსხვერპლთან და ბევრი ადამიანის გაუბედურებასთან ერთად თავისი განუმეორებელი კოლორიტიც სდევდა თან. ტელევიზია აჩვენებდა, როგორ იპარებოდნენ სიმინდის ყანებში საოკუპაციო ჯარების დამშეული ჯარისკაცები და უმად ჭამდნენ სიმინდს. ერთ ოჯახში მისულმა რუსმა ჯარისკაცმა საჭმელი სთხოვა ოჯახის პატრონს: ძალიან მშიაო. მისცეს, რაც შეეძლოთ. მეორე დღეს 3-4 თანემებრძოლი მიიყვანა იმ ოჯახში და შესთავაზა - ყანაში გვამუშავეთ ან სხვა რამე საქმე დაგვავალეთ, ფული არ გვინდა - საჭმლისთვის ვიმუშავებთო. მართლაც მორიგდნენ და მთელი ის პერიოდი, სანამ საოკუპაციო ჯარი არ აიყარა იმ ადგილიდან, პატიოსნად იშრომეს მოჯამაგირეებად იმ ოკუპანტებმა და „თავისი ოფლით მოიპოვეს პური თვისი“. მასმედიით შუქდებოდა, როგორ გააჩერა ფოთში შესული საოკუპაციო ჯარის ქვეგანაყოფის მეთაურმა თავისი მანქანა სკოლის შენობასთან, როგორ გადმოხტა მანქანიდან და კოცნიდა იმ სკოლის კარს (ფოთელი ყოფილა და იმ სკოლაში უსწავლია თავის დროზე). როგორც მერე ამბობდნენ, ამის გამო „პაგონები აუხევიათ“ იმ მეთაურისათვის (ეს ინფორმაცია არ გადამიმოწმებია). მსგავსი ისტორია ბევრია.

როგორც ეს ყველგან და ყოველთვის ხდება ხოლმე სამხედრო კონფლიქტების დროს, პირველივე დღეებიდან ერთმანეთის საწიინაღმდეგო და, ხშირ შემთხვევაში, სრულიად მცდარი ინფორმაცია ვრცელდებოდა დაღუპულებისა და დაჭრილების რაოდენობის შესახებ. საბოლოო ციფრი კი ასეთია: ოფიციალური მონაცემებიტ 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტში სულ დაიღუპა 850 ადამიანი, 2400-დან - 3000-მდე კი დაიჭრა. ქართული მხარის მონაცემებით დაიღუპა 160 ქართველი სამხედრო, 10 უგზო-უკვლოდ დაიკარგა და 973 დაიჭრა. დაიღუპა აგრეთვე 11 ქართველი პოლიციელი, 3 უგზო-უკვლოდ დაიკარგა და 227 დაიჭრა. მშვიდობიან მოსახლეობაში 228 ადამიანი დაიღუპა და 547 დაიჭრა. რუსეთის სამხედრო დაზვერვის მონაცემებით საქართველოს ძალოვანებმა დაახლოებიტ 3000 კაცი დაკარგეს.

70 წელს გადაცილებული ცოლ-ქმარი გულნარა იოსებიძე და მიხეილ მელითაური დაბომბვის შემდეგაც სოფელ ტყვიავში რჩებოდნენ. „არ ვიყავით მომხრე სოფლის დატოვებისა, ხელგაწვდილ სიცოცხლეს აქ სიკვდილი გვერჩივნა“, - გვითხრა ქალბატონმა გულნარამ. 12 აგვისტოს მისი მაზლიც, შაქრო მელითაურიც, სოფელში დაბრუნდა და მათთან იყო სტუმრად. „დაახლოებით 5 საათისთვის მომესმა ბრახუნი, კარი არ გავაღეთ და გვესროლეს ტანკსაწინააღმდეგო ჭურვი. საშინელი ხმა ჰქონდა. კარი გაიღო და შემოცვივდნენ ორნი, სამოქალაქო ტანსაცმელში, ოსურად ლაპარაკობდნენ. დავინახე, რომ ვიღაცას სცემდნენ, ქართველებს ასე გინდათო. სამზარეულოდან რომ გამოვედი, დავინახე, ჩემი ქმარი და მაზლი მაგიდის ქვეშ იყვნენ შეყუჟული. მეგონა იმალებოდნენ და თურმე დაუხოცავთ. მიყუდებულები იყვნენ ერთმანეთზე და სისხლი სდიოდათ, სახეები შესიებული ჰქონდათ. შემდეგ გარაჟიდან გამოიყვანეს 06. წაიყვანეს. ხელის ტრაქტორიც თან გაიყოლეს. მიცვალებულებს ვუვლიდი, რომ კატა არ მოსულიყო და არ შეეჭამა. ერთი ვედრო სპირტი და არაყი მედგა, ზეწარს ვასველებდი და ვადებდი, რომ მწერი არ დასეოდა.

„რუსეთთან მსო-სთან დაკავშირებით ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერით, საქართველომ დე ფაქტო ცნო თავისი სავაჭრო ურთიერთობები აფხაზებთან და სამხრეთ ოსეთთან, როგორც ექსპორტ-იმპორტული ოპერაციები და არა შიდა ვაჭრობა“, - ასე შეაფასა ეს ხელშეკრულება მედვედკოვმა. „წარმოიდგინეთ, რომ აშშ-მა აიღოს ვალდებულება მიაწოდოს ინფორმაცია ალიასკასა და კოლუმბიის ოლქს (ანუ ვაშინგტონს) შორის ვაჭრობის შესახებ. უფრო მეტიც, ახლა საქართველო ვალდებულია გახსნას საბაჟო პუნქტები აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის საზღვრებთან საქართველოს მხრიდან. ეს კი აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის საერთაშორისო ვაჭრობის სფეროში დამოუკიდებელი სტატუსის ფაქტობრივი აღიარებაა“ - დასძინა კმაყოფილმა მედვედკოვმა თავის გახმაურებულ ინტერვიუში.

გამომცმელობა პალიტრა L, 2012წ.

უილიამ ფოლკნერი - სიტყვა ახალგაზრდა მწერლებს

(წაკითხულია 1958 წლის 24 აპრილს ვირჯინიის უნივერსიტეტის სტუდენტებთან)

ორი წლის წინ პრეზიდენტმა აიზენჰაუერმა ჩაიფიქრა გეგმა, რომელიც ძირითადად სწორ იდეაზე იყო დაფუძნებული. იგი ფიქრობდა, მსოფლიოს მდგომარეობა, კაცობრიობის საყოველთაო დილემა დღეს უბრალოდ იმიტომაა ისეთი, როგორიც არის, რომ ცალკეულ პიროვნებებს, კაცებსა თუ ქალებს, განსხვავებული ეროვნებისა, სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკეთ და განსხვავებულ მდგომარეობაში მყოფთ, არ შეუძლიათ იმსჯელონ იმ პრობლემებსა და დილემებზე, რომელთა წინაშეც დგანან, მაგრამ მაინც უნდა შეეცადონ, ასე მოიქცნენ მათი მოწინააღმდეგე და მოჩვენებითად შეურიგებელ მთავრობებს შორის არსებული ფორმალური ორგანიზაციების მეოხებითო.

ესე იგი, გარკვეულ პიროვნებებს, ცხოვრების ყველა სფეროში, უნდა მიეცეთ საშუალება ესაუბრონ თავიანთ კოლეგებს სხვა ქვეყნებიდან მთელს დედამიწის ზურგზე - მუშა მუშას, მეცნიერი მეცნიერს, ყველა, ექიმები, ვექილები, ვაჭრები, ბანკირები, ხელოვანნი უნდა ესაუბრონ უცხოელ კოლეგებს.

თავისთავად იდეა დასაწუნი არ არის. რა თქმა უნდა, ყველა ხელოვანი, მხატვარი, მუსიკოსი, მოქანდაკე, არქიტექტორი, მწერალი - გაიაზრებს, რადგან ცდა იმისა, რომ ადამიანი ადამიანს შეეთვისოს, იმისდა მიუხედავად, თუ რა ეროვნების, რა ფერის ან რა სოციალური წარმოშობისაა, სწორედ ის გახლავთ, რასაც ყოველი ხელოვანი საკუთარ სიცოცხლეს უძღვნის და, სანამ პირში სული უდგას, არ უღალატებს.

დასაძრახი, ჩემი აზრით, პრეზიდენტის მოსაზრების ამგვარი სიტყვიერი წყობაა: მუშა მუშას, ხელოვანი ხელოვანს, ბანკირი ბანკირს, მსხველი მეწარმე მსხვილ მეწარმეს. დასაძრახად იმ ბოროტებას ვთვლი, თვით ჩვენს კულტურას რომ ახასიათებს; იმ მანკიერ თვისებას, რომელიც ნიშანდობლივია (ირწმუნებიან, აუცილებელიცო, თუმცა მე არ მჯერა) ყველა ქვეყნის კულტურისათვის, რომელთაც ისტორიის ამ ხანაში გაძლება და გადარჩენა შეუძლიათ. ეს მისტიკური რწმენაა, თითქმის რელიგია, რომ თითქოს პიროვნებას აღარ შეეძლოს პიროვნებასთან საუბარი, რადგან პიროვნება საერთოდ აღარ არსებობს. რწმენა იმისა, რომ კაცს ვერ წააწყდები, აუღელვებლად რომ ელაპარაკებოდეს ვინმეს ისეთ უბრალო თემაზე, როგორიცაა ვიღაცის პატიოსნება, პასუხისმგებლობის გრძნობა, სუსტის მფარველობა, თანაგრძნობისა და შებრალების უნარი, რადგან ასეთი, - პიროვნებისათვის ნიშანდობლივი, - რამ, როგორიცაა პატიოსნება, შებრალება, პასუხისმგებლობა და თანაგრძნობა, აღარ არსებობს და ადამიანს იმის იმედიღა რჩება, იქნება ორგანიზაციულ ჯგუფებში ვიარსებო მაინცო, იქ, სადაც უარყოფს და ჩაიხშობს თავის ინდივიდუალობას, ახირებულ ფრაქციებად დაყოფილი ჯგუფები სულ საბრძოლველად რომ იქნებიან შემართულნი საპირისპირო ახირებულ ფრაქციებად ორგანიზებული ჯგუფების წინააღმდეგ, ორივე ჯგუფი ერთსა და იმავე დროს, ერთსა და იმავეს რომ გულისხმობს ორაზროვნად, აბსტრაქტულად. „ხალხთა დემოკრატია“, „უმცირესობის უფლებები“, „სამართლის თანასწორობა“, „სოციალური კეთილდღეობა“ - ეს სინონიმები უსირცხვილოდ ამართლებენ უპასუხისმგებლობას, ადამიანებს კი არ იწვევენ, აიძულებენ მონაწილეობა მიიღონ მასში.

ასე რომ, ამ შემთხვევაში, - პრეზიდენტის „ხალხთა ურთიერთობის კომიტეტს“ ვგულისხმობ, - ხელოვანს, რომელიც მთელს სიცოცხლეს იმის ცდაში ატარებს, რომ ერთმანეთს შეუთვისოს ხალხები, პრობლემები და ვნებანი ადამიანის გულისა და როგორმე იხსნას ან გააძლებინოს ადამიანს, თავისი ქვეყნის პრეზიდენტმა წაუყენა მოთხოვნა, რომ ის მითი განემტკიცებინა, რის უარყოფასაც მთელი სიცოცხლე ესწრაფის ხელოვანი: ამ მითის თანახმად, პიროვნება არარაობაა და წონასა და მნიშვნელობას მაშინ შეიძენს, როცა უსახელოდ ჩაიკარგება რომელიმე ჯგუფში და თავის პიროვნებას მას შესწირავს.

უაღრესად სამწუხარო იქნებოდა ხელოვანს მხოლოდ ამ შემთხვევაში, - ქვეყნის მიერ მისი ცხოვრების მიზნის ფორმალურ აღიარებას ვგულისხმობ, - რომ უხდებოდეს მთელი არსებით ჩაეფლოს იქ, რასაც ორგანიზების საყოველთაო სურვილი შეიძლება ვუწოდოთ, ანუ საყოველთაო წადილი, მოვაცილოთ კაცს ადამიანურობა თუნდაც იმ ზომამდე, რომ გავათავისუფლოთ იგი არა მარტო ზნეობრივი პასუხისმგებლობისაგან, არამედ ფიზიკური ტკივილისა და მოკვდავობისაგან, მისი გათქვეფით რომელიმე, - მნიშვნელობა არა აქვს რომელი, რადგან იგი მაინც უნდა ჩაიკარგოს რომელიმეში, - ეროვნულ ეკონომიურ ჯგუფში პროფესიის, სამსახურის, საქმიანობის ან შემოსავლის, ან თუ სხვა აღარაფერია, ფინანსური მდგომარეობის მიხედვით. დღესდღეობით მისი ტრაგედია ისაა, რომ იგი წინ უნდა აღუდგეს ამ შემოტევას, გაიღოს მცირე, მაგრამ (თუ ხელოვანია) ძრიფასი პიროვნული ძალა ამ საყოველთაო მისწრაფების წინააღმდეგ ბრძოლაში, რაც თრგუნავს მის ინდივიდუალურობას, რათა ხელოვანი გახდეს. აი, ეს გახლავთ ბოლოს და ბოლოს ის აზრი, რომლის შემოთავაზებასაც ვაპირებ, რაც მე მგონი, ერთადერთი დილემაა,რომელიც ამჟამად ყველა ახალგაზრდა მწერალს ეხება.

ვფიქრობ, არც ერთი მწერალი, სანამ აღგზნებულია და უკიდურესი სისწრაფით შრომობს, რათა მოასწროს და თქვას, რისი თქმაც უაღრესად აუცილებლად მიაჩნია, არ კითხულობს ახალგაზრდა მწერალთა ნაწარმოებებს, ალბათ იმავე მიზეზის გამო, რაც სპრინტერებსა თუ შორ მანძილზე მორბენალთ ახასიათებთ: იგი არასდროს ინტერესდება იმით, თუ ვინ არის მის უკან ან ახლოს, არამედ ის აღელვებს, ვინც წინაა. რაც არ უნდა ითქვას, მე ასე დამემართა, ისე ჩაიარა ოცდახუთმა წელმა, წარმოდგენა არ მქონია, როგორი იყო თანამედროვე ლიტერატურა.

ასე რომ, როცა ცოტა ხნის წინათ ახლანდელი მწერლების კითხვა დავიწყე, მე არა მარტო უცოდინარი გახლდით, არამედ, გარკვეული თვალსაზრისით, გულუბრყვილო და დამწყებიც კი, რასაც შესაძლოა უმანკო წარმოდგენა უწოდოთ. მაინც პირველივე მოთხრობიდან ის შთაბეჭდილება შემექმნა, რასაც ასე დაბეჯითებით ვიმეორებდი მანამდე; ასე რომ, განზოგადების საშუალება მომეცა. საქმე ისაა, რომ ახალგაზრდა მწერალს, დღეს თანამედროვე სახელმწიფო, - რომლის დახატვასაც ვცდილობდი, - აიძულებს იმოქმედოს კაცობრიობის ერთგვარ სიცარიელეში. ახალგაზრდა მწერალა გმიერები არ მოქმედებენ, არ ცხოვრობენ, არ სუნთქავენ და არ იბრძვიან იმ ტანჯვასა და დუღილში უბრალო ადამიანურობისა, როგორც ჩვენს წინამორბედთა გმირები, იმათი, ვინც ჩვენი მოძღვარები იყვნენ, ვისგანაც ხელობა შევითვისეთ: დიკენსისა, ფილდინგისა, თეკერეისა, კონრადისა, ტვენისა, სმოლეტისა, ჰათორნისა, მელვილისა, ჯეიმზისა; შესაძლოა სახელთა მთელი წყება ჩამოითვალოს მათი, ვისი გამოძერწილი ხასიათებიც კი არ ემიჯნებოდნენ, არამედ მრავლდებოდნენ კიდეც უბრალო ადამიანური ყოფის იმ ტანჯვასა და დუღილში; ვისი არსებობაც, ასეთი კაცებისა და ქალების, გასაგები და მისაწვდომი მაშინაც კი, როცა შეგზარავდნენ, მაშინაც კი, როცა გკლავდნენ, გძარცვავდნენ ან გღალატობდნენ, მაინც რომ ჰქონდათ ვნება, იმედი და შიში და იძულებით დაჯგუფებებს ჯერ რომ არ შეერყვნათ, იყო დასტური დაუოკებელი და განუქარვებელი იმედისა - ტანჯვასა და ორომტრიალში, რომელსა არა მარტო უშიშრადა და თამამად ეგებებიან, არამედ სიამოვნებითაც, დაცულნი ყველაფრისაგან, რადგან ყველაზე უარესი, რაც მათ შეიძლება შეემთხვეთ, თავის გატეხვაა ან მუხლისა და იდაყვის გადატყავება, მაგრამ ეს მხოლოდ კიდევ ერთი თავი, იდაყვი და მუხლი იქნება, რომელიც ტყდება ან ტყავდება - ტანჯვასა და ორომტრიალში კაცობრიობისა, რომელმაც აღიარა, ირწმუნა და მოქმედებდა არა ანგელოზების, არამედ ზნეობრივი პრინციპებით; ჭეშმარიტება იქ კი არ იყო, სადაც ხედავდი, არამედ ეს იყო გამოუთქმელი არსი ან თვისება, რომელიც ტვინს შეგირყევდა თუ არ აღიარებდი ან ბოლოს და ბოლოს პატივს არ სცემდი.

მაშინ, როცა დღეს ახალგაზრდა მწერალთა გმირებმა უნდა იმოქმედონ არა ინდივიდუალურად, არამედ იზოლირებულად, კი არ უნდა მიჰყვნენ ამოუწურავ ტკივილსა და იმედს ადამიანური გულისა, ნაკლებად ხელშესახები ჭეშმარიტებისა და ზნეობრივი პრინციპების სამყაროში, არამედ მოვლენების სიცარიელეში უნდა იარსებონ, რაც მწერალს არც ამოურჩევია, ვერც გასწვდება და ვერც გაექცევა, როგორც ბუზი ვერ გაფრინდება პირქვედამხობილი ჭიქიდან.

ნება მომეცით, გავიმეორე: ახალი თაობის ყველა ნაწარმოები არ წამიკითხავს; ჯერ იმდენი დრო ვერ გამოვძებნე. ამიტომ მხოლოდ იმათზე ვისაუბრებ, ვისაც ვიცნობ. ახლა ის მახსენდება, რომელიც საუკეთესოდ მიმაჩნია: სელინჯერის „თამაში ჭვავის ყანაში“, ალბათ იმიტომ, რომ სრულყოფილად გამოხატავს იმას, რის თქმასაც ვცდილობდი: ყმაწვილი, რომელმაც იცის, რომ მალე კაცი უნდა გახდეს, ბევრზე გონიერია, უმრავლესობაზე მგრძნობიარე; ვისაც (თვითონ კი არ მიიჩნევს ასე, რადგან არც კი იცის, რომ ასეთია), რადგან ღმერთმა დაუსაზღვრა ეს ადგილი, უყვარს ადამიანი და ოცნებობს, კაცობრიობის ნაწილი გახდეს, ვისაც შეეძლო შეთვისებოდა ადამიანებს და დამარცხდა. ჩემთვის მისი ტრაგედია ის კი არ არის, რაც ალბათ თვითონ ეგონა, თითქოს საკმაოდ მტკიცე ბუნების არ იყო, ან გაბედული, ან იმის ღირსი რომ ადამიანებს თავისიანად მიეღოთ. მისი ტრაგედია ისაა, რომ როცა ცდილობს ადამიანებთან მისვლას, ადამიანურ სამყაროს ვერსად პოულობს, მხოლოდ ზუზუნი ესმის, დაუოკებელი და შეუწყვეტელი ზუზუნი პირქვედამხობილი ჭიქის მინის კედლებიდან, სანამ თვითონაც არ ნებდება და თავის თავში არ იკეტება, თავის გამუდმებულ ზუზუნში, სანამ არ ნადგურდება. ზოგს მაშინვე ჰეკ ფინი გაახსენდება, მეორე ყმაწვილი, ვინც იცის, რომ მალე, ერთ მშვენიერ დღეს კაცი უნდა გახდეს. მაგრამ ჰეკისათვის ერთადერთი დაბრკოლება მისი ტანმორჩილობაა, ამ ტკივილსაც დრო განკურნავს; მალე იგი იმ კაცებივით დიდი იქნება, რომელთაც უნდა დაემსგავსოს; და ყმაწვილობისასაც მთელი მოწიფული სამყარო იმას თუ დაუშავებდა, რომ ცხვირიდან სისხლი ედინებინა; კაცობრიობა, ადამიანური, სამყარო შეითვისებდა და ითვისებდა კიდეც; ერთადერთი, რაც სჭირდებოდა, გაზრდა იყო.

ვფიქრობ, ესაა ახალგაზრდა მწერლის დილემა. ეს არა მარტო მისი, არამედ ყველა ჩვენთაგანის პრობლემაცაა, ვიხსნათ კაცობრიობა, რათა ისევე არ დაკარგოს სული, როგორც ტახებს, ულაყებსა და ბუღებს კოდავენ; გადავარჩინოთ პიროვნება არარაობად ქცევისაგან, სანამ გვიან არ არის და ადამიანურობა არ გაჰქრობია, კაცი რომ ჰქვია. და ვინ შეძლებს პიროვნების ადამიანურობის უკეთ ახსნას, თუ არა მწერალი, პოეტი, ხელოვანი, ან ვის შეაშფოთებს მისი დაკარგვა უფრო მეტად, ვიდრე იმას, ვისი სიცოცხლის საყრდენიც კაცთმოყვარეობაა.

ინგლისურიდან თარგმნეს პაატა და როსტომ ჩხეიძეებმა

Wednesday, April 15, 2015

კანდიდ ჩარკვიანი - რა არ მოსწონდა სტალინს ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებაში

ნაწყვეტი კანდიდ ჩარკვიანის წიგნიდან - „სტალინთან ურთიერთობის ეპიზოდები“

მკითხველის ყურადღებას შევაჩერებ სტალინის შეხედულებებზე ვაჟა-ფშაველას ენის, პოეტური შემოქმედებისა და მსოფლმხედველობის შესახებ.

სტალინი შეძლების ფარგლებში ეცნობოდა თანამედროვე ქართული მხატვრული ლიტერატურის ნიმუშებს, მაგრამ მან გაცილებით უფრო ღრმად იცოდა ჩვენი კლასიკური მწერლობა. ხანდახან, განწყობილების მიხედვით, ბარათაშვილის, ილიას, აკაკის რომელიმე ლექსის ერთ ან ორ სტროფს ზეპირად იტყოდა. უყვარდა რაფიელ ერისთავის შედევრი - „სამშობლო ხევსურისა“. შესანიშნავი ლექსიაო, - ამბობდა, - მაგრამ იდეურად ძალიან შეზღუდულია, კარჩაკეტილობის ნამდვილი აპოლოგიააო.

სტალინი, რასაკვირველია, კარგად იცნობდა ვაჟა-ფშაველას პოეზიას. საგულისხმოა, რომ ვაჟას ის ზოგჯერ გვარით იხსენიებდა - „ლუკა რაზიკაშვილის ლექსიო“, იტყოდა. ჩანს, 90-იან წლებში, როცა სოსო ჯუღაშვილს ქარტულ პოეზიასთან უშუალო დამოკიდებულება ჰქონდა, დიდი პოეტის ფსევდონიმი იმდენად არ იყო დამოუკიდებელი, რომ გვარი მთლიანად შეეცვალა. სტალინი დროდადრო გაიხსენებდა და ზეპირად იტყოდა ვაჟას ლექსს „სიტყვა გადვაგდეხალხშია“, მისი პოემების მონუმენტურობასაც ხშირად ხაზს უსვამდა.

1950 წლის ოქტომბერში სტალინთან, ცივ წყაროზე, ლაპარაკი ჩამოვარდა ქართული ლიტერატურის შესახებ. შევეხეთ ვაჟა-ფშაველასაც, რომლის პოეზიას მე ძალიან მაღალი შეფასება მივეცი. სტალინს თავისი აზრი ვაჟაზე მაშინ არ გამოუთქვამს. მან მხოლოდ ის მთხოვა, რომ მისთვის ვაჟა-ფშაველას თხზულებები გამეგზავნა. სამი დღის შემდეგ ვაჟას ოთხ თუ ხუთტომიანი გამოცემა სტალინის მაგიდაზე იდო. გავიდა თითქმის თვე-ნახევარი და 1950 წლის 30 ნოემბერს, გვიან ღამით, სტალინმა გაგრიდან დამირეკა. შედგა საკმაოდ გრძელი საუბარი ვაჟას პოეზიისა და მსოფლმხედველობის შესახებ. დილით ეს საუბარი ჩავიწერე მთელი შესაძლებელი სიზუსტით. აუთენტურობისათვის მომყავს მისი ტექსტი ორიგინალის ენაზე.

Товариш Сталин: А получил книги Важа-Пшавела, прочитал и на днях пришлю обратно. Должн вас разочаровать. Вы говорили, что Важа-Пшавела гении. Он деиствительно большои талант, но мировозрение его очень осталос. Ни однои большои проблемы он не ставит. Замкнулся в остадыхраионах Пшави и Хевсуретии и нечего, кроме междоусобных воин и мелких стычек между хевсурами, пшавами и кистинами не видит и не описывает. Ни економического ни культурного развития Грузии он не замечает. Ети вопросы не пользуются его вниманием.

Язык у Важа-Пшавела провинциальныи, старыи, непонятныи. Характерно, что каждыи том его сочинении снабжен толстым словарем. Иначе читатель не поимет его произведении. Акакии Церетели был, конечно, прав, упрекая его в осталости языка:

„ენას გიწუნებ, ფშაველო, მგოსანო მაღალ მთისაო, თუმც კი გვითესავ მარგალიტს, მკითხველიც იმას მკისაო!

Акакии Церетели и Ильяа Чавчавадзе создавали единыи литературныи языка, а Важа-Пшавела признает за каждым провинциальным наречием права литературного языка. Для него все равно на каком языке пишутся поетические произведения. В етом – безнадежная отсталость Важа-Пшавела.

Меня удивляет вступительная статья Геронтия Кикодзе. Марксист он или не марксист? Он не дает правильнои оценки идеологии.

***
ნაწყვეტი გელა ჩარკვიანის წიგნიდან - „ინტერვიუ მამასთან“

ვიცი, არ გესიამოვნება ამაზე ლაპარაკი, გაზეთში დაიბეჭდა რაღაც ახსნა-განმარტების მსგავსი და მაინც საჭიროდ მიმაჩნია გკითხო. რა მოხდა ვაჟა-ფშაველასთან დაკავშირებით? რატომ გაახსენდა ის სტალინს ან რისთვის დასჭირდა მისი კრიტიკა? რა მოხდებოდა, რომ არ დამორჩილებოდი სტალინის ნებას, როგორი სცენარით განვითარდებოდა მოვლენები?

... სტალინი ფიქრობდა, რომ ქართულ ენას კიდევ ესაჭიროება გაერთიანება და საერთო ენის შექმნა მთელი ხალხისთვის. ამ ფონზე წარმოიშვა ეს საკითხი. ერთ-ერთი საუბრის დროს ის პოეზიას შეეხო და ვაჟა-ფშაველა ახსენა, მას ზოგიერთი მისი ლექსები ზეპირად ახსოვდა. ერთი ლექსი რომ თქვა, ვიფიქრე, რომ ვაჟას თაყვანისმცემელია. მეც გამიხარდა, რადგან ვაჟას დიდ პოეტად მივიჩნევ და ვუთხარი, უცნაურია, რომ გენიოსი, სადაც არ უნდა იყოს დაბადებული, მთაში თუ ბარში, მაინც გენიოსია და რომ ვაჟამ დიდი განძი დაგვიტოვა თავისი შემოქმედების სახით. იგი თავისებური, ორიგინალური, დიდი მოვლენაა არა მარტო საქართველოს, არამედ საერთოდ მსოფლიოს ლიტერატურაში-მეთქი. სხვათა შორის, არაფერი უთქვამს, დამეთანხმა კიდეც. ამით დამთავრდა საუბარი. უბრალოდ, მთხოვა, ხომ არ შეიძლება, რომ ვაჟას ნაწარმოებები გამომიგზავნოთო. გავუგზავნე 3 თუ 4 ტომი ის ძირითადი, რაც გამოცემული იყო. გავიდა თვე თუ თვე-ნახევარი და დამირეკა. ლაპარაკი შედგა რუსულად: „Вы говорили, что Важа-Пшавела гении, но я должен вас разочаровать. Важа-Пшавела очень болшои талант, но мировоззрение у него безнадежно осталое”. მერე ილაპარაკა იმაზე, რომ როცა ქართველი ხალხის დიდი შვილები - ილია, აკაკი, გოგებაშვილი ქმნიდნენ ერთ საერთო ენას, ვაჟა, პირიქით, ყველა ქართულ კილოკავს ენად მიიჩნევდაო (ვაჟას პოეზიას რომ იმ ენის სარჩული ჩამოაშორო, პოეზია ბევრს, ძალიან ბევრს დაკარგავს. ეს ჩემი შეხედულებაა, მაგრამ სტალინს ასეთი შეხედულება არ ჰქონდა. ის ფიქრობდა, რომ ვაჟა, ენის თვალსაზრისით, ძალიან ჩამორჩენილია და ეს არ უწყობს ხელს ერთიანი ქართული ენის ჩამოყალიბებას).

გარდა ამისა, როცა საქართველოში სოციალური განთავისუფლებისათვის იბრძოდნენ, ვაჟა გვერდზე იდგა და არაფერში არ ერეოდაო. საკვირველია, რომ აკაკი წერეთლის შეხედულება ჩვენს მეცნიერებს არ მიაჩნიათ სწორად და იმის ნაცვლად, რომ აკაკის დაუჭირონ მხარი, ვაჟას ემხრობიანო და მოიყვანა მერე აკაკის ეს ცნობილი ლექსი: „ენას გიწუნებ, ფშაველო“. ეს არ არის სწორი, მერე გერონტი ქიქოძეს შეეხო. მარქსისტია თუ არა გერონტი ქიქოძეო. ქიქოძე მასთან მუშაობდა, არალეგალურად ბოლშევიკურ ორგანიზაციაში და იქიდან ახსოვდა. თავის ძველ წერილებში ვაჟას აკრიტიკებდა, ახლა კი ცაში აჰყავსო, ყველა მის სუსტ მხარეს დადებითი შეფასებას აძლევსო. ასეთი საუბარი შედგა. მაშინ მე არ გადამიწყვეტია, რომ გამოვიოდოდი. მერე დამირეკა სტალინმა, რაღაც სხვა საქმეებზე და თან მკითხა, როგორ არის ვაჟა-ფშაველას საქმეო. მე ვაგრძნობინე, რომ ძალიან არ მსიამოვნებდა ამაზე ლაპარაკიც კი. ამაზე მან მითხრა, მე ჩემი გითხარით და თქვენ როგორც გინდათო. ეს ნიშნავდა, რომ მე პირდაპირ მეძლეოდა დავალება. სტალინის დავალების შეუსრულებლობა ჩვენ მაშინ ვერ წარმოგვედგინა. აი, ეს უნდა იყოს მხედველობაში მიღებული. რასაც დაგვავალებდა, ის უნდა გაგვეკეთებინა. ურჩობა და წინააღმდეგობა, გარდა იმისა,  რომ არავინ იცოდა, რა მოჰყვებოდა ამას, საერთოდ წარმოუდგენელი იყო იმ იდეოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ ატმოსფეროში, რომელიც იყო შექმნილი სტალინის დროს. ამიტომ იყო, რომ მე გამოვედი და გადმოვეცი დაახლოებით ის აზრი, რაც სტალინმა გამოთქვა ვაჟას შესახებ. ჩემს იმდროინდელ გამოსვლას ათას ინტერპრეტაციას აძლევდნენ ისინიც კი, ვინც საერთოდ არ იცნობს მას. მე იქ ვლაპარაკობ მხოლოდ იმაზე, რომ ვაჟა-ფშაველა კუთხურ ენას იყენებდა, რომ ეს სწორი არ არის ქართული ენის განვითრებისათვის, რომ ჩვენი მეცნიერები სწორად არ ეკიდებიან ამ საკითხს, რომ აკაკი მართალი იყო, ისიც ვთქვი, რომ ჩაკეტილი იყო ფშავში და მთელ თავის სემოქმედებაში მთიელების ბრძოლებს აღწერდა. ამავე დროს, მე ვამბობ, რომ ვაჟას შემოქმედებდა შევიდა საქართველოს ოქროს ფონდში, მაგრამ ის სუსტი მხარეები მაინც უნდა იყოს გაკრიტიკებული. აი, ასეთი არის ის ჩემი გამოსვლა.

გამომცემლობა „არტანუჯი“

Tuesday, April 14, 2015

კანდიდ ჩარკვიანი - სტალინთან ურთიერთობის ეპიზოდები

წიგნის გარეკანზე გამოყენებულია ქართველი მხატვრის - უჩა ჯაფარიძის მიერ პასტელით შესრულებული სტალინის პორტრეტი, რომელიც მან კანდიდ ჩარკვიანს 1950 წელს აჩუქა.

უნდა მოგესმინათ, სიცილის როგორი ქუხილი იდგა ოთხიათასიან აუდიტორიაში, როცა სტალინი სარკაზმის იარაღით, მეთოდურად, თითქოს უროს ურტყამსო, ამსხვრევდა გერმანელ ფაშისტთა ნაბოდვარს - საბჭოთ სახელმწიფო არ არსებობს, იგი მხოლოდ გეოგრაფიული ცნებააო.

მილშტეინის უფროსი ძმა ამერიკაში ცხოვრობდა და იქ მას კინემატოგრაფიის სამყაროში მაღალი მდგომარეობა ეჭირა. ეს ყველამ იცოდა. ჩვეულებრივად, ასეთი ბიოგრაფიული მონაცემების მქონეს მაშინ უშიშროების ორგანოებში ან პარტიულ აპარატში არ გააჭაჭანებდნენ, მაგრამ ბერია თავის თავს ყველაფრის უფლებას აძლევდა.

ბერიას მიერ წამოწყებული დაპატიმრებები ჩემთვის, ჯერ კიდევ რიგითი კომუნისტისათვის, ცნობილი იყო, მაგრამ არც მათ მასშტაბებზე, არც კონკრეტულ მიზეზებზე წარმოდგენა არ მქონდა. მით უმეტეს, არ მოველოდი, თუ რეპრესიების ტალღა ჩემ ახლოს გაივლიდა. ნამდვილად კი ასე მოხდა. განყოფილებას შტატით ოთხი ინსტრუქტორი ეკუთვნოდა, გვყავდა მხოლოდ ორი. მუშაობის დაწყებიდან პირველ თვეში მივლინებაში წასვლა მომიხდა. დავბრუნდი და აღარც ეს ორი ინსტრუქტორი დამხვდა, დაეპატიმრებინათ.

***

ბერიას განსაკუთრებული „ყურადღების“ შემდეგ ქართული კულტურის ფრონტი საკმაოდ შეთხელებულიყო. მას გამოკლებოდნენ დრამატული და საოპერო თეატრების დიდი მოღვაწეები  - სანდრო ახმეტელი და ევგენი მიქელაძე, რამდენიმე ნიჭიერი რეჟისორი და მსახიობი. უკვე რეპრესირებული იყო დიდი მწერალი - მიხეილ ჯავახიშვილი. ჩვენი პოეზიის თვალსაჩინო წარმომადგენელმა, პაოლო იაშვილმა, ბერიას გამომძიებელთან სიტყვიერ ჭიდილს თვითმკვლელობა არჩია და 22 ივლისს თავისი გადაწყვეტილება სისრულეში მოიყვანა. ხალხში განსაკუთრებული რეზონანსი იმასაც ჰქონდა, რომ პაოლო იაშვილმა ნიკაპს ქვემოთ მიბჯენილი სანადირო თოფი მწერალთა კავშირის შენობაში გაისროლა. ეს გარემოება კიდევ უფრო აძლიერებდა პოეტის მიერ სიცოცხლის შეწირვით გამოხატულ პროტესტს იმ ვითარების გამო, რომელიც მაშინ შემოქმედებით ორგანიზაციებში და პირადად მის გარშემო შეიქმნა.

მასობრივი დაშინების მაგალითად გამოდგებოდა მწერალთა თათბირი, რომელიც ბერიამ სექტემბერში ცენტრალურ კომიტეტში მოგვაწვევინა. ამ დროისათვის ადრე რეპრესირებულ რამდენიმე მწერალს ტიციან ტაბიძე და მწერალთა კავშირის გამგეობის მდივანი დავით დემეტრაძეც მიემატნენ. თათბირზე შემოქმედებით საკითხებზე თითქმის არაფერი თქმულა. სამაგიეროდ ბევრი საყვედური გამოითქვა იმის გამო, რომ მწერალთა შორის ხალხის მტრებიც აღმოჩნდნენ. თათბირზე, არსებითად, მხოლოდ ბერია ლაპარაკობდა, მწერლები კი მოწაფეებივით მის შეკითხვებს პასუხობდნენ. თათბირის მონაწილეებს საკუთარი აზრის გამოთქმის ხალისი სულ დაუკარგა ბერიას შეყვირებებმა და მუქარამ ზოგიერთი მწერლის მისამართით. ძველი ბოლშევიკი, პავლე საყვარელიზე, რომელსაც მიუხედავად დიდი ტანისა, თავისი უფრო ცნობილი მოგვარისა და სეხნიისაგან გასარჩევად პატარა პავლეს ეძახდნენ, რამდენიმე რომანის ავტორი იყო. პავლემ სიტყვა აიღო და უნდოდა მწერალთა კავშირის მდგომარეობაზე რაღაც ეთქვა, მაგრამ ბერიამ ლაპარაკი არ დააცალა და გაჯავრებული ტონით უთხრა:

- პავლე, თქვენ უკეთესია იმას მოყვეთ, თუ რაზე მსჯელობთ თქვენი ახლო ამხანაგების წრეში. იცოდეთ, ორპირობა არ გამოგადგებათ.

პავლე გაშრა და ხმა ჩაიკმინდა.

ასევე მოუვიდა ბესო ჟღენტსაც. ბერიამ მასაც სიტყვა უხეშად შეაწყვეტინა:

- ბესო, არც თქვენა ხართ წმინდა სული, ღმერთმა იცის, ვისთან გაქვთ ურთიერთობა და მეგობრობა.

თათბირი მძიმე ვითარებაში დაიხურა. პავლე საყვარელიძე რამდენიმე დღეში დააპატიმრეს. ბესო ჟღენტი კი, თავისი ბედის გამო, კარგა ხანს მეტად შეფიქრიანებული იყო.

***

სტალინთა საუბარში ბერიას ლექსიკონი მოკლე იყო: - არის, ამხანაგო სტალინ. სწორია, ამხანაგო სტალინ. ამაში დავრწმუნდი მოგვიანებით, მას შემდეგ, რაც სტალინის სახლში ფეხი შევდგი.

არ უნდა დავივიწყოთ, რომ სტალინს ყველა ახალგამოსული მნიშვნელოვანი ქართული წიგნი ეგზავნებოდა.

***

ხმის გამოჯავრებით კომიკური სიტუაციების სექმნა მიშას (ჭიაურელს) ცხორებაშიც უყვარდა. ერთხელ მან სტალინთან ასეთი ისტორია გვიამბო.

„ვიცოდი, რომ კათალიკოსი კალისტრატე ცინცაძე სემინარიაში გოგლა ლეონიძის მასწავლებელი იყო. აქედან მოდიოდა მათი ნაცნობობა. ვიფიქრე, ამ ნიადაგზე გოგლას გავხუმრებოდი. ტელეფონით დავურეკე და კალისტრატეს სუსტი ხმით დინჯად დავუწყე:

- ბატონო გიორგი, ეს მე ვარ, კათალიკოსი კალისტრატე. დილა მშვიდობისა.

- დილა მშვიდობისა, მამაო კალისტრატე, როგორ ბრძანდებით, თქვენმა ხმამ დიდად გამახარა, - მიუგო მოწიწებით გოგლამ.

- გმადლობთ. თქვენთან თხოვნა მაქვს. აი, სიგელი რომ აღმოგიჩენიათ, ასლი იქნებ მისაჩუქროთ.

- მოგართმევთ, მამაო კალისტრატე, დღესვე მოგართმევთ.

აქ კი ვეღარ მოვითმინე და სიცილი წამსკდა.

- რაო? - წამოიბუხუნა გოგლამ უკვე თავისი ხმით, - ეს შენა ხარ, მიშა? იცოდე, არ შეგარჩენ ამ მასხარაობას.

მაგრამ დიალოგი ამით არ დამთავრებულა. დრო გავიდა და კალისტრატემ გოგლას მართლა დაურეკა.

- ბატონო გიორგი, ეს მე ვარ, კათალიკოსი კალისტრატე...

- კიდევ დაიწყე მაიმუნობა, შე ეშმაკის ფეხო, შენა? - იყო პასუხი.

- როგორ გეკადრებათ, ბატონო გიორგი, მე კათალიკოსი კალისტრატე გახლავართ...

- ვიცი, რა კათალიკოსიცა ბრძანდებით, გეყოფა, მეორედ ვერ გამათამაშებ.

გაოგნებულმა კათალიკოსმა ყურმილი დადო.

ცოტა ხნის შემდეგ გოგლა მაინც დაეჭვდა. აქეთ-იქით დარეკა და გაიგო, რომ მე თბილისში არ ვიყავი. მაშინ კი სასწრაფოდ ეახლა კათალიკოსს და ბოდიში მოუხადა“...

***

ირან-საბჭოთა კავშირის ძირითად ხელშეკრულებაში, რომელიც 1921 წლის 26 თებერვალს დაიდო, ასეთი პუნქტი ჩაიწერა: „თუ სპარსეთის მთავრობა რუსეთის საბჭოთა მთვრობის მიერ გაფრთხილების შემდეგ თვითონ ვერ შეძლებს საფრთხის აცილება,ს რუსეთის საბჭოთა მთავრობას უფლება ექნება შეიყვანოს თავისი ჯარები სპარსეთის ტერიტორიაზე, რათა თავდაცვის მიზნით მიიღოს საჭირო საომარი ზომები. მოცემულო საფრთხის თავიდან აშორების შემდეგ, საბჭოთა მთავრობა ვალდებულებას იღებს, დაუყოვნებლივ გამოიყვანოს თავისი ჯარები სპარსეთის საზღვრებიდან“.


***

1942 წლის იანვარში სტალინმა დამირეკა და მკითხა:

- რა აზრისა ხართ ქართული ეროვნული დივიზიების შექმნაზე?

- ამ საკითხზე არ მიფიქრია, ამხანაგო სტალინ, მაგრამ, თუკი ეს შესაძლებელია, ეროვნული დივიზიების შექმნა ძალიან კარგი იქნება. ხალხი ამას მოიწონებს.

- ჩვენ შევქმენით ლატვიელთა დივიზიები, შესანიშნავად იბრძვიან. ქართველები რა ნაკლები არიან, რატომ არ უნდა ჰყავდეთ მათი ეროვნული ნაწილები?

- რასაკვირველია, ნაკლები არ არიან და ნაკლებადაც არ იბრძოლებენ, ამხანაგო სტალინ.

- მაშინ ასე მოვიქცეთ: შევქმნათ სამი დივიზია. მეთაურთა შემადგენლობა, ალბათ, გეყოფათ. მოელაპარაკეთ ტიულენევს, წარმოადგინეთ წინადადება თავდაცვის სახალხო კომისარიატში. იარაღს მოგცემთ, დანარჩენი თქვენზე იქნება დამოკიდებული. კარგად იყავით.

... თებერვალში ორი ქართული დივიზია შეიქმნა.

***

- ქართველები მეორე ხარისხის ერი ხართ, - მითხრა ხუმრობით სტალინმა, - ერთი მარშალიც არ გყავთ ამ გახურებულ ომში.

- ჩვენისთანა მარშალი ნეტავ ყველას ჰყავდეს, - მივუგე ხუმრობით, - მაგრამ, აი, ამხანაგი ხრუშჩოვი წარმოადგენს ლესელიძეს უმაღლეს წოდებაზე და მეორე მარშალიც გვეყოლება.

სტალინს ამ პასუხზე გაეღიმა, ხრუშჩოვმა კი ერთი დაბნეულად შემომხედა და ხმაც არ ამოიღო.

***

სტალინი შეხვედრისას არც თქვენი ჯანმრთელობის მდგომარეობას გამოიკითხავდა, არც იმით დაინტერესდებოდა, თუ როგორ იმგზავრეთ. ამ შტამპად ქცეული ფრაზების წარმოთქმის ნაცვლად ის, ხელს ჩამოგართმევდათ თუ არა, საქმიან საუბარზე გადადიოდა.

სტალინის ხასიათი კარგად ვიცოდი. ცხელ კვალზე მასთან ვერაფერს გააწყობდი. დრო უნდა გასულიყო, საკითხის სიმწვავეს გაევლო. მხოლოდ მაშინ შეიძლებოდა მიღებული გადაწყვეტილების შეცვლაზე ლაპარაკი.

1945 წლის 24 ივნისს წითელ მოედანზე გამართულ გამარჯვების პარადზე, უეცრად საერთო კოლონებს მებრძოლთა რაზმები გამოეყო. თითოეულ მათგანს ძირს დაშვებული სვასტიკიანი დროშ ეჭირა. ეს გერმანელების დამარცხებული სამხედრო შენაერთების დროშები იყო. მებრძოლები მავზოლეუმთან მივიდნენ და ვერმახტის ძლეული შტანდარტები მის საძირკველთან დაყარეს. როგორც შემდეგ გავიგეთ, ეს ბედი ორასამდე დროშას ეწია. ამ სიმბოლურმა აქტმა დამსწრეებზე ღრმა შთაბეჭდილება მოახდინა.

- ჩვენი პარტიული ხელმძღვანელები, - დაიწყო სტალინმა - მარქსისტები არიან და, მაშასადამე, თავის საქმიანობაში მარქსისტული დიალექტიკით უნდა ხელმძღვანელობდნენ. ნამდვილად კი ეს ყოველთვის ასე არ არის. ძალიან ხშირად ისინი დოგმატიზმის ტყვეობაში ვარდებიან, ვერ იჩენენ კონკრეტულ სინამდვილეში გარკვევის უნარს და ყველა პირობებში საკითხის ერთგვაროვან გადაწყვეტას ეძებენ. ... განა შეიძლება ერთი და იგივე მოთხოვნა წავუყენოთ, თუ გნებავთ პარტიაში შემოსვლისას, რუსეთის ცენტრალური ოლქის მცხოვრებთ და შუა აზრიის მკვიდრთ? განა შეძლება იმის დავიწყება, რომ მუსლიმანური ფანატიზმი უფრო ძნელი დასაძლევია, ვიდრე მართლმადიდებლობა? ისიც ხომ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ რუსეთში, უკრაინაში, საქართველოში პარტიული ორგანიზაცია ისედაც მრავალრიცხოვანია და აქ რელიგიის საკითხში კომპრომისი ჩვენ არ გვესაჭიროება. შუა აზიაში კი, სადაც სუსტი პარტორგანიზაციები გვაქვს, რატომ უნდა ვკრათ ხელი ჩვენს ერთგულ ადამიანებს რელიგიური მოტივით? თუ კოლმეურნე თავდადებით მუშაობს, ჩვენს ღონისძიებებში მონაწილეობს, ყველაფერში გვერდში გვიდგას და კომუნისტად გახდომის სურვილს აცხადებს, - ის პარტიაში უნდა მივიღოთ, გინდ ალაჰი სწამდეს თავისი მაჰმადით, გინდ რომელიმე ტოტემური ცხოველი, ეს ჩვენ არაფერს დაგვიშავებს.

***

განსაკუთრებით არადამაკმაყოფილებლად სტალინს საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელოს დაბოლოება მიაჩნდა.

- თქვენ, - თქვა მან, - ხანს არ უსვამთ იმ გარემოებას, რომ XVIII საუკუნის დამლევისათვის საქართველოს წინაშე იდგა დილემა: იგი ან ყველაზე ბარბაროსულ სახელმწიფოებს - სპარსეთსა და თურქეთს - უნდა ჩაეყლაპა, ან რუსეთს შეერთებოდა. საქართველომ მეორე გზა აირჩია და სწორად მოიქცა. ამიერკავკასიაში მაშინ ერთმანეთის მეტოქე პოლიტიკური ძალებიდან რუსეთი ბევრად უფრო პროგრესული იყო. შეერთებამ მალე გამოიღო ნაყოფი: ქვეყანამ თავი დააღწია გარეშე მტრების განუწყვეტელ თავდასხმებს, მიიღო მეურნეობის აღდგენის, კულტურული წინსვლის შესაძლებლობა. - ამის შესახებ, ამხანაგო სტალინ, სახელმძღვანელოში ნათქვამი კი არის, მაგრამ ძალიან მოკლედ და, შეიძლება, არც ისე გარკვევით, როგორც საჭიროა, - აღიარეს ჯანაშიამ და ბერძენიშვილმა.

სტალინი ყოველთვის კონკრეტულ და ნათელ დავალებებს იძლეოდა, მაგრამ მას ერთი ჩვეულებაც ჰქონდა: ზოგჯერ ამა თუ იმ აზრს მსჯელობის საგნად გახდიდა, სხვებსაც მოუსმენდა და შემდეგ დასკვნას გააკეთებდა, ოღონდ პირდაპირ არ გეტყოდა, რომ მიღებული დასვკნა სავალდებულოდ და განსახორციელებლად მიაჩნდა.

თუ მარტო ორნი ვიყავით, სტალინი, როგორც წესი, ქართულად ლაპარაკობდა, რაც მის ნაამბობს ბავშვობისა და ახალგაზრობის წლების შესახებ განსაკუთრებულ კოლორიტს აძლევდა. ისიც უნდა ვთქვა, რომ თუ საუბარს არაქართველებიც ისმენდნენ, სტალინი იმავე ამბებს რუსულადაც გამომსახველობით ყვებოდა.

„1926 წელს, - მიამბო სტალინმა, - თბილისში ყოფნისას, ოფიციალურ ვითარებაში ამიერკავკასიის და საქართველოს ყველა თვალსაჩინო მუშაკს შევხვდი. მიხაც (ცხაკაია), რასაკვირველია, მათ შორის იყო და საკითხების განხილვაში მონაწილეობდა, მაგრამ მინდოდა ის ცალკეც მენახა, მეგობრულად გვესაუბრა, ზოგი რამ წარსულიდანაც გაგვეხსენებინა. მიხა ამიერკავკასიის ცაკის თავმჯდომარე იყო. ავდექი და, ორჯონიკიძესა და მიქოიანთან ერთად სამსახურში გაუფრთხილებლად ვეწვიე. გადავწყვიტეთ მოხუცს გავხუმრებოდით. ამიტომ მისაღებში ჩვეულებრივი მიმსვლელებივით დავსხედით და შემდეგ მდივანს ვთხოვე თავმჯდომარისათვის მოეხსენებინა, რომ სტალინი, ორჯონიკიძე და მიქოიანი მიღებას ითხოვდნენ. მდივანმა, რასაკვირველია, ყველაფერი მოახსენა, მიხა ხუმრობას მიგვიხვდა, მდივნის პირით გადმოგვცა: ცოტა დამელოდეთ, საქმეს მოვრჩები და თქვენი ჯერიც მოვაო. რამდენიმე წუთში მდივანს ისევ გამოუძახა, კაბინეტის კარი მოღებული დაატოვებინა და ჩვენს გასაგონად ჰკიტხა: ეს რომელი სტალინია, ჩვენი კომსომოლა? სთხოვეთ, შემოვიდესო.

ერთხელ სტალინთამ ამიერკავკასიის რკინიგზის საკითხების გამო ვიყავი. როცა საქმეს მოვრჩით, კაგანოვიჩმა მითხრა: - ახლა სტალინთან უნდა წავიდე. ვფიქრობ, არაფერი დამავიწყდეს. იცით, ასეთ შემთხვევებში როგორ ვღელავ? საქაღალდეში ხომ მომხადებული დოკუმენტები მიწყვია, ჯიბეებშიც მოწაფესავით „შპარგალკები“ მიდევს, - კაცმა არ იცის, საკითხს საიდან მოუდგება და რას შეგეკითხება. საოცარი მეხსიერება აქვს და შეკითხვებითაც ყოველთვის წერტილში ხვდება... ზოგჯერ კაბინეტიდან გამოსულს მომეჩვენება, რომ შეიძლება ისეთი საკითხით დაინტერესდეს, რომელიც არ მომიმზადებია და უკან ვბრუნდები საჭირო მასალის მოსაძიებლად.

ოთახებში რომ დავდიოდით, სტალინმა ერთი თავისი ყოფითი საიდუმლო გამანდო: - საწოლზე არასოდესვიძინებ, ლოგინს ყოველთვის დივანზე ვაშლევინებ.

***
სტალინი მარტო „გერცოგოვინა ფლორის“ მარკის პაპიროსს წევდა. ზოგჯერ ორ ცალ პაპიროსს თამბაქოთი დატენილ ნაწილს მოაგლეჯდა და თითით ჩატენიდა ჩიბუხში, რომლის მოწებაც დროდადრო მოეხალისებოდა, მაგრამ მაგიდაზე უცბად ჩვენი ფაბრიკის პაპიროსი გაჩნდა. მას „საქართველო“ ერქვა და კოლოფზე დოინჯშემორტყმული ქალი ეხატა. ქალის პოზა და მთელი სხეულის ნაკვთები საკმაოდ გამომწვევი შტრიხებით იყო შესრულებული. ჩანდა, რომ პაპიროსის კოლოფი მაგიდაზე რომელიღაც სტუმარმა დადო. 

სტალინმა კოლოფი აიღო, ყოველი მხრიდან დაათვალიერა და განსაკუთრებით ქალის ფიგურას დააკვირდა.

- საოცარია, განა ასეთი ქუჩური ილეთები უნდა მივაწეროთ ქართველ ქალს, რომელიც კდემამოსილებით არის განთქმული? სად ნახეთ ასე დოინჯშემოყრილი წესიერი ქალი? თუ მხატვრები არ გივარგათ, უნდა სხვები მოიწვიოთ, ასეთი უხამსობა კი არ უნდა ვრცელდებოდეს.

- მხატვრები კი გვყავს, ამხანაგო სტალინ, მაგრამ ჩვენ ეს სურათი არ შეგვიმჩნევია.

- ეტიკეტი ჩვენი ერთ-ერთი საუკეთესო მხატვრის, გუდიაშვილის ნამუშევარია, - „შემაშველა“ სიტყვა პ. შრიამ, - მაგრამ, როგორც ჩანს, სურათი ვერ გამოუვიდა.

- სადაური გუდიაშვილი?

- მთიულია, - ვუპასუხე, - ნიჭი და განათლება არ აკლია, რამდენიმე წელიწადი პარიზში დასახელოვნებლად გაატარა.

- სწორედ ამაშია უბედურება. პარიზში წავლენ, უხეირო ხერხებს გადმოიღებენ, რაც კარგია, იმას კი არ შეისწავლიან.

- ამ მარკას, ამხანაგო სტალინ, სულ აღარ გამოვუშვებთ, პაპიროსს „საქართველო“ რად უნდა ეწეროს, ეტიკეტებს კი მეტ ყურადღებას მივაქცევთ, - აღვუთქვი ამხანაგ სტალინს და შევეცადე ამ საგანზე ლაპარაკი ამით დაგვემთავრებინა. საქმე ის არის, რომ მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო დამცხრალი კომუნისტების ერთი ნაწილის აღშფოთება იმის გამო, რომ ლ. გუდიაშვილმა კათალიკოსის შეკვეთით ქაშვეთის ეკლესიაში ღვთისმშობლის ფრესკა დახატა. პეტრე შარიას გულახდილობა რომ ვიცოდი, მას შეეძლო თავისი „ინფორმაციისათვის“ ეს ამბავიც მიეყოლებინა. სტალინს ამ ფაქტისათვის იქნებ ყურადღებაც არ მიექცია, მაგრამ არც ის იყო გამორიცხული, რომ საქმე გართულებულიყო.

***

ერთი შეხვედრისას, რომელსაც პოლიტბიუროს წევრებიც ესწრებოდნენ, სტალინი შემეკითხა - დავით ონიაშვილს თუ იცნობდითო.

- პირადად არა, ამხანაგო სტალინ, მაგრამ ვიცნობდი, როგორც „კაპიტალის“ პირველი ქართული თარგმანის ავტორს.

- იქნებ ბერიამ გვითხრას, რისთვის დაიღუპა ეს ნიჭიერი, ხალხისათვის მეტად საჭირო კაცი?

ბერია შეკრთა, მაგრამ არ დაიბნა.

- ჟორდანიასტან, ემიგრანტ მენშევიკებთან ჰქონდა კავშირი, ამხანაგო სტალინ, ტყუილად როგორ დავაპატიმრებდით.

- მიხეილ ჯავახიშვილიც ჯაშუშად მონათლეთ, არა? თუ მოინდომებდით, ყველაფერს გააკეთებდით.

- ჯავახიშვილი პოლონეთის საელჩომ მოისყიდა, თვითონ აღიარა.

- და თქვენ ეს გჯერათ? მეტი დაფიქრება იყო საჭირო. ბრალიც რომ ჰქონოდათ, უნდა დაგეძახათ, გაგეფრთხილებინათ. საქმის გამოძიებაც, ალბათ, რიგით გამომძიებელს ჩააბარეთ, კონტროლსაც არ უწევდით. იცოდეთ, მარტო ამ ორი მოღვაწის განუკითხავად დაღუპვით თქვენ დიდი დანაშაული ჩაიდინეთ ქართველი ხალხის წინაშე.

მთელი ამ დიალოგის დროს ბერია ფერწასული იდგა, და ალბათ, მეტ წყრომას მოელოდა, მაგრამ მსუბუქი დატუქსვით გადარჩა.


გელა ჩარკვიანის რედაქციით
გელა ჩარკვიანი, 2015წ.
გამომცემლობა „არტანუჯი“, 2015წ.

Monday, April 13, 2015

ხელმოწერილია ფინეთ-საბჭოთა შეთანხმება თავდაუსხმელობის შესახებ

"კომუნისტი", 24 იანვარი, 1932 წელი

ჰელსინგფორსი, 22 იანვარი. 21 იანვარს ჰელსინგფორსში საბჭოთა კავშირის სრულუფლებიანმა წარმომადგენელმა ფინეთში ამხ. მაისკიმ და ფინეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ბ. ირიე კოსკინენმა ხელი მოაწერეს საბჭ. კავშირისა და ფინეთის შორის თავდაუსხმელობის შესახებ დადებულ ხელშეკრულებას.

ფინეთის დეპეშათა საანგეტო იუწყება ფინეთ-საბჭოთა თავდაუსხმელობის პაქტის შინაარს:

„ხელშეკრულების დამდები მხარეები კისრულობდნენ - თავი შეიკავონ ყოველგვარი აგრესიისაგან, მათ შორის ყოველივე ძალდატანებითი მოქმედებისაგან, რომელცი საფრხეს შეუქმნის ტერიტორიალურ მთლიანობას, ხელშეუხებლობას და პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას.

კისრულობენ ვალდებულებას არ მიიღონ მონაწილეობა არც ერთ-მეორე მხარისაგან მტრულ ხელშე-კრულებაში.

თუ ერთ ხარეს თავს დაესხმის მესამე სახელმწიფო, მეორე მხარე ვალდებულია დაიცვას ნეიტრალიტეტი.

თუ ერთ-ერთი მხარე თავს დაესხმის მესამე მხარეს, მეორე მხარეს უფლება აქვს დაარღვიოს ეს ხელშეკრულება წინასწარ გაუფრთხილებლად.

ხელშეკრულების დამდები მხარეები კისრულობენ ვალდებულებას - ყველა სადაო საკითხები გადასჭრან შეთანხმების გზით, რომლის ფორმები განსაზღვრული იქნება განსაკუთრებულ დამატებით კონვენციაში, რომელიც წარმოადგენს ამ ხელშეკრულების განუყოფელ ნაწილს და დადებულ უნდა იქნას შესაძლებელ მოკლე ვადაში.

თავდაუსხმელობის პაქტი დადებულია 3 წლით და შეიძლება დარჩეს ძალაში დამატებით კიდევ ორ წელიწადს, თუ ექვსი თვით ადრე არ იქნა განცხადებული მისი გაუქმების შესახებ“.

პაქტის სრული ტექსტი გამოქვეყნებული იქნება უახლოეს დღეებში. (ადს).

სტილი დაცულია 

გიუნტერ გრასი 87 წლის ასაკში გარდაიცვალა

ნობელის პრემიის ლაურეატი გერმანელი მწერალი გიუნტერ გრასი 87 წლის ასაკში, ლიუბეკის კლინიკაში გარდაიცვალა.

გრასი 1927 წლის 16 ოქტომბერს, ქალაქ დანციგში (ამჟამად გდანსკი) დაიბადა. მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანულ ჯარში გაიწვიეს, სადაც საავიაციო დანაყოფში მსახურობდა. ომის დასრულების შემდეგ 1946 წლამდე ამერიკელთა ტყეობაში გაატარა.

1999 წელს მწერალს ნობელის პრემია მიენიჭა. გრასისთვის პრემიის მინიჭებასთან დაკავშირებით, შვედეთის აკადემიის განცხადებაში აღნიშნულია - „რადგან მან მხიარულ–შავ ფერებში გამოხატა მივიწყებული ისტორიის სახე“. 

წყარო - theguardian

მხატვარი ვანო ხოჯაბეგოვი

ვანო ხოჯაბეგოვი დაიბადა ქ. თბილისში, წყაროსუბანში 1875 წლის 14 იანვარს. დედა - მელანია, შინ საქმიანობდა. მამა - გიორგი კი ხარაზი იყო. ვანოს სწავლა-განათლება ხელმოკლეობის გამო არ მიუღია. ბავშვობა თბილისში მცხოვრები უფროსი ძმის ხილ-ბოსტნეულის დუქანში გაატარა.

ხატვა ვანოს ბავშვობაში დაუწყია, ჯერ კიდევ ძმის დუქანში ყოფნისას. რამდენიმე ხნის შემდეგ ცოლი შეურთავს და მისი დახმარებით ყოფილი ფეოდოსიევის ქუჩაზე გაუხსნია პატარა საწვილმანო დუქანი. მას არც აქ მიუტოვებია თავისი საყვარელი საქმიანობა და როცა კი მოიცლიდა, ხატავდა, ხატავდა მუშტრებს, იმას, რაც აბსოლუტური მეხსიერების წყალობით შემორჩენოდა მის გონებას.

„საფრანგეთში წასვლამდე - იგონებს მხატვარი ლ.გუდიაშვილი, - მე შინ მიმავალს, ხშირად შემივლია ვანოსთან დუქანში. მას აინტერესებდა ძველი თბილისის ყოფა. იცნობდა კლასიკურ მხატრობას. საუბარი უყვარდა რაფაელზე. ისეთი გატაცებით ლაპარაკობდა, რომ ამ დროს შემოსულ მუშტარს არც შეხედავდა, ცალი ხელით მიაწვდიდა საქონელს ისე, რომ ჩემთან ლაპარაკს არ შეწყვეტდა“.

1910 წელს ვანოსათვის ყურადღება მიუქცევია მხატვარ ფოგელს და იგი მხატვარ ნ.ვ. სკლიფასოვსკის კერძო სამხატვრო სასწავლებელში წაუყვანია. მაგრამ ვანოს იქ დიდხანს არ დაუყვია, მხატვრის კლასი და სტილი არ აუმაღლებია. იგი ამ დროს უკვე ჩამოყალიბებული, საკუთარი სტილისა და ფორმის მხატვარი იყო. როგორც მხატვარი ფოგელი იგონებს, ვანო ნატურიდან ისე ვერ ხატავდა, როგორც თავის მეხსიერებაში შემორჩენილ სცენებსო.

ვ. ხოჯაბეგოვი ფართო საზოგადოებას პირველად მოევლინა 1916 წელს, როდესაც მან „დიდების ტაძარში“ (ახლანდელი სამხატვრო გალერეა) მხატვართა გამოფენაზე თავისი ნამუშევრები გამოიტანა. 1917 წელს ვანო მეორედ მონაწილეობს „სომეხ მხატვართა კავშირის“ გამოფენაზე ჯერ თბილისში, შემდეგ საზღვარგარეთ - კონსტანტინოპოლსა და ამერიკაში.

როგორც მხატვარი ჯოტო გრიგორიანი გადმოგვცემს, 1920-21 წლებში ვანო ხოჯაბეგოვი მიიყვანეს სამხატვრო სასწავლებელში. სასწავლებელში ყოფნისას ვანოს ნატურიდან ხატვა მეტად უჭირდა, მაგრამ თუ სთხოვდნენ, ზეპირად დაეხატა რაიმე, იგი დიდი ხალისით აკეთებდა ამას და უცბად, რამდენიმე მონასმით ხატავდა რომელიმე სცენას ძველი თბილისის ყოფიდან. ვანოს ვერ გაუძლია სასწავლებელში არსებული აკადემიური რეჟიმისთვის და ორი თვის შემდეგ სწავლისთვის თავი დაუნებებია.

ვანო სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში მუშაობდა „მცირე თეატრში“ (იყო ასეთი თეატრი აბას-აბადის მოედანზე) დარაჯად. აქ იგი გაცივდა და ფილტვების ანთებით გახდა ავად, რისგანაც 1922 წელს გარდაიცვალა. დაკრძალულია ძველი ვერის სასაფლაოზე.

***

XIX საუკუნის თბილისი ორსახოვან იანუსს წააგავს. ქალაქის ძველი ნაწილი თავისი ვიწრო ქუჩებით, შუკებით, ფოლორცებითა და ბანიანი სახლებიტ ტიპური შუასაუკუნოვანი ფეოდალური ხანის აზიური ქალაქი იყო. ხოლო მისი ახალი ნაწილი ფართო ქუჩებითა და არქიტექტურულად გაფორმებული სახლებით ევროპულ ქალაქს წარმოადგენდა. ამ ორ ნაწილში მოსახლე ხალხიც განსხვავდებოდა ერთმანეთისაგან: წეს-ჩვევით, ჩაცმულობით, სიტყვა-პასუხით და ხელობა-პროფესიით. ქალაქის ძველ ნაწილში ცხოვრობდა ხელოსანი, წვრილი ვაჭარი, მეთულუხჩე, მებადური, მკალავი, სირაჯი და სხვა. ახალში კი - ე.წ. ინტელიგენცია, თბილისში ახალშექმნილი კლასი - ბურჟუაზია.

1897 წლის #94 „ივერია“ წერდა: „...ტფილისი ჩვენი მშობელი ქალაქია, ყველანი ვინც აქა ვშობილვართ, აქა ვცხოვრობთ, აქა ვტრიალებთ, რა მილეთისაც გინდა იყოს კაცი, მისი შვილები ვართ და სამსახური უნდა გაუწიოთ ერთნაირის გულის ცემით, ერთნაირის ნატვრით“.

ვანო ხოჯაბეგოვი - ბოშები თბილისში
ვანო ხოჯაბეგოვი - მეტეხის ეზოში
ვანო ხოჯაბეგოვი - სავაჭრო კანტორის ეზოში

***

თბილისის ქუჩაბანდებში შეგეძლოთ გენახათ ყოჩების ჭიდილი და მამლების კინკლაობა, ყეენობა, ყარაჩოხელთა ქეიფი, ლოყებდაბერილი მედუდუკეები, არღანზე მოქეიფე კინტოები, მექელეხეები, კრივი, ქართული ჭიდაობა.

ვანომ ყოჩების ჭიდილის თემაზე შესანიშნავი ნახატები შექმნა. ეს ნახატები მომენტების მიხედვით შეიძლება დალაგდეს: ჭიდილის დასაწყისი, ჭიდილი, ჭიდილის გახურება, ქეიფი, ქეიფის შემდეგ. ყოჩების ჭიდილი ბაზრის მოედანზე იმართებოდა სადღესასწაულო ცერემონიალის დროს ან მისი დამთავრების შემდეგ. საჭიდაოდ ყარაჩოხელი საგანგებოდ არჩევდა კარგ ერკემალს. ის სახლში ჰყავდა დაბმული და ასუქებდა. ყოჩაობასაც ასწავლიდა. როცა კარგად გაწვრთნიდა, რქებს გადაუხერხავდა, ქერით დაათრობდა, ყელზე ფერად ბაფთას შეაბამდა, შუბლს ენდროთი შეუღებავდა და მოედანზე დასაჭიდებლად წაიყვანდა. მოედნის შუაგულში ყოჩის პატრონი მეზობელი დუქნიდან საასპარეზოდ იწვევდა მეორე ყოჩის პატრონს. ყოჩებს აყენებდნენ ერთმანეთისაგან დაშორებით. ისინი თავდახრილები ათვალირებდნენ ერთმანეთს. მაყურებლები ყიჟინით აქეზებდნენ მათ. ხალხის ღრიანცელზე ყოჩები ელვასავით სწყდებოდნენ ადგისლ და ერთმანეთს შუბლით ეკვეთებოდნენ.

ყოჩების გარდა ძველ თბილისში აქლემებსაც აჭიდებდნენ, აკინკლავებდნენ მამლებს. საკინკლაო მამალს საგანგებოდ არჩევდნენ. მამლების ჩხუბი ეწყობოდა ბაზარში, ქუჩებში, სახლის ბანზე. მამლების პატრონები ნიძლავდებოდნენ, სანაძლეოს სდებდნენ მაყურებლებიც. ქართულ საწესო ჩვევაში მამალი იყო გვალვის საწინააღმდეგო, ოჯახის ბარაქის, მოსავლის, მამრობითი სქესის სიძლიერის, მზის კულტის გამომსახველი ფრინველი. ამდენად, ჩვენს ყოფაში მამლების კინკლაობის შემორჩენა შეიძლება იყოს უძველესი წეს-ჩვევის შემცველი ელემენტი, ანდა მისი ვარიაცია.

ვანო ხოჯაბეგოვი - ყოჩების ჭიდილი, დასაწყისი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ჭიდილი
 ვანო ხოჯაბეგოვი - ჭიდილი
 ვანო ხოჯაბეგოვი - ჭიდილი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ჭიდილი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქეიფი ჭიდილის შემდეგ
 ვანო ხოჯაბეგოვი - მამლების კინკლაობა
***

ძველ თბილისში მრავალი საეკლესიო დღესასწაული იმართებოდა: „კვირაცხოვლობა“, „წმიდა გიორგობა“, „ბარბალობა“, „ანჩისხატობა“, „სიონობა“, „სურბ გეორქობა“, „სურბ სარქისობა“, „მამადავითობა“ და სხვა.

ხატობაზე მიდიოდნენ სალოცავად, დროს სატარებლად, სამაჭანკლოდ. ხატობაზე ღამის თევითაც კი მიდიოდნენ ჩარდახგადაფარებული ურმებით. იკვლებოდა საქონელი, ჭიჭყინებდა ზურნა, კვნესოდა დუდუკი, იმპროვიზატორი მესტვირე სტვირს ამღერებდა, არღნის მელოდიაზე ბაღდადით ხელში ცეკვავდა კინტო...

ყველა საეკლესიო დღესასწაული თავის დამახასიათებელი ჩვევით აღინიშნებოდა და გამოირჩეოდა, მაგალითად, ყველიერის დროს ძველი თბილისის მკვიდრნი თამაშობდნენ წრე-ლახტს, ეზოებში ჰკიდებდნენ აყვავებულ ნუშის ტოტებით მორთულ საქანელას და მასზე დიდი თუ პატარა ქანაობდა და თან მღეროდა: ყველიერში ყველი ვჭამე, აღდგომასა კვერცხები, დედაჩემსა გასჩენია, ოქროსთმიანი ვაჟები...

ვანო ხოჯაბეგოვი - სააღდგომო ბაზრობა
 ვანო ხოჯაბეგოვი - ეტლი ვერის ჯვართან
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქეიფი ხატობაზე
ვანო ხოჯაბეგოვი - აღდგომის მეორე დღეს
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქეიფი ხატობაზე
***

ძველი თბილისელები საყველიერო დღესასწაულს იწყებდნენ დიდი საკარნავალო სანახაობით - ყეენობით.

დიდმარხვის პირველი დღეა, ზურნა ჭიჭყინებს, ხალხი გამოჩნდა, აგერ ყეენის ტაკიმასხარა, ესეც ჩალმიანი სახეგამურული ყეენი აქლემზე შემჯდარა... ნახატის მარჯვენა მხარეს გაშიშვლებული ბებუთით ხელში შენიღბული ყეენის ერთ-ერთი მოხელე ძარცვავს ვიღაცას. ნახატის მარცხენა მხარეზე მდგარი პოლიციელი გულდიჯად უყურებს ამ სცენას...

ვანო ხოჯაბეგოვი - ყეენობა
ყეენობის წარმოშობის შესახებ სხვადასხვა აზრი არსებობს, მაგრამ ერთ საკითხში ყველას აზრი თითქმის ერთმანეთს ემთხვევა, კერძოდ, რომ ეს უნდა იყოს ძველი ქართული წარმართული რელიგიიდან შემორჩენილი სანახაობა, რომელსაც ფორმა მეტ-ნაკლებად შემორჩა, ხოლო შინაარსი მთლიანად შეეცვალა. მწერალ გიორგი წერეთლის აზრით „... უფრო დასაჯარებელია, რომ ეს ყეენობა იყოს ძველებური სამხედრო თამაშობიდან პირველ მაჰმადიანთა მხერდარმთავრის მურვან ყრუს შემოსევის დროს... გაჩენილი სანახაობა“.

სერგი მაკალათია ფალოსის კულტთან კავშირში იხილავს ზემო სვანურ ეროტიულ-სექსუალურ რიტუალს „საქმისაის“ და აღნიშნავს: „საქმისაის“ წესების გარკვევა ჩვენთვის იმ მხრივაც საინტერესოა, რომ ის თავისი რიტუალით არამცთუ ენათესავება ქართულ ყეენობას, არამედ, ჩვენი აზრით, მასში დაცული უნდა იყოს ქართული ყეენობის უძველესი წარმართული სახეც“.

ივ. ჯავახიშვილი ეხება რა ზემო სვანეთში საყველიერო დღესასწაულთან, მურყვანობასთან დაკავშირებულ სხვადასხვა ჩვევას „კვირიაის“, „ადრეკილაის“, „მელია ტულეფიას“, „ფერხელ ჭიშხოშის“ და ოთხ სიმღერას, დაასკვნის, რომ სვანეთში ამ ჩვევებით მეტ-ნაკლებად შეიძლება ყეენობის პირველყოფადობის დადგენა.

„კვირიაის“ დღესასწაულის სახეცვლილებანი ნათლად ჩანს თვით დღესასწაულში მონაწილე ჯგუფთა მეთაურობის სახელთა ცვალებადობაში: კესარი - კეისარი, ყაინი - ყეენი, შაჰი. სახელთა ცვალებადობა საშუალებას იძლევა დადგენილ იქნეს ამ სანახაობის ევოლუციის საფეხურები. ადრინდელია კეისარი, შემდეგ ყეენი და შაჰი.

ალ. ხახანაშვილი ყეენობის საწყისს ხედავდა ძველ ქართულ წარმართულ რელიგიაში. „... წამართული დღესასწაულების მოგონება შემორჩენილია ქართველი ხალხის ყველიერის დროსგატარებაში (დათო-დათვი, ბერიკაობა, ჩალიჩობა), დიდმარხვის ორშაბათს ყეენობის დაწესებით და სხვ. ყეენობა გვაგონებს ბრძოლას ზამთრის და გაზაფხულისას. ბრძოლას, რომელიც თავდება გაზაფხულის გამარჯვებით. თვით სახელწოდება კი ამ დღესასწაულისა გვარწმუნებს, რომ ძველ წარმართულ ნაშთს დაერთო რაღაც ისტორიული მოგონება სპარსეთის გავლენის დროისა...“

თბილისური ყეენობა XIX საუკუნეში უკვე ჩამოყალიბებულ თეატრალურ სანახაობად იქცა. იგი წარმოიქმნა ხალხური შემოქმედების მდიდარ ბაზაზე. ეს იყო დაუწერელი წარმოდგენა, რაც ყეენობაში მონაწილეთ საშუალებას აძლევდა შემოქმედებითად გამოეყენებინათ თავიანთი სამსახიობო ნიჭი.

თითოეულ უბანს თავისი ყეენი ჰყავდა. ყეენს არ შეეძლო თავისი საზღვრის გარღვევა. წინააღმდეგ შემთხვევაში ატყდებოდა ხელკეტებით ჩხუბი, ამიტომაც ამ ინციდენტს ყველა ერიდებოდა. საუკუნის დასასრულს რეგლამენტის ეს წესიც მოიშალა. ერთი ყეენი მეორე ყეენის უბანში გადადიოდა და იქ ყეენობდა.

ყეენი ჰყავდათ ავლაბრელებს, კუკიელებს, სოლოლაკელებს, ხარფუხელებს და შუაქალაქელებს. ყეენს ირჩევდნენ ხელოსნები თავიანთი რიგებიდან. ამორჩეული უარს ვერ იტყოდა. რომელი ამქრიდანაც იყო, იმ ამქრის დროშა მიუძღვებოდა მას წინ. პირგამურულ ყეენს ვირზე პირუკუ შესმულს შემოატარებდნენ მთელ უბანს, მერე მტკვარში გადააგდებდნენ ისეთ ადგილას, რომ არ დამხრჩვალიყო, ხოლო შემდეგ შეგროვილი ფულით ქეიფობდნენ და ყეენისაგან დახსნასა და იმის სიკვდილს უქმობდნენ. ხალხური გადმოცემით ეს იყო სპარსელი მოხელის ქალაქიდან განდევნა.

80-იან წლებში ყეენი ტყავგადაბრუნებული ტანისამოსის ნაცვლად იცვამდა კიტელს, რომლითაც ასახიერებდა ლოთ და სამსახურიდან გადამდგარ რუს ოფიცერს, ყეენის მოხელეებიც რუსი ჩინოვნიკების ტანსაცმელში იყვნენ გამოწყობილნი.

ყეენობა პოლიტიკურ სახეს იღებდა და ამიტომ ადგილობრივმა ხელისუფლებამ XIX საუკუნის 90-იან წლებში იგი აკრძალა. ყეენობის მაგივრად გაჩნდა „ყეენობის კუდი“, რაც გამოიხატებოდა ქალაქგარეთ ბაღებში გასვლაში, ქეიფსა და დროსტარებაში. ყეენობა, ხალხის მოთხოვნით, ადგილობრივმა ხელისუფლებამ 1914 წელს დაუშვა. ამიერიდან ყეენობა იმართებოდა არა ყველიერის ორშაბათ დღეს, არამედ შაბათს.


***

ძველი თბილისის ყოფაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა მაჭანკლობას. ქალ-ვაჟთა გაბედნიერებაში დიდ როლს თამაშობდა მაჭანკალი... საპატარძლოს გასინჯვა ეწყობოდა ხატობაზე ან აბანოში. იმ შემთხვევაში, თუ ახალგაზრდებს ერთმანეთი მოეწონებოდათ, მათი მშობლები მოლაპარაკებას აწარმოებდნენ ქორწილისა და მზითვის შესახებ.

ვანო ხოჯაბეგოვი - მზადება ქორწილისათვის
მზითვი იგზავნებოდა ქორწილის წინა დღეს. ახალგაზრდები ჯვარს ეკლესიაში იწერდნენ. შინ დაბრუნებულებს, ახალჯვარდაწერილებს, ვაჟის დედა ხვდებოდა კარებში და ვერცხლის თასიდან ასმევდა შარბათს, იმ სურვილით, რომ ახალდაქორწინებულნი ამ სასმელივით ტკბილად შებერებოდნენ ერთმანეთს. ეს იყო ე.წ. სიმბოლური რიტუალი. წყლის მოტივი საქორწილო რიტუალში „ცხოვრების მინიჭების“ აქტის სიმბოლურ ნიშანს უნდა წარმოადგენდეს. საქორწილო წეს-ჩვევებში წყლის მინიჭება ნაყოფიერების ღვთის კულტთან დაკავშირებული წესის სახით შემორჩა. მეჯვარე-ხელისმომკიდე ჯვარდაწერილებს გაშიშვლებული ხმლის ქვეშ ატარებდა. ხმლის ქვეშ გატარებით ახალჯვარდაწერილები და მათი ახალშექმნილი ოჯახი უნდა დაეცვათ ბოროტი, ავი სულებისა და მავნე თვალისაგან. ახალჯვარდაწერილებს ფეხქვეშ გასატეხად თეფშს უდებდნენ. ეს იყო კერპთაყვანიმსცემლობის დროინდელი რელიგიური რიტუალი, რომელიც დღესაც არის შემორჩენილი.

საქორწილო ცერემონიალში შედიოდა ერთი მეტად თავისებური ჩვევა. თუ ახაჯვარდაწერილ ნეფეს მშობლები გარდაცვლილი ჰყავდა, ქორწილის შემდეგ იგი თავის მაყართან ერთად მიდიოდა მათ საფლავზე და იქ ილხენდა. ეს იყო სულის უკვდავებასთან დაკავშირებული რიტუალი. ამით მიცვალებულის სულს არ ივიწყებდნენ. ნახატში „ნეფის ცეკვა მამის საფლავზე“ გვირგვინოსანი ნეფე დუდუკის ჰანგზე ცეკვავს მშობლის საფლავზე.

ვანო ხოჯაბეგოვი - მზითვის ჩვენება
ვანო ხოჯაბეგოვი - პირის სანახავი
 ვანო ხოჯაბეგოვი - პირის სანახავი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ჯვრისწერის შემდეგ
ვანო ხოჯაბეგოვი - ნეფის ცეკვა მშობლების საფლავზე
ვანო ხოჯაბეგოვი - ცეკვა ქართული

ვანო ხოჯაბეგოვი - ისინი ხვდებიან საპატიო სტუმარს
***

შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული მახლობელი აღმოსავლეთის დიდ ქალაქთა, მათ შორის თბილისის ცხოვრებაში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს წვრილ ვაჭართა და ხელოსანთა კორპორაციები, რომლებიც გაერთიანებულნი იყვნენ ერთნაირი ხელობის და პროფესიის მიხედვით. 

ამგვარ კორპორაციებს პირველ ხანებში არსებულ ენაზე ანსაფი ეწოდება, შემდეგში იგი შეცვალა სპარსულმა ტერმინმა - ჰამქარმა, რაც ნიშნავდა თანამოსაქმეობას.

ამქარს ჰყავდა მოთავე უსტაბაში, რომელსაც ხელოსნები ირჩევდნენ თავიანთი რიგებიდან. არჩევნები ეწყობოდა დანიშნულ დღეს ეკლესიის ეზოში, ანდა ქალაქგარეთ. უსტაბაშს ეძლეოდა ორი მოადგილე. ახსკალი და მდივანი - იღითბაში. არჩევნების შემდეგ იწერებოდა ე.წ. წესდება უსტაბაშის უფლებებზე. მის უფლებებში შედიოდა ოსტატთა ინტერესებისა და მუშაობის წესების დაცვა და სხვა. არჩევნები მთავრდებოდა მილოცვით. უსტაბაშს ოსტატები მორჩილების ნიშნად ხელზე კოცნიდნენ. ეს ცერემონიალი მთავრდებოდა დინჯი და მადლიანი პურისჭამით.

კორპორაციის ცხოვრებაში დიდი ადგილი ეთმობოდა შეგირდების აღზრდას. მშობელს შვილი უსტაბაშთან მიჰყავდა, რომელიც ბავშვს ოსტატს მიაბარებდა. ოსტატი განსაზღვრული დროის განმავლობაში წვრთნიდა შეგირდს. თუ იგი ხელობას ვერ აითვისებდა, ოსტატი უსტაბაშს მოახსენებდა და ბავშვი მშობელს უბრუნდებოდა. ხელობის შესწავლის შემთხვევაში ეწყობოდა სეგირდის გამოცდა ოსტატობის „წოდების“ მისაღებად. გამოცდა ეწყობოდა მინდორში, ქალაქგარეთ, ან ბინაზე. არსებობდა ჯდომის წესი, ჯერ უსტაბაში ჯდებოდა, შემდეგ მოწვეული მღვდელი, შემდეგ ოსტატები დამსახურების მიხედვით. დამაკმაყოფილებელი გამოცდის შემდეგ მღვდელი ლოცავდა შეგირდს. უსტაბაში შეგირდს სამჯერ ადებდა ამქრის დროშის ჯვარს. ახალარჩეულ ოსტატს წელზე შემოარტყამდნენ ფოჩებიან სარტყელს, რომელიც სამი დღე უნდა ეტარებინა, რათა ყველას ენახა, თუ რა დიდ პატივს ეწია. დალოცვა მთავრდებოდა იმით, რომ უსტაბაში შეგირდს სახეში სამჯერ გაარტყამდა სილას. ეს იყო ატესტატის მიცემა - მონათვლა. შემდეგ გადაკოცნიდნენ ერთმანეთს თანასწორობის ნიშნად და იმართებოდა დიდი ქეიფი. პირველი სადღეგრძელო ოსტატისა იყო, შემდეგ უსტაბაშისა და ამქრის.

...

აღსანიშნავია, რომ 1893 წელს მთავრობამ აკრძალა ეს წესი. ამიერიდან თბილისის ამქარს ეკრძალებოდა საგანგებო ნებართვისა და განკარგულების გარეშე თავისი დროშით ქუჩაში გამოსვლა, სხვადასხვა საზეიმო ცერემონიალში მონაწილეობის მიღება და სხვა. რუსეთის ხელისუფლება ყოველნაირად ცდილობდა აეკრძალა და კანონგარეშე გამოეცხადებინა თბილისის ხელოსნების მიერ შემონახული ძველი თბილისის ეთნოგრაფიულად და ისტორიულად საინტერესო წეს-ჩვევა.

ვანო ხოჯაბეგოვი - კრივი
***

ძველი თბილისის ცხოვრებაში დიდი ადგილი ეკავა სპორტულ თამაშობებს: ქართულ ჭიდაობას, კრივს, წრე-ლახტს... აღნიშნულ თამაშობათა ხანდაზმულობა ისტორიული პერიოდებით განისაზღვრება და ძველ ადათ-ჩვევებს მიეკუთვნება.

მუშტი-კრივი თბილისელთა ერთ-ერთი საყვარელი სანახაობა იყო. ძველად კრივი იმართებოდა ავლაბარში, სიონის ქუჩაზე, აბას-აბადისა და პურის მოედანზე.

ძველად მუშტი-კრივთან ერთად იბრძოდნენ ქვითაც. მას ეწოდებოდა სარდასტის კრივი. კრივს ჰქონდა თავისი წესები. ბრძოლა იწყებოდა ქვის სროლით, შურდულებითა და ხელით, შემდეგ, მოწინააღმდეგენი გადადიოდნენ ხელჩართულ ბრძოლაზე. ამ დროს ხმარობდნენ ხის ხმლებსა და მუშტს. ხელჩართული ბრძოლის დროს აკრძალული იყო ქვის ხმარება. როგორც ბევრმა წეს-ჩვევამ ძველ თბილისში, კრივმაც იცვალა თავისი წესები.

1851 წლის 2 თებერვალს სიონის ქუჩაზე გამართულ მუშტი-კრივს მოჰყვა ქვებისა და აგურების სროლა, რის შედეგადაც რამდენიმე კაცი დაშავდა, ხოლო ახლომახლო სახლებისა და მაღაზიების მინები ჩაილეწა. ამიტომ მეფის მთავრობამ აკრაძალა კრივი. მეფისნაცვალი მ.ვორონცოვი ამ ინციდენტის გამო პეტერბურგში გზავნის ახსნა-განმარტებით ბარათს, სადაც თხოულობს, რომ თბილისში კრივი არ აკრძალონ. ვორონცოვი თავისი მოთხოვნის დასასაბუთებლად შემდეგ არგუმენტს იმოწმებს, რომ ქართველები მებრძოლი ხალხია და ამიტომ კრივი მათი ზნე-ჩვევის განუყოფელი ნაწილია. პირადი გამბედაობა და სიყოჩაღე ქართველებში ყოველთვის იყო საყოველთაოდ პატივსაცემი. მუშტი-კრივის მთლიანად აკრძალვა, - აგრძელებს მეფისნაცვალი, - არა მარტო შიგ ქალაქში, არამედ მის გარეთაც, დააღონებს აქაურ მოსახლეობას, რომელსაც შთამომავლობით მიუღია ეს მათთვის საყვარელი გასართობი. კრივი უკავშირდება ხალხის ხასიათს, მის გმირობას, რაც ესოდენ დამახასიათებელია ქართველთათვის, და მათ ხდის ბრძოლისუნარიანს თავისი საზღვრების დასაცავად. აღნიშნული ახსნა-განმარტებითი ბარათის შემდეგ მთავრობა დაუშვა კრივი, ოღონდ ქალაქგარეთ. ამიერიდან კრივი იმართებოდა კვირაცხოვლის ეკლესიასთან.

 ვანო ხოჯაბეგოვი - ქართული ჭიდაობა
 ვანო ხოჯაბეგოვი - ქართული ჭიდაობა
ვანო ხოჯაბეგოვი - ბაირამობა

***

თბილისში, განსაკუთრებით მის ძველ ნაწილში, შეხვდებოდით სხვადასხვა ტიპს: აი, ზორბა ქართველი ჩოხა-ახალუხში, კეფაზე მოგდებული ქუდით; ჩასუქებული სომეხი თავზე „მოსკოვური კარტუზით“, ლეკი შუბლქვეშიდან ეჭვიანი გამოხედვით, თეთრჩალმიანი მოლა, თეთრწვერა სპარსი, ინით შეღებილი ფრჩხილებით, ფეხებზე ჭრელი წინდებითა და ქოშებით, რუსი ჩინოვნიკი სერთუკში, პოლონელი, გერმანელი, თავზე თაბახშემოდგმული ან ძველი თბილისის ვიწრო ქუჩებში პატარა „ტაჩკაში“ შებმული ვირით მიმავალი კინტოები.

სომეხი გრიგორიანელები დღესასწაულობდნენ: ფეთხაინობას, სურბ-სარქისობას... მაჰმადიანები - ბაირამობას, შაჰსეი-ვაჰსეის... შიიტები - აშურას, გლოვის დღეს მართავდნენ მუჰარემის თვის 10 რიცხვში.

 ვანო ხოჯაბეგოვი - ბაირამობა
ვანო ხოჯაბეგოვი - შაჰსეი-ვაჰსეი
ვანო ხოჯაბეგოვი - შაჰსეი-ვაჰსეი
აშურას დროს არც ერთი შიიტი არ ვაჭრობდა, საკლავს არ კლავდა, ქალები ქუჩაში დადიოდნენ თმაგაწეწილნი, დაგლეჯილი ტანსაცმლით, გლოვის ნიშნად სახეზე ესვათ მური, სახეს იხოკავდნენ და იკაწრავდნენ. სამგლოვიარო პროცესიაში მონაწილენი, თვითგვემის ნიშნად, ტანზე იცემდნენ ხმლებსა და ჯაჭვებს, თვითგვემას ერთვოდა შემზარავი შეძახილები „შაჰსეი - ვაჰსეი“, (შაჰ ჰუსეინ, ვაჰ ჰუსეინ). ვინც აშურას დროს სასიკვდილოდ დაშავდებოდა, წმიდანად ითვლებოდა.

ვანო ხოჯაბეგოვი - კინტო სასწორით
ვანო ხოჯაბეგოვი - მეთულუხჩე
ვანო ხოჯაბეგოვი - მენახშირე
ვანო ხოჯაბეგოვი - მენახშირეები ვაჭრობის შემდეგ
ვანო ხოჯაბეგოვი - მეფის ჯარისკაცი და კინტო ომამდე და ომის შემდეგ
ვანო ხოჯაბეგოვი - მექელეხენი
ვანო ხოჯაბეგოვი - მთიელები და ყასბები
ვანო ხოჯაბეგოვი - რაჭველი კურტნიანი მუშები
ვანო ხოჯაბეგოვი - სულელი იაშკა (ბუკინისტი) 
ვანო ხოჯაბეგოვი - სულელი იაშკა (ბუკინისტი) 
ვანო ხოჯაბეგოვი - ტივი მტკვარზე
ვანო ხოჯაბეგოვი - ურემი რუმბით
ვანო ხოჯაბეგოვი - ფიჩხის გამყიდველი და ზედამხედველი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ფრონტისათვის
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქალაქისაკენ
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქართული გვარდია
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქართული გვარდიის აღლუმი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ქეიფი ქალაქგარეთ
ვანო ხოჯაბეგოვი - ღარიბის დასაფლავებაზე
ვანო ხოჯაბეგოვი - ყარაჩოხელთა ლხინი
ვანო ხოჯაბეგოვი - ყარაჩოხელთა ქეიფი დუქან ზალატიე გოსტის ეზოში
ვანო ხოჯაბეგოვი - ყარაჩოხელის ცეკვა
ვანო ხოჯაბეგოვი - ყასბები
ვანო ხოჯაბეგოვი - ხარის დაჭედვა
ვანო ხოჯაბეგოვი - ხარის დაჭედვა
ვანო ხოჯაბეგოვი - ხარის დაჭედვა
ვანო ხოჯაბეგოვი - ხევსურები და ყასბები


ავტორი: თეიმურაზ ბერიძე, გამომცემლობა ხელოვნება - 1969წ.