Monday, August 22, 2016

ნილ გეიმანი - ამერიკელი ღმერთები

ციხეში ჯდომის ყველაზე დიდი უპირატესობა, ერთადერთი უპირატესობა - შვების განცდა იყო; განცდა იმისა, რომ მთლად ფსკერზე დაეცა. აღარ ღელავდა, რომ დაიჭერდნენ, რადგან უკვე დაიჭირეს. შეძრწუნებულს აღარ ეღვიძებოდა; აღარ ეშინოდა იმის, რას მოუტანდა ხვალინდელი დღე, რადგან მოსახდენი გუშინ უკვე მოხდა.

ინფორმაცია და ცოდნა: ეს ორი ვალუტა არასდროს გაუფასურდება.

არავინაა იმაზე ბრმა, ვინც არ ისმენს.

ენა ვირუსია, რელიგია - ოპერაციული სისტემა, ლოცვები კი - სპამი, უსარგებლო ინფორმაცია.

ძალიან ბევრს ლაპარაკობს ხალხი. ლაქლაქებენ და ლაქლაქებენ. ეს ქვეყანა ბევრად უკეთესი იქნებოდა, ხალხს ჩუმად წუხილი რომ შეეძლოს.

ყოველი საათი მორიგი ჭრილობაა, ბოლო საათი - მომაკვდინებელი.

თუ ყველანაირ განცდას გულში ღრმად ინახავ და არ ამჟღავნებ, შესაძლოა ერთ დღესაც საერთოდ ვეღარაფერი იგრძნო.

ღმერთები იხოცებიან. და როცა ღმერთები ნამდვილად იხოცებიან, მათ აღარავინ გლოვობს ან იხსენებს. იდეა ადამიანზე ძნელად მოსაკლავია, მაგრამ იდეის მოკვლაც შეიძლება.

როცა მკვდარი ხარ, სულერთია, რას იტყვი. ფოტოსავითაა, რა. დიდი მნიშვნელობა აღარ აქვს.

საქმე ისაა, რომ მხოლოდ სიმართლეს ამბობენ, ხალხს კი სიმართლის მოსმენა სულაც არ უნდა. სიმართლე ცუდი რამაა და ხალხს აწუხებს.

- ჰკითხე, რა უნდოდა?
- არა, არ მიკითხავს.
- აჯობებს, ჰკითხო. მკვდარს ამაზე გონივრულს ვერაფერს ჰკითხავს ცოცხალი ადამიანი. ზოგჯერ მკვდრები პასუხს იძლევიან.

***

ფიქციაა, თითქოს ამერიკა რწმენის თავისუფლების მაძიებელი პილიგრიმების დაარსებული იყოს, რომ ისინი ამერიკის ცარიელ მიწებზე დასახლდნენ და გამრავლდნენ.

სინამდვილეში, ამერიკის კოლონიები ნაგავსაყრელი, ყველასგან დასავიწყებელი ადგილიც იმდენადვე იყო, რამდენადაც დევნილთა თავშესაფარი. იმ ძველ დღეებში, როცა ადამიანს თორმეტი პენის ქურდობისთვის ლონდონში ტაიბერნის სამკენწეროვან ხეზე კიდებდნენ, ამერიკა მეორე შანსის, შეწყალების სიმბოლოდ იქცა. თუმცა, ამერიკაში გადასახლებულებს მგზავრობა და ცხოვრება ისეთ პირობებში უწევდათ, ზოგიერთს უტოტო ხიდან გადმოხტომა და ჰაერში ცეკვა ერჩია. რადგან ცეკვა უფრო მალე მორჩებოდა.

მსჯავრდებულს კაპიტანს მიჰყიდდნენ, ჩასვამდნენ მონებით მოვაჭრეთა გემივით გატენილ გემში და გაუყენებდნენ ამერიკის კოლონიებს ან უესტინდოეთის გზას. ხმელეთზე კაპიტანი მსჯავრდებულებს გარკვეული დროით, სასჯელის ვადის ამოწურვამდე, ვინმეს მსახურად მიჰყიდდა ხოლმე. მსჯავრდებულს მძიმე შრომა უწევდა, მაგრამ ინგლისის ციხეში მაინც არ ელოდა ჩამოხრჩობა (იმ დროს ციხე ისეთ ადგილს ერქვა, სადაც გათავისუფლებას, გადასახლებას ან ჩამოხრჩობას ელოდა ადამიანი: ციხეში სასჯელს არავინ იხდიდა) და ახალი სამყაროს უკეთ გაცნობის საშუალება ეძლეოდა. გარდა ამისა, შეიძლებოდა კაპიტნის მოქრთამვაც და ინგლისში გადასახლების ვადის ამოწურვამდე დაბრუნებაც. ზოგი ასეც იქცეოდა. მაგრამ თუ ამ დროს გამოიჭერდნენ - მაგალითად, ძველი მტერი ან ანგარიშის გასწორების მოსურნე ძველი მეგობარი დროზე ადრე დაბრუნებულს სადმე შეამჩნევდა და ხელისუფლებასთან დააბეზღებდა - თვალის დაუხამხამებლად ჩამოკიდებდნენ სახრჩობელაზე.


***

ქალბატონი თავისუფლება, როგორც ამერიკელების სათაყვანო ღვთაებათა უმეტესობა, ესეც უცხოელია. ამ შემთხვევაში ფრანგთან გვაქვს საქმე. თუმცა, ფრანგებმა ამერიკელთა გრძნობებს მკერდი დაუფარეს.

[...]

- თავისუფლება კახპაა, რომელთანაც გვამების ლეიბზე უნდა დაწვე.

[...]

აი, ვისი ქანდაკება უდგათ ნიუ-იორკის ნავსადგურში: კახპისა, რომელიც გილიოტინიდან გადმოყრილი ნარჩენების გროვაზე ტყნაურობდა. რაც უნდა მაღლა ასწიო ეგ შენი ჩირაღდანი, ჩემო კარგო, შენი კაბის ქვეშ მაინც ვირთხები დაძვრებიან, ფეხზე კი ცივი თესლი ჩამოგდის.

***

კაცობრიობის მარადიული უგუნურება, ადამიანი გამუდმებით ტკბილ ხორცს დასდევს, იმას კი ვერ ხვდება, რომ ხორცი მხოლოდ ძვლების ლამაზი გარსია. მატლების საკვები, ღამღამობით მატლების საკვებს ეხახუნები.

***

ამერიკა ერთადერთი ქვეყანაა მსოფლიოში, რომელმაც არ იცის რას წარმოადგენს. დანარჩენებმა იციან. არავის არასდროს მოუვა თავში აზრად ნორვეგიის გული ან მოზამბიკის სული იპოვოს. იქ ისედაც იციან, ვინც და რაც არიან.

ხანდახან უმოკლესი გზა ყველაზე გრძელია.

***

როცა ამერიკაში ხალხი გადმოსახლდა, ჩვენც (ღმერთები) თან ჩამოგვიყოლეს. მათ ჩამოგვიყვანეს მე, ლოკი, თორი, ანანსი და ლომ-ღმერთი, ლეპრეკონები, კლურიკონები და ბანშიები, კუბერა, ფრაუ ჰოლე და აშტაროთი. მათ ჩამოგიყვანეს თქვენც. ახალმოსახლეების გონებას ოკეანის გადაღმიდან ჩამოვყევით და აქ, უცხო მიწაზე დავფუძნდით.

ეს მიწა ვრცელია. მალე ხალხმა დაგვივიწყა, მხოლოდ შინ, ძველ სამშობლოში დატოვებულ არსებებადღა გვიხსენებდნენ. ჩვენი ჭეშმარიტი მორწმუნეები დაიხოცნენ, ზოგს რწმენა შეერყა და ჩვენც შეშინებულები, გზააბნეულები და უსახლკაროები დავრჩით, მხოლოდ რწმენისა და თაყვანისცემის ნარჩენებით ვსულდგმულობთ. თავი ძლივძლივობით გაგვაქვს.

აქამდე ასე გაჭირვებით მოვაღწიეთ - სიფრთხილით, მალულად, რომ თვალში არავის მოვხვედროდით.

მოდი, სიმართლეს თვალი გავუსწოროთ და ვაღიაროთ, რომ ხალხზე ვერანაირ გავლენას ვეღარ ვახდენთ. მხოლოდ ვნადირობთ მათზე, ვართმევთ იმას, რაც საარსებოდ გვჭირდება. შიშვლები ვცეკვავთ, ვბოზობთ და ვლოთობთ, ვთაღლითობთ და ვქურდობთ, საზოგადოებისგან გარიყულები ვართ. ძველი ღმერთები ვართ ამ ახალ, უღმერთო მიწაზე.

***

ალბათ თავადაც მრავალგზის გექნებოდათ ამაში დარწმუნების შესაძლებლობა, რომ ახლა ამერიკაში ახლებური რწმენით ნაკვები ახალი ღმერთები ჩნდებიან: საკრედიტო ბარათისა და ავტოსტრადის, ინტერნეტისა და ტელეფონის, რადიოს, ტელევიზიისა და საავადმყოფოს, პლასტმასის, პეიჯერისა და ნეონის ღმერთები; ქედმაღლები, მსუქანი და ყეყეჩი არსებები, თავიანთი სიახლითა და მნიშვნელოვნებით გაბღენძილები. მათ ჩვენი არსებობის შესახებ იციან, ეშინიათ ჩვენი, ყველანი ვძულვართ, - თქვა ოდინმა, - ტყუილად თავს ნუ დაიმშვიდებთ, რომ ასე არაა. ეცდებიან, გაგვანადგურონ. უნდა გავერთიანდეთ. დროა, რამე ვიღონოთ.

ადამიანის რწმენა მის შეგრძნებებს ემყარება: სამყაროს მხედველობის, შეხებისა და მეხსიერების მეშვეობით აღიქვამს. თუკი რომელიმე გრძნობა ატყუებს, ადამიანი ვეღარაფერს ენდობა. მაგრამ თუნდაც არაფრის გვჯეროდეს, მხოლოდ იმ გზით სიარული შეგვიძლია, რომელსაც ჩვენი გრძნობები გვკარნახობს; და ეს გზა ბოლომდე უნდა გავიაროთ.

***

წიგნში ეწერა, რომ დაახლოებით ხუთი ათასი წლის ადამიანის თავის ტვინის ნახევარსფეროები ერთმანეთს შეერწყა, ხოლო მანამდე, როცა მარჯვენა ნახევარსფერო რაიმე სიგნალს იძლეოდა, ადამიანებს ეგონათ, რომ მათ ღმერთები კარნახობდნენ, რა ექნათ. ტვინები ასეა მოწყობილი.

- მე ჩემი თეორია უფრო მომწონს, - თქვა შედოუმ.
- შენი თეორია რომელია?
- რომ ძველად ადამიანები ხანდახან მართლა ხვდებოდნენ ღმერთებს.



მთარმგმნელი - ნიკა სამუშია

ნილ გეიმანი - ამერიკელი ღმერთების შესახებ

არ ვიცი, ამ წიგნის წაკიხვისას რას გრძნობენ. მხოლოდ ის ვიცი, რას ვგრძნობდი მისი წერისას. 

ამერიკაში 1992 წელს გადავედი საცხოვრებლად. აზრები გამიჩნდა, თავში მიტრიალებდა მნიშვნელოვანი (ამას ვგრძნობდი), მაგრამ ერთი შეხედვით დაუკავშირებელი იდეები ორი ადამიანის შეხვედრაზე თვითმფრინავში, ყინულზე მდგარ მანქანაზე, მონეტის ფოკუსებზე და, რაც მთავარია, ამერიკაზე: უცნაურ, ვრცელ ადგილზე, სადაც დავსახლდი და რომლისაც არაფერი გამეგებოდა, მაგრამ ძალიან მსურდა, მის შესახებ მცოდნოდა. უფრო მეტიც, ამერიკის აღწერა მომინდა.

ერთხელაც, როცა ისლანდიაში გადაჯდომისას ჩემს რეისს ველოდებოდი, ლეიფ ერიქსონის მოგზაურობებისადმი მიძღვნილ ტურისტულ დიორამას მოვკარი თვალი და ყველა დეტალი შეერთდა. ჩემს აგენტსა და რედაქტორს წერილი გავუგზავნე, ახალ წიგნზე მუშაობას ვიწყებ-მეთქი. ტექსტს თავზე „ამერიკელი ღმერთები“ დავაწერე, თუმცა მაშინ ვიმედოვნებდი, უკეთეს სათაურს მოვიფიქრებდი.

ორი კვირის შემდეგ რედაქტორმა ყდის ნიმუში გამომიგზავნა. ყდაზე მოჩანდა გზა, ელვით დასერილი ცა და სათაური: „ამერიკელი ღმერთები“. ეს იყო ყდა წიგნისა, რომელიც მე უნდა დამეწერა.

წიგნამდე მისი ყდის ხილვამ თან დამაბნია, თან გამამხიარულა. კედელზე დავკიდე და შეცბუნებული დიდხანს ვუყურებდი. ახალ სათაურზე ფიქრი მაშინვე შევწყვიტე. გადაწყდა. ეს იყო წიგნის ყდა. ასე ექმეოდა წიგნს.

ახლა წიგნი უნდა დამეწერა.

პირველი თავი ჩიკაგოდან სან-დიეგოში მატარებლით მგზავრობისას დავწერე. ვმოგზაურობდი და ვწერდი. მინეაპოლისიდან ფლორიდაში სოფლის გზებით წავედი, რადგან ვიფიქრე, წიგნში შედოუ სწორედ ამ მარშრუტს გაივლიდა. ვწერდი და ხანდახან, როცა გავიჭედებოდი, გზას დავადგებოდი ხოლმე. მიჩიგანის ზედა ნახევარკუნძულზე ღვეზლებს ვჭამდი, კაიროში - სიმინდის კვერებს. ვცდილობდი, ისეთი ადგილები არ აღმეწერა, სადაც არასდროს ვყოფილვარ.

წიგნზე ბევრგან ვმუშაობდი: ჩემს სახლში, ფლორიდაში, ვისკონსინის ტბისპირა კოტეჯში, ლას-ვეგასის სასტუმროს ნომერში...

შედოუს კვალდაკვალ დავდიოდი. ხანდახან, როცა აღარ ვიცოდი, შედოუს რა დაემართა, „ამერიკაში ჩასვლის“ ამბის წერას დავიწყებდი და სანამ დავამთავრებდი, ვხვდებოდი, შედოუ რასაც აკეთებდა და ისევ მას ვუბრუნდებოდი. გეგმის მიხედვით, დღეში ორი ათასი სიტყვა უნდა დამეწერა, მაგრამ თუ ათას სიტყვას დავწერდი, მიხაროდა.

მახსოვს, როცა ტექსტის პირველ ვარიანტზე მუშაობა დავამთავრე, ჩემს ნაცნობთაგან ყველაზე ჭკვიან, საუკეთსო რომანების ავტორ ჯინ ვულფს ვუთხარი, რომანის წერა ვისწავლე-მეთქი. ჯინმა შემომხედა და კეთილად გამიღიმა.

- რომანის წერას ვერასდროს ისწავლი, - მითხრა მან, - მხოლოდ იმ რომანის წერას სწავლობ, რომელზეც მუშაობ.

მართალიც იყო. იმ რომანის წერა ვისწავლე, რომელზეც ვმუშაობდი და მეტი არაფერი. და მაინც, ამ მშვენიერი, უცნაური რომანის წერის შესწავლით ძალიან ვისიამოვნე. მართალია, ისეთი ლამაზი, ბრწყინვალე არ გამომივიდა, როგორიც გონებაში წარმომედგინა, მაგრამ უკმაყოფილო მაინც არ დავრჩენილვარ.

წიგნზე მუშაობისას წვერი მოვუშვი და თმა ერთხელაც არ შემიჭრია, ბევრმა იფიქრა, რომ ახირებულად ვიქცეოდი (მხოლოდ შვედებს არ გაჰკვირვებიათ, მითხრეს, ჩვენმა მეფემაც რაღაც მსგავსი ქნა, ოღონდ რომანის წერისას არაო). ტექსტის პირველი ვარიანტის დამთავრებისთანავე გავიპარსე წვერი და წარმოუდგენლად გრძელი თმაც მალევე შევიჭერი.

ტექსტის მეორე ვარიანტზე მუშაობა გარკვეული მონაკვეთების გაშალაშინებასა და დაზუსტებას გულისხმობს. სადაც რამეა ჩასამატებელი, ამატებ, სადაც გამოსაკლებია, აკლებ.

რამდნეიმე რამის მიღწევას ვცდილობდი. მინდოდა, დიდი, უჩვეულო და ჩახლართული წიგნი დამეწერა. მინდოდა და დავწერე კიდეც. მინდოდა, წიგნში აღმეწერა ამერიკის ის მხარეები, რომლებმაც გამიტაცეს და აღმაფრთოვანეს; რომლებსაც ფილმებსა და სატელევიზიო სერიალებში არ აჩვენებენ.

როგორც იქნა, რომანზე მუშაობას მოვრჩი და ტექსტი რედაქტორს გავუგზავნე. თავს ძველი გამოთქმით ვიმშვიდებდი, რომ რომანი, ეს არის დიდტანიანი პროზაული ნაწარმოები, რომელიც უნაკლო ვერ იქნება. დარწმუნებული ვიყავი, მეც ზუსტად ასეთი რამ დავწერე.

ჩემს რედაქტორს წიგნი მეტისმეტად დიდი და ჩახლართული მოეჩვენა (უცნაურობის საწინააღმდეგო არაფერი აღმოაჩნდა) და მისი შემოკლება მთხოვა. ასეც მოვიქეცი. ვფიქრობ, არც შემცდარა, რადგან რომანმა წარმატება მოიპოვა, მისი უამრავი ეგზემპლარი გაიყიდა და რამდენიმე ლიტერატურული პრემიაც, მათ შორის „ნებულა“, „ჰიუგო“ (რომლითაც ძირითადად სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის ნაწარმოებები ჯილდოვდება), „ბრემ სტოკერი“ (საშინელებათა ჟანრი) და „ლოკუსი“ (ფენტეზის ჟანრი) დაიმსახურა, რამაც მისი არაჩვეულებრიობა ცხადჰყო; მიუხედავად პოპულარობისა, ამ წიგნს კონკრეტულად ამა თუ იმ ჟანრს ვერავინ მიაკუთვნებდა.

თუმცა, ამ ყველაფრამდე წიგნის გამოცემის საკითხი დადგა. გამოცემის პროცესი იმდენად საინტერესო მომეჩვენა, რომ ონლაინ-ბლოგი შევქმენი (ამ ბლოგზე დღემდე ვაქვეყნებ ჩანაწერებს) და დეტალების აღწერა დავიწყე. წიგნის გამოცემის შემდეგ ჯერ აშშ-ში მოვაწყვე საპრეზენტაციო ტურნე, შემდეგ დიდ ბრიტანეთსა და კანადაში და ბოლოს შინ დავბრუნდი. პრეზენტაცია 2001 წლის ივნისში მსოფლიო სავაჭრო ცენტრში „ბორდერს ბუქსში“ გაიმართა. 2001 წლის 11 სექტემბერს, შინ დაბრუნდებიდან ორიოდე დღეში, წიგნის მაღაზიაც და მსოფლიო სავაჭრო ცენტრიც განადგურდა.

ჩემდა გასაკვირად, წიგნმა დიდი გამოხმაურება ჰპოვა.

ჩემი წინა ნაწარმოებები ხალხს ან მოსწონდა, ან საერთოდ არ კითხულობდა. მანამდე მკითხველებს შორის განხეთქილების გამომწვევი არაფერი დამეწერა. ეს რომანი კი ზოგს უყვარს, ზოგს სძულს. მათ, ვისაც სძულთ, თუნდაც ჩემი სხვა წგინების მოყვარულებს, ნამდვილად სძულთ. ზოგი იმას ჩივის, წიგნი საკმაოდ ამერიკული არ არისო, ზოგიც - მეტისმეტად ამერიკულიაო; შედოუ მკითხველის სიმპათიას ვერ იწვევსო; ამბობენ, რომ მე შევცდი და ამერიკის ნამდვილი რელიგია სინამდვილეში სპორტია და ა.შ. რასაკვირველია, მართებული შენიშვნებია. თუმცა, ჩემი აზრით, წიგნმა თავისი მკითხველი მაინც იპოვა. გადაჭარბებული არ იქნება იმის თქმა, რომ ეს წიგნი ბევრს მოეწონა და დღემდე მოსწონს.

ვიმედოვნებ, ერთ დღეს ისევ დავუბრუნდები ამ ამბავს. ბოლოს და ბოლოს, შედოუ უკვე ათი წლით უფროსია. ამერიკაც. ღმერთები იცდიან.

ნილ გეიმანი
2010 წლის სექტემბერი

მთარმგმნელი - ნიკა სამუშია

Thursday, August 18, 2016

ჯოან როულინგი ჰარი პოტერის სერიის სამ ახალ წიგნს აქვეყნებს

ჯოან როულინგი მკითხველებს „ჰარი პოტერის“ სერიის კიდევ სამ ნაწილს სთავაზობს. 

ახალი წიგნები მცირე ზომის მოთხრობებისგან შედგება და ჯადოსნობის სკოლის ბნელ მხარეებზე მოგვითხრობს.

ელეტქრონული წიგნები სექტემბრის დასაწყისიდან ეტაპობრივად გახდება ხელმისაწვდომი. პირველი წიგნი 6 სექტრემბერს, ჰოგვორტსის სკოლაში სასწავლო წლის დაწყების დროს გამოვა. წიგნების ელექტრონული ვერსიის სახელწოდებაა Pottermore Presents.

წიგნები ინგლისურის გარდა ნათარგმნია ფრანგულად, გერმანულად, იაპონურად და ესპანურად.

რამდენიმე კვირის წინ ჯოან როულინგის ახალი წიგნის პრეზენტაცია გაიმართა. წიგნის მე-8 ნაწილი ჰარი პოტერის შვილის ისტორიას მოგვითხრობს. როგორც როულინგმა წიგნის პრემიერაზე განაცხადა, ეს  ჰარი პოტერის შესახებ წიგნების სერიის უკანასკნელი ნაწილია.


წყარო - Time.com

Wednesday, August 17, 2016

ჩარლზ ბუკოვსკი - ქალები

მწერლობას ვცდილობდი. ჩემს პირველ რომანს ვწერდი და შიშისგან ყოველ ღამე ერთ პინტაზე (ნახევარი ლიტრი) მეტ ვისკისა და ექვს ბოთლ ლუდს ვყლურწავდი. ამდენი ცხოვრებაში არ მისვამს. გარიჟრაჟამდე იაფ სიგარებს ვეწეოდი, საბეჭდ მანქანას ვატკაცუნებდი და რადიოში კლასიკურ მუსიკას ვუსმენდი. ღამეში ათი გვერდის დაწერა მქონდა დასახული, მაგრამ დილამდე ვერ ვიგებდი რამდენი გამომდიოდა, დილას კი ჯერ გულს ავირევდი, მერე წინოთახში ვბრუნდებოდი და ტახტზე დაყრილ ფურცლებს ვითვლიდი. როგორც წესი, ათ გვერდზე მეტი მხვდებოდა. ზოგჯერ ჩვიდმეტიც, თვრამეტი, ოცდასამი, ან ოცდახუთი. რასაკვირველია, ყოველი ღამის ნამუშევარი გასასწორებელი და გასაწმენდი იყო, ან სულაც გადასაყრელი. ჩემი პირველი რომანის დაწერაზე ოცდაერთი ღამე დამჭირდა. 

როგორც წესი, წერას საღამოს შვიდის თვრამეტ წუთამდე არ ვიწყებდი. ეს სიმბოლური დრო, ჩემს ყოფილ საფოსტო ტერმინალში ცვლის დამთავრებას ნიშნავდა.

წერას დაბნელებამდე არ ვიწყებ. დღის საათებში არაფერი გამომდის.

მაინც ჩავაღწიე ქვევით და ლოკვა დავიწყე. ლიდიას დახატული სურათი ზუსტი აღმოჩნდა; ყველაფერი თავის ადგილას დამხვდა. ლიდიას სუნთქვა დაუმძიმდა. ამან კიდევ უფრო აღმაგზნო და კარგად ამიდგა. მერე კლიტორიც გამოჩნდა, ოღონდ ვარდისფერი კი არ იყო, არამედ, ღაჟღაჟა წითელი. ენით ვეთამაშებოდი. ლიდია ხვნეშოდა და კვნესოდა. მერე ვიღაცამ მისი შემოსასვლელი კარი გააღო და დახურა. ნაბიჯების ხმა მომესმა. თავი ავწიე და დავინახე, რომ ჩვენს ლოგინთან ხუთიოდე წლის შავკანიანი ბიჭი იდგა.
- აქ რა ჯანდაბა გინდა? - შევეკითხე.
- ცარიელი ბოთლები ხომ არ გაქვთ? - მკითხა ბავშვმა.
- არა, არ გვაქვს ცარიელი ბოთლები, - ვუპასუხე.
 ბიჭუნა საძინებლიდან წინა ოთახში გავიდა, მერე კი წინკარით სახლი დატოვა.

კიდევ ის მომეწონა, - მითხრა ლიდიამ, რომ ჭუჭყიანი ბინა გქონდა და მთელი იატაკი ლუდის ბოთლებით იყო სავსე. სადაც არ გავიხედავდი, ყველგან რაღაც ნაგავი ეყარა. გაურეცხავი ჭურჭელი და უნიტაზის რგოლი, ტურტლიანი აბაზანა, ნიჟარაში ძველი ჟანგიანი სამართებლები, ვიცოდი, რომ ამდენი ჭუჭყის პატრონი, საშოზე ცხვირს არ აიბზიკავდი.

გამოჩენილი ხალხი, ყველაზე მარტოხელა ხალხია დედამიწაზე.

აუდიტორიას ისიც ვუთხარი, რომ როცა კარგ ხასიათზე ვარ, თეფშს საჭმლის შეჭმისთანავე ვრეცხავ.

მის პირზე ჩემი ტუჩების მიდება მომინდა. ქალს მოკლე კაბა ეცვა, ხოლო მისი ტრუსებიდან მშვენიერი ფეხები გამოჩრილიყო, რომლებსაც ის ხან ერთ მხარეს გადააჯვარედინებდა, ხან მეორე მხარეს, თან სვამდა, იცინოდა, და თავის ურც კაბას დროდადრო ქვევით ქაჩავდა. გვერდით მივუჯექი და ვუთხარი: - მე ვარ.
- ვიცი ვინცა ხარ. შენი პოეზიის საღამოზე ვიყავი.
- გმადლობ. სიამოვნებით შევჭამდი შენს ფისოს. ბოლო დროს საკმაოდ კარგად გამომდის. ჭკუიდან გადაგიყვან.
- ალენ გინსბერგზე რა აზრის ხარ?
- მოიცა ახლა, თემიდან ნუ უხვევ. შენი ტუჩების დაგემოვნება მინდა, შენი ფეხებისა და ტრაკის.
- კარგი, მომიგო მან.
- მაშინ დაბლა დაგელოდები, ჩემს საძინებელში.

ქერათმიანი გოგო მმოვიდა, უჩარჩო სათვალითა და პირზე ღიმილით. ცხრამეტი წლის იქნებოდა. ასევე მომღიმარმა მომახალა პირში: - შენი გაჟიმვა მინდა, რაღაცნაირი სახე გაქვს.
- როგორი?
- არაჩვეულებრივი. მინდა, რომ ჩემი ფუჩუთი სახე მოგისპო.
- შეიძლება პირიქითაც მოხდეს.
- ეჭვი მეპარება.
- მართალი ხარ. ფუჩუების მოსპობა შეუძლებელია.

ვიწექი და ბოთლის ნამსხვრევებს ვუყურებდი, ჩემგან სულ ერთ ნაბიჯში რომ მოპნეულიყო. ბოთლის ძირის ნარჩენში ერთი ბეწო ვისკი ესხა. ხელით გადავწვდი და პირთან მივიტანე. სანამ ვისკის ნარჩენს ვსვამდი, შუშის წაგრძელებულმა ნატეხებმა კინაღამ თვალი ამომთხარა. მერე ავდექი და სახლში შევედი. საშინლად მწყუროდა. ძველ ლუდის ბოთლებს დავუარე ძირზე დარჩენილი სითხის მოსაყლურწად. ერთგან პირი სიგარეტის ფერფლით გამევსო, რადგან ზოგჯერ ბოთლებს საფერფლედ ვიყენებდი.

რა კარგია, როცა იცი ვისთან წახვიდე, როცა დაგენძრევა. შორეული წასრული მომაგონდა, როდესაც წასასვლელი არსად მქონდა, როგორი დარხეულიც არ უნდა მქონოდა. შეიძლება იმ დროს ეგ უფრო მომიხდა. მაგრამ ახლა მე აღარ მაინტერესებდა, რა მიხდებოდა და რა მავნებდა. მე ის მაინტერესებდა, თუ როგორ ვგრძნობდი თავს და როგორ არ დამეშვა ცუდ ხასიათზე ყოფნა, როცა საქმე ისე არ მიდიოდა, როგორც მე მქონდა წარმოდგენილი. ის, თუ რა უნდა მექნა, თავი ისევ კარგად რომ მეგრძნო.

ნიუ იორკი არ მიყვარდა. არც ჰოლივუდი. არც როკ-მუსიკა. საერთოდ არაფერი. შეიძლება უბრალოდ მეშინოდა. ალბათ ასეც იყო. მინდოდა ფარდაჩამოფარებულ ოთახში ვმჯდარიყავი. ეგ იყო ჩეი დროსტარება. აი, ასეთი ახირებული კაცი ვიყავი. დარტყმული.

რაც ერთს ემართება, სხვებსაც გვემართება. და რომ თითოეულის ცხოვრება არც ისე განსხვავდება სხვისი ცხოვრებისგან - როგორც არ უნდა გვეგონოს, რომ განსხვავებულია.

ტკივილი უცნაური რამეა. კატა, რომელიც ჩიტს კლავს, ავტოკატასტროფა, ხანძარი... ბახ, და საიდანღაც ტკივილი დაგეცემა, ზედ გაზის და არ გიშვებს. ვერსად წაუხვალ, ხოლო გარეშე პირთათვის, სასაცილო ხდები. გეგონება უცბად იდიოტად იქეცი. ტკივილის წამალი არ არსებობს, თუ ისეთ ვინმეს არ იცნობ, რომელსაც ესმის, თუ როგორ გრძნობ თავს და იცის, რით შეუძლია შენი შველა.

მწერლისთვის ყველაზე მავნე რამე ის არის, როცა მეორე მწერალს იცნობს, იმაზე უარესი კი, როცა რამდენიმე მწერალს იცნობს. მაშინი ისინი ბუზებს ემსგავსებიან, რომლებიც ერთსა და იმავე განავალს შესევიან.

უხეშობას შიში მაიძულებს.

ჰოლივუდის სასაფლაო მანქანით შემოვიარეთ. საფლავთა უმეტესობა შემოღობილი იყო. პატარა სახლებს მაგონებდნენ თავისი სვეტებითა და საფეხურებით. ყოველ საფლავს კლიტეზე ჩაკეტილი რკინის კარები ჰქონდა. გარეთ გადმოვედით. ერთი საფლავის კარს დაეჯაჯგურა. მე კი ვიდექი და ვუყურებდი, როგორ არხევდა ტრაკს სანამ კარს ეჯაჯგურებოდა. ნიცშე მომაგონდა: გერმანელი ულაყი და ებრაელი ფაშატი. ჩემი წინაპართა სამშობლო იამაყებდა ჩემით.

ოთხმოც წლამდე ცხოვრება მქონდა გადაწყვეტილი. წარმოიდგინე, ოთხმოცი წლის რომ ხარ და თვრამეტი წლის გოგონას რომ ჟიმავ. თუ სიკვდილის გაცურების რაიმე ხერხი იარსებებდა, უსათუოდ ეს იქნებოდა.

მიხაროდა, რომ შეყვარებული არ ვიყავი და რომ მსოფლიოთი უკმაყოფილო ვიყავი. მომწონს, როცა ყველას და ყველაფერს ემდური. შეყვარებული ხალხი ხისტი და საშიში ხდება ხოლმე. ფართე პერსპექტივაში ხედვის უნარს კარგავენ, ისევე როგორც იუმორის გრძნობას. ისინი ნერვიული მუდოები ხდებიან, ფსიქოპათური გადახრებით. ზოგჯერ მკვლელებიც.

- დღეს დაწერე რამე?
- ცოტა.
- შედეგიანად?
- მაგის გასაგებად თვრამეტი დღეა საჭირო.

ხალხი ძალიან ცივად ეპყრობა ერთმანეთს.

შეიძლება სულელი ვიყო, მაგრამ უშუალო ბოროტების არ მჯერა...

მსოფლიო ძალიან ცივი ადგილია.თუ ხალხი ერთმანეთს მეტს დაელაპარაკება და საქმეებს გაარკვევს, ისე აღარ ეციება.

- შემომხედე რომ გელაპარაკები! მოტყანი არა, მართალს არ ვამბობ?
- არა, არაფერი არ მიქნია.
- აბა ამდენ ხანს რა ჯანდაბას შვრებოდი. შეხე, სახეც კი დაგიკაწრა!
- ხომ გეუბნები, ჩვენ შორის არაფერი მომხდარა-მეთქი.
- პერანგი გაიძრე, ზურგი დამანახე.
- ნუ დაიწყე რა გატრაკება, ლიდია.
- გაიძრე-მეთქი პერანგი და მაისური!
ერთიც და მეორეც გავიძრე, ლიდიამ კი შემომიარა და ზურგზე მომაჩერდა.
- ეს რა ნაკაწრი გაქვს?
- სად ხედავ ნაკაწრს?
- აი, აქ... ერთი გრძელი ნაკაწრი გაქვს... ქალის ფრჩხილი იქნება.
- თუ იმ ადგილს გულისხმობ, ეგ შენი ნახელავია...
- კაი, ახლავე გავარკვევთ.
- როგორ?
- ლოგინში ჩავწვეთ.
- ასე იყოს.
ლიდიას ტესტი წარმატებით გავიარე, მაგრამ მერე დავფიქრდი, კაცმა ქალი როგორ უნდა გამოცადოს-მეთქი? უსამართლოდ მომეჩვენა ეგ ყველაფერი.

ნიკოლი ჰაქსლიზე, ლორენსზე და მათ მიერ იტალიაში გატარებულ დროზე მელაპარაკებოდა. მორჩი გატრაკებას-მეთქი, ვუთხარი და შევახსენე, რომ მსოფლიოს ყველაზე მაგარი მწერალი მაინც კნუტ ჰამსუნი იყო. ნიკოლმა გაკვირვებული თვალები მომაპყრო, გეგონებოდა არ ელოდა, რომ ჰამსუნის შემოქმედებას ვიცნობდი.

ზოგჯერ სიკეთეს შუა ჯოჯოხეთში აღმოაჩენ ხოლმე.

ამერიკა ბანძი ადგილი იყო საჟიმაოდ.

რასაკვირველია, მე ასოციალური ტიპი ვიყავი. ერთ ქალთან ცხოვრება სრულიად მყოფნიდა. მასთან ჭამა, ძილი და ქუჩაში ერთად სეირნობა საკმარისი იყო ჩემთვის. არც ხალხთან საუბარი მჭირდებოდა და არც რაღაც ღონისძიებებზე სიარული, გარდა დოღისა და კრივის ორთაბრძოლებისა. ტელევიზორის მუღამი არ მესმოდა. არც ის, რატომ უნდა გადამეხადა ფული კინოში წასასვლელად, რათა კინოდარბაზში სხვა ხალხის ემოციები გამეზიარებინა. ფართიზე სიარული ხომ მთლად გულს მირევდა. ვერ ვიტანდი მაგ ბინძურ თამაშებს; არშიყობას, ახალბედა ლოთებს და სხვა მუდოებს.

- ეული და განდეგილი კაცი ვარ, ხალხი არ მჭირდება. წერა მარტოობას ითხოვს.
- მწერალი თუ ხარ, ხალხი როგორ უნდა შეიცნო, თუ მათ მოერიდები?
- მე მათზე უკვე ყველაფერი ვიცი, რაც საჭიროა.
[...]
- ვერ განვითარდები, რადგან ყველაფერს არასწორად აკეთებ.
- იმიტომაც გამომდის, რომ არასწორად ვაკეთებ.
- რა გამოგდის? ვინ ჩემი ფეხები გიცნობს? შენც მყავდე რა მილერი, ანდა ტრუმენ კაპოტე.
- მათ წერა არ იციან.
- მაშ მხოლოდ შენ გცოდნია წერა! მხოლოდ შენ, ჩინასკი!
- ჰო, ასე მეჩვენება.
- შენი თავი ცნობილი გგონია? ნიუ-იორკში რომ წახვიდე, გგონია ვინმე გიცნობს?
- მისმინე, ეგ მე ფეხებზე მკიდია. მხოლოდ ჩემი წერის ამბავი მადარდებს და სულ არ მჭირდება, რომ ეგ მთელ ქვეყანას მოვდო.
- რომ შეგეძლოს, მთელ მსოფლიოსაც მოსდებდი.
- შესაძლებელია.
- შენ თავს იკატუნებ, ვითომ ცნობილი ხარ.
- მე სულ ასე ვიქცეოდი. მაშინაც სანამ წერას დავიწყებდი.
- იცი, რომ ცნობილებში, მე ვინც კი შემხვედრია, ყველაზე ნაკლებად ცნობილი შენ ხარ.
- უბრალოდ ამბიციური არ ვარ.
- არაფერიც. უბრალოდ ზარმაც-კიკო ხარ. გინდა, რომ ლანგარზე მოგართვან ყველაფერი. როდის ასწრებ წერას, მითხარი? ან ლოგინში გორაობ, ან მთვრალი ხარ, ან დოღზე მიეთრევი.
- რა ვიცი, რა მნიშვნელობა აქვს.

მე ხომ უამრავ ქალს ვიცნობდი. რად მინდოდა უფრო და უფრო მეტი? რას ვაღწევი ამით? ახალი ინტრიგების გაბმა საინტერესო იყო, მაგრამ ეს კაი გარჯასაც მოითხოვდა. პირველ კოცნასა და პირველ ჟიმაობაში იყო რაღაც დრამატულობა. მაგრამ მოგვიანებით, ქალში უსათუოდ იჩენდა თავს სიგიჟე და მენსტრუალური ხუშტურები. მათ თვალში უფრო და უფრო უმნიშვნელო ტიპი გავხდებოდი; ისინი კი ჩემს თვალში. მე უკვე ბებერი და უშნო ვიყავი. შეიძლება სწორედ მაგიტომ ვკაიფობდი ახალგაზრდების ხეხვაზე. კინგ-კონგი და ფერიები. რისი იმედი მქონდა, რომ ახალგაზრდებთან ჟიმაობით უკვდავი გავხდებოდი? ანდა მათთან ურთიერთობა არ დამაბერებდა, თავს ბებრად არ მაგრძნობინებდა? ჰო, დაჩაჩანაკება არ მინდოდა. ანუ, ცხოვრებასთან გამომშვიდობება, იქამდე, სანამ სიკვდილი კარზე მომიკაკუნებდა.

ზოგჯერ ვეჭვიანობდი, მაგრამ როცა ვხედავდი, რომ საქმე ცუდად მიდიოდა, უბრალოდ გული მეორეოდა და ჩემს გზაზე მივდიოდი.

სექსზე ჩემი წარმოდგენები მქონდა. მუდამ ახურუშებული ვიყავი და წამდაუწუმ ვანძრევდი. სექსი იმდენად აღმაგზნებდა თავისი აკრძალულობით, რომ ლამის გამერეკა. გეგონება, რაღაც ცხოველი ყოფილიყოს, რომელიც სხვა ცხოველს ეუფლება.

რომ გავათავე, მომეჩვენა, რომ მთელი ჩემი ოჯახის პატიოსნება თეთრი სპერმით გავწუწე. ქალად რომ დავბადებულიყავი, ნამდვილად მეძავი ვიქნებოდი. მაგრამ ვინაიდან ამ ქვეყანას კაცად მოვევლინე, მუდმივად ქალის ძებნაში ვიყავი. რაც უფრო დაბალი სოციალური კლასის იქნებოდა, მით უკეთესი. მაგრამ „კარგი ქალების“ მეშინოდა, რადგან ისინი საბოლოო ჯამში სულს ითხოვდნენ, ჩემი სულისგან კი ბევრი რამ არ დარჩენილიყო, ხოლო რაც დარჩა, ჩემთვის მჭირდებოდა. სინამდვილეში, მეძავები მჭირდებოდა, მდაბიო ქალები, რომლებიც ჩემგან პირადს არაფერს ითხოვნდნე, მაგრამ ადრე თუ გვიან ბოლოს მომიღებდნენ. თუმცა ჯერჯერობით საღ-სალამათი ვრჩებოდი. ისინი მიდიოდნენ ჩემი კი არაფერი მიდიოდა. მაგრამ ამავდროულად, გული კარგი და კეთილი ქალისკენ მიწევდა, მიუხედავად ამ ჭარბი ფასისა, რადაც მათთან ყოფნა მიჯდებოდა. ორივე შემთხვევაში მენძრეოდა. ძლიერი კაცი ერთსაც მიაგდებდა და მეორესაც, მაგრამ მე ძლიერთა რიცხვს არ ვეკუთვნოდი. ამიტომ განვაგრძობდი ქალებთან ბრძოლას. აგრეთვე ბრძოლას ქალის იდეისთვის.

დავრწმუნდი, რომ ძალიან დიდი ეჭვით უნდა მოეკიდო ადამიანს, რომელიც თავის რომანს სხვებს ხმამაღლა უკითხავს. ასეთი მწერალი განწირულია.

ბევრ ლამაზმანს ვერ ნახავ, რომელსაც ხალხში არ მეორიდება კაცის საკუთრებად თავის გასაღება.

მე წერაში ვერაფერი შემიშლის ხელს, რადგან შეპყრობილი ვარ მაგ საქმით.

ქალები ან კრივის ორთაბრძოლებზე დამყავდა, ან დოღზე.

ასეა თუ ისე, მარტო ყოფნა არასდროს არ მიმაჩნდა სწორ არჩევნად; ზოგჯერ მომწონდა, მაგრამ, სწორად არასოდეს მიმაჩნდა.

კრივის, ან თუნდაც დოღის ყურება, მწერალს ბევრ რამეს ასწავლის, თუ ის მოინდომებს. ზოგადად გზავნილი ბოლომდე ცხადი არაა, მაგრამ მეც ეგ მომწონდა. მნიშვნელოვანი სწრედ მისი გაურკვევლობა იყო. უსიტყვო გზავნილი ხანძარივით, ან მიწისძვრასავით, ან წყალდიდობასავით იყო, ანდა მანქანიდან გადმომსვლელი ქალივით, რომელიც თავის ბაყვებს განახებს. მე არ ვიცოდი, თუ რა სჭირდებოდათ სხვა მწერლებს, თუმცა ფეხებზე მეკიდა, რადგან მათ მაინც ვერ ვკითხულობდი. ჩემს საკუთარ ჩვევებსა და ცრურწმენებში ვიყავი ჩაკეტილი. რა იყო ცუდი სიმუნჯეში, ან რაიმეს უცოდინრობაში, თუკი ის უცოდინრობა მთლიანად შენ გეკუთვნოდა.

ადვილი, ბოზებზე წერაა, მაგრამ კარგ ქალებზე წერა გაცილებით უფრო რთული რამეა.

მაყურებლები ყვიროდნენ, ღრიალებდნენ და ლუდს ყლურწავდნენ. მათ ცოტა ხნით თავი დაეღწიათ ქარხნებიდან, საწყობებიდან, საყასბოებიდან, მანქანის სამრეცხაოებიდან. რა თქმა უნდა, ხვალ ისინი ისევ მათი სამსახურების განკარგულებაში იქნებოდნენ, მაგრამ ამ საღამოს თავისუფლებისგან გაველურებულიყვნენ. ისინი არ ფიქრობდნენ ადამიანის დამამონებელ სიღარიბეზე, და არც მატერიალური კეთილდღეობისა და საჭმლის მონობაზე. ჩვენ, დანარჩენები, იქამდე ვიქნებით კარგად, სანამ ღარიბები თავიანთ სარდაფებში ისხდებიან და ჩუმ-ჩუმად ატომურ ბომბებს გამოჩარხავენ.

მაყურებლებს ნოკაუტები უყვარდათ. ისინი ღრიანცელს იწყებდნენ, როცა ერთ-ერთი მოკრივე ითიშებოდა, თითქოს მას ისინი თვითონ უბაგუნებდნენ. ასეც იყო. მათ წარმოსახვაში, დარეტიანებული მოკრივე ალბათ მათი დირექტორი იყო, ან ცოლი. ვინ იცოდა? ანდა ვის ადარდება?

ჩემი დევიზი მომაგონდა: „თუ გინდა ჩემი ქალი წაიყვანე, მაგრამ მანქანას ხელი არ ახლო“. არ იციან, რომ მართლა შემიძლია ჩემი მანქანის ქურდის მოკვლა.

მუდამ ვთვლიდი, რომ თუ წაგება გიწერია, მნიშვნელობა არა აქვს, ერთიანად რამდენს წააგებ; გამარჯვებული კი იქამდე ხარ, სანამ ვიღაც არ დაგამარცხებს.

- ყვითელი სახე აქვს, ჰენკ. მისი თვალები დაინახე? ავადაა.
- ოცნებითაა დაავადებული, - ვუპასუხე. დოღზე თავშეყრილებს, ყველას ეგ სენი გვჭირს.

მე ხომ მხოლოდ მავნე მიდრეკილებები გამაჩნდა: სმა მიყვარდა, ზარმაცი ვიყავი, ღმერთის არ მწამდა, პოლიტიკა ფეხებზე მეკიდა, არც იდეა გამაჩნდა და არც იდეალი. არარაობაში ვარსებობდი და უკვე შევგუებოდი კიდეც. ვითომ რატომ უნდა ვყოფილიყავი საინტერესო პიროვნება? თუმცა, არც მინდოდა რომ ვყოფილიყავი, რადგან მაგ თვისების შენარჩუნებაზე ცალკე უნდა მეზრუნა. ერთადერთი რაც მართლა მინდოდა, მშვიდი, ნისლიანი ადგილსამყოფელი იყო, სადაც მარტო ვიქნებოდი, ყველასგან მოსვენებული. მეორეს მხრივ, რომ ვთვრებოდი, ვღრიალებდი, ვბობოქრობდი და ხელიდან მივდიოდი. ურთიერთსაპირისპირო საქციელი ვიცოდი, მაგრამ, ეს არც მედარდებოდა.

რამდენიც უნდა მეჯიჯღინა ამ თემაზე, განათლება ადამიანს ძალიან ადგება, მაგალითად, როცა მენიუს ირჩევს, ანდა სამსახურს ეძებს. განსაკუთრებით მენიუს შერცევისას. პროფესიონალი მიმტანების წინაშე მუდამ არასრულფასოვნების კომპლექსი მაწუხებდა. მე გვიან შემოვედი ამ სამყაროში და სატრაბახოც დიდი არაფერი მქონდა. მიმტანები როგორც წესი, ტრუმენ კაპოტეს კითხულობდნენ. მე კი დოღის შედეგებს ვკითხულობდი.

ნიუ იორკელი მძღოლები თავიანთი მშობლიური ქალაქივით იყვნენ: ყველაფერი ფეხებზე ეკიდათ და დათმობა არ იცოდნენ. არც თანაგრძნობის გაეგებოდათ რამე, არც ზრდილობის. მათი მანქანები ერთმანეთს ბუფერს ბუფერზე აბჯენდნენ და გზას ისე იკვლევდნენ.

მწერლები თავისებურად პრობლემატური ხალხია: თუ მწერალს ნაწარმოები გამოუცხეს და დიდი ტირაჟი გაუყიდეს, ის თავის თავს დიდ მწერლად თვლის. თუ საშუალოდ დიდი ტირაჟი დაუბეჭდეს და გაუყიდეს, თავი მაინც დიადი მწერალი ჰგონია. თუ მას მცირე ტირაჟი დაიბეჭდეს და ასე თუ ისე გაუყიდეს, მაშინაც გამოჩენილ მწერლად მიაჩნია თავი. მაგრამ თუ მისთვის არც ერთი წიგნი არ დაუბეჭდავთ და შესაბამისად, არც გაუყიდიათ, ხოლო მას იმის ტრაკი არა აქვს, რომ ბეჭდვა მაინც თვითონ დააფინანსოს, მაშინ ხომ საერთოდ ფასდაუდებელ მწერლად მიაჩნია თავი. სინამდვილეში კი სიდიადე იეთი იშვიათია, რომ არც კი ჩანს. ლამის საერთოდ არ არსებობს. მაგრამ გარწმუნებთ, რომ ყველაზე უგვანო მწერლები ყველაზე თავდაჯერებულები არიან და თავიანთ სიდიადეში ეჭვი არ ეპარებათ. ამიტომ, მერჩივნა, მწერლები საერთოდ თავიდან ამეცილებინა. მაგრამ ეს თითქმის შეუძლებელი იყო. ისინი ძმობას, თუ ერთიანობას ელოდნენ ერთმანეთისგან. მაგრამ ამ ერთიანობას წერასთან საერთო არაფერი ჰქონდა. ერთი ბეწოთი არ აუმჯობესებდა მწერლის შემოქმედებას.

ჰოლივუდში რომ ვყოფილიყავით, თემის მანქანები შეუჩერებდნენ და შავები დაბმას დაუწყებდნენ, კაცები ყველა მხრიდან დაესეოდნენ, ქათინაურებს არ დაიშურებდნენ და შეიძლება ტაში დაეკრათ. მაგრამ ნიუ იორკი სულ სხვანაირი იყო; გასავათებული და ღონემიხდილი ქალაქი, რომელსაც სძულდა ლამაზი სხეულები.

აუდიტორიისთვის კითხვა სიქას მაცლიდა. სულს მწოვდა.

მართალია, რომ პოეზიის საღამოებზე სატყნავი ქალის დათრევა შეიძლება. როკ-მუსიკოსებიც კონცერტებზე ითრევენ ქალებს. წარმატებული მოკრივეები კი შეჯიბრებისას. ტორეროებს ხომ საერთოდ ქალიშვილები აძლევენ. მართალი რომ ვთქვა, სწორედ ეგენი იმსახურებენ ქალიშვილებს.

სიმღერა ისეთი რამეა, ათასჯერ შეგიძლია დაუკრა და ხალხი მაინც მოუსმენს. მაგრამ ლექსები სხვა რაღაცაა. მსმენელს მუდამ ახლები სჭირდება.

- შენ აუდიტორიის გეშინია. განა მართალი არ ვარ?
- ჰო, მაგრამ ეგ სცენის შიში არაა. მე ის მადარდებს, რომ მათი გამრთობის როლში ვარ. მოსწონთ, რომ საკუთარი მძღნერის ჭამა მიწევს. მაგრამ რას იზამ, მაგ ფულით შუქის გადასახადს ვიხდი და დოღზე დავდივარ. ეს კი საკმარისი საბაბია პოეზიის საღამოების გასამართად.

აუდიენციის სათანადოდ ვერ დაფასება დაუშვებელია; ისინი ფულს იხდიან დარბაზში მოსახვედრად; სასმელს უკვეთავენ; შენგან რაღაცას ელიან და თუ იმ რაღაცას არ მისცემ, შეუძლიათ ოკეანეში ჩაგახრჩონ.

ზასაობა ჟიმაობაზე უფრო ინტიმური რამეა. იმიტომაც ვბრაზობდი, როცა ჩემი ნაშები სხვა კაცებს ეზასავებოდნენ. მერჩივნა, რომ სულაც მიეცათ.

მთელი კვირის განმავლობაში დღე და ღამე გადაბმულად ვსვამდი. შედეგად დავწერე ოცდახუთიდან ოცდაათამდე სევდიანი ლექსი დაკარგულ სიყვარულზე.

უკვე გამოვითვალე და დავგეგმე, რომ ორი ათას წლამდე ვიცხოვრო. ოთხმოცი წლის უნდა შევსრულდე. მრგვალი ციფრია. მაგიტომაც მომწონს.

თუ ქალმა გადაწყვიტა და ზურგი შეგაქცია, შენი საქმე წასულია. მათ შეუძლიათ შენი სიყვარული, მაგრამ თუ თავში რაღაც გადაეკეტათ, შეუძლია წყნარად გიყურონ მომაკვდავს კანალიზაციაში, ანდა მანქანაგადავლილს და ზედაც არ შემოგაფურთხონ.

იმ ღამეს კდიევ ერთი პოეზიის ცუდი საღამო ჩავატარე. მაგრამ ფეხებზე მეკიდა. მსმენელებსაც ფეხებზე ეკიდათ. თუ ვიღაც ჯონ ქეიჯმა ათასი დოლარი ვაშლის ჭამაში აიღო, რატომ არ მეკუთვნოდა ხუთასი დოლარი ავიაბილეთების ჩათვლით იმისთვის, რომ რეგვენი მეთამაშა.

ჭიქას რომ ვივსებდი, ვიფიქრე, რომ სმაში ცუდი სწორედ ისაა, რომ როცა რამე ცუდი ხდება, დავიწყებას ცდილობ და თვრები; თუ რამე კარგი გემართება, გიხარია და აღნიშნავ; მაგრამ თუ არაფერი ხდება, იმის იმედით სვამ, რომ რაღაც მოახდინო.

მიუხედავად იმისა, რომ სიკვდილზე ბევრი რამ ვიცით და მასზე თითქმის ყოველ დღე ვფიქრობთ, თუ მოულოდნელად გარდაცვლილი ადამიანი კეთილი და გამორჩეული პიროვნებაა, ეს მოვლენა ძალიან მძიმედ გადაგვაქვს და ვერანაირ ნუგეშს ვერ ვპოულობთ იმაში, რომ მის გარდა კიდევ უამრავი ადამიანი მიდის ცხოვრებიდან; კარგებიც, ცუდებიც და უცნობებიც.

ჩემთვის ან დალევა, ან ჟიმაობა რომ აეკრძალათ, უარს უფრო ჟიმაობაზე ვიტყოდი.

სიყვარული იმათთვისაა, ვინც ფიზიკურ გადატვირთვას უძლებს, წარმოიდგინე, რომ შარდის მჩქეფარე მდინარეში ფონს გადიხარ და მხარზე ნაგვით სავსე ტომარა გკიდია. სიყვარული ცრურწმენის ერთ-ერთი ფორმაა. მე კი ცრურწმენები ისედაც არ მაკლია.

ხალხში ჰარმონიის დამყარება შეუძლებელი იყო: ზოგი კომუნიზმით იყო შეპყრობილი, ზოგი ჯანსაღი საკვებით, ზოგი მედიტაციით, ზოგი სერფინგით, ზოგი ბალეტით, ჰიპნოტიზმით, ზოგი ჯგუფური შეკრებებით, ორგიებით, ველოსიპედებით, ბალახეულით, კათოლიციზმით, მძიმე წონის აწევით, მოგზაურობით, განდგომით, ვეგეტარიანელობით, ინდოეთით, ხატვით, წერით, სკულპტურით, მუსიკის წერით ან დირიჟორობით, ტურიზმით, იოგით, სექსით, აზარტული თამაშებით, სმით, ბირჟაობით, გაყინული იოგურტით, ბეთჰოვენით, ბახით, ბუდათი ან ქრისტეთი, სავაჭრო ბრენდით, ჰეროინით, სტაფილოს წვენით, თვითმკვლელობით, კერძოდ შეკვეთილი კოსტიუმებით, კერძო თვითმფრინავით მგზავრობით, ნიუ-იორკით. მაგრამ ერთხელაც ეს ყველაფერი სადღაც ორთქლდებოდა, ან იშლებოდა და ხალხი იძულებული ხდებოდა რამე ახალი საქმიანობა ეპოვნა და ამ ახალი საქმის კეთებაში დალოდებოდა აღსასრულს. მაინც მიმაჩნდა, რომ არჩევნის ქონა კარგი რამე იყო.

- ნაპირზე პატარა მაღაზია მაქვს. ნაირ-ნაირი სამშვენისით ვვაჭრობ. ძირითადად ნაგავია.
- მართლა? მაშ ჩვენ რაღაც საერთო გვქონია, რადგან მეც ნაგავს ვწერ.
- თუ ცუდი მწერალი ხარ, რატომ წერ?
- საჭმელი და ტანსაცმელი მჭირდება. ასევე ჭერი თავს ზემოთ.

ხორცს ვჭამდი, ღმერთი არ მყავდა, ბუნება არ მაინტერესებდა, ტყნაური მიყვარდა, არჩევნებში ხმას არავის ვაძლევდი, ომები მევასებოდა, გარე სამყარო კი მაღიზიანებდა. ბეისბოლი არ მიყვარდა. არც ისტორია მიტაცებდა და არც ზოოპარკები.

***

სასტუმრო „ჰოლიდეი ინის“ სასტუმრო ნომერში ვიჯექი. ჩემი პრომოუტერი ჯო ვაშინგტონი ფანჯარასთან დამდგარიყო. უცბად დაგვიძახა: - აქეთ მოდი, უილიამ ბეროუზი ქუჩაზე გადმოდის. შენ პირდაპირ ნომერში ცხოვრობს. ხვალ კი მისი პოეზიის საღამოა. 

ფანჯარასთან მივედი და დავრწმუნდი, რომ ქვევით მართლაც ბეროუზი მოდიოდა. მაგიდასთან მივბრუნდი და ლუდი გავხსენი. ჩვენ მეორე სართულზე ვიყავით. ბეროუზმა საფეხურები ამოიარა, ჩემს ფანჯარას ჩაუარა, თავისი კარი გააღო და ოთახში სევიდა.

- გინდა შეგახვედრებ?
- არა.
[...]

ჯო ვოშინგტონი მობრუნდა. - ბეროუზმა მითხრა, რომ თავის ნომერში გელოდება. ვუთხარი, ჰენრი ჩინასკი შენს გვერდით ნომერში ზის-მეთქი. ნუთუ მართალს მეუბნებიო. კი-მეთქი. იმან კი არა, არ მინდაო.

[...]

ყინულის მანქანის საპოვნელად გავედი და ბეროუზის ნომრის შუშაბანდიდან კარს რომ ჩავუარე, დავინახე, რომ ბეროუზი ფანჯარასთან მიდგმულ სავარძელში იჯდა და გულგრილი მზერით მიყურებდა.

[...]

- დარწმუნებული ხარ, რომ ბეროუზთან შეხვედრა არ გინდა?
- ჰო.
- ამ საღამოს აპირებს თავისი ლექსების კითხვას. იქნებ დარჩე?
- არა. ლოს ანჟელესში უნდა დავბრუნდე.
- როდესმე დასწრებიხარ მის პოეზიის საღამოს?
- ჯო, მე მხოლოდ შხაპის მიღება და აქედან გაჯმა მინდა. მიმიყვან აეროპორტამდე?
- რა თქმა უნდა.

სასტუმროდან რომ გავდიოდით, ბეროუზი ისევ ფანჯარასთან მიდგმულ სავარძელში იჯდა და ან ვერ მხედავდა, ანდა თავს იკატუნებდა. ერთიც შევხედე და ჩავიარე. ჯიბეში ჩეკი მედო და მეშინოდა, რომ დოღზე არ დამეგვიანა...

***

საერთოდ, ხალხი წერილებში უფრო კარგ შთაბეჭდილებას ტოვებდა, ვიდრე ცხოვრებაში. პოეტების არ იყოს.

ჩემთვის ქალში მთავარი ფეხები იყო.

მე დიდი მოაზროვნე არ ვარ. მაგრამ ყველა ქალი თავისებურია. ზოგადად, ყველანი საუკეთესოსა და უარესის კომბინაციისგან შედგებით. ზღაპრულისა და კოშმარის ნაზავი ხართ. თუმცა მაინც მიხარია, რომ ქალები არსებობენ.

ასეა ხალხთან ურთიერთობა. რაც უფრო დიდხანს ხარ მათთან, მით უფრო იჩენს თავს მათი ექსცენტრიკულობა. განსხვავება იმაშია, რომ თავიდან ეს გამოვლინებები სასაცილოდ გეჩვენება და გახალისებს.

მეც გერმანიაში დავიბადე; 1920 წელს, ქალაქ ანდერნახში. ის სახლი, სადაც მე მშობეს, ბორდელად ექციათ.

- მე მხატვრულ ჟანრს ვწერ.
- რა არის მხატვრული ჟანრი?
- ცხოვრების გაუმჯობესებაა.
- ანუ ტყუილებს წერთ?
- ისე, რა.

წუთში დაახლოებით თვრამეტ სიტყვას ვწერ.

ნეტა საიდან ჩნდებოდა ამდენი ქალი? მათი არჩევანი ამოუწურავი იყო. ხოლო ყოველი მათგანი ინდივიდუალური და განსხვავებული. საშოებიც განსხვავებული ჰქონდათ, კოცნაც სხვანაირი იცოდნენ, ძუძუებიც სხვანაირი ჰქონდათ, მაგრამ დედამიწაზე კაცი არ დაიარებოდა, ვინც მათ ყველას გაუმკლავდებოდა. მსოფლიოში ძალიან ბევრი ქალი იყო, ვინც ფეხს ფეხზე გადაიდებდა და კაცებს გვაგიჟებდა. განა ეს ქეიფს არ სჯობდა?!

***

ბარში მაგიდასთან ვიჯექი და ვსვამდი. ჩემთან ერთი ასაკოვანი, ღირსეული შესახედაოების ქალბატონი მოვიდა და გამეცნო. ინგლისურის მასწავლებელი ყოფილა და ერთი მისი მოწაფე მოეყვანა. პუტკუნა ბავშვი იყო, სახელად ნენსი ფრიზი. მთხოვეს, მათი კლასისთვის რამდენიმე კითხვაზე პასუხი გამეცა. 

- შეუდექით, - ვუთხარი მათ.
- ვინ იყო თქვენი საყვარელი მწერალი?
- ფანტე.
- ვინა?
- ჯონ ფ-ა-ნ-ტ-ე. „მტვერს შეეკითხე“. „დაელოდე გაზაფხულს“. „ბანდინი“.
- სად შეგვიძლია მისი წიგნების შოვნა?
- ცენტრალურ ბიბლიოთეკაში ვიშოვე. თუ არ ვცდები, „Fifth & Olive“ ჰქვია.
- რატომ მოგწონთ ეს ავტორი?
- ცარიელი ემოციაა. ძალიან მამაცი კაცი იყო.
- კიდევ ვინ?
- სელინი.
- რატომ?
- იმიტომ, რპომ კაცი ლამის გამოშიგნეს, ის კი სიცილით კვდებოდა. ისიც ძალიან მამაცი კაცი იყო.
- თქვენ გჯერათ სიმამაცის?
- სიმამაცე ყველა თავის გამოვლინებაში მიყვარს; ცხოველების, ფრინველების, ქვეწარმავლებისა თუ ადამიანების.
- რატომ?
- რატომ? იმიტომ რომ ყველა ცოცხალ არსებას ამშვენებს. თუნდაც ხიფათის წინაშე გადარჩენის ერთი შანსიც არ ჰქოდნეს.
- ჰემინგუეი გიყვართ?
- არა.
- რატომ?
- ნამეტანი პირქუში და სერიოზულია. კარგი მწერალია. ლამაზად წერს. თუმცა მისთვის ცხოვრება ცარიელი ომი იყო. ერთხელ არ მოშვებულა. ერთხელ არ უცეკვია.

მასწავლებელმა და მისმა მწაფემ თავიანთი რვეულები დახურეს და გაუჩინარდნენ. ვეღარ მოვასწარი იმის თქმა, რომ ყველაზე უშუალო გავლენა გეიბლისგან, ქეგნისგან, ბოგარტისგან და ეროლ ფლინისგან მქონდა მიღებული.

***

მიუხედავად ჩემი სიმაღლისა, მრცხვენოდა ასეთი პატარა ხელების. ყველაზე მძაფრად ეს ფილადელფიაში შევიგრძენი, როცა ბარში კასრებს დავათრევდი. წარმოდგენა არ მქონდა, როგორ ვიმარჯვებდი შემთხვევით ჩხუბებში მიახლოებით მესამედს.

ზოგჯერ შენს წარმატებას სხვები განაპირობებენ. ზოგჯერ კი შენ თვითონ. მაგრამ ძირითადად ის შენზეა დამოკიდებული.

ლიდიას სიტყვები გამახსენდა: თუ დალევა გინდა, დალიე. თუ ჟიმაობა გინდა მაშინ მოისროლე ეგ ოხერი ბოთლი. ჩემი დილემა ის იყო, რომ ერთიც მინდოდა და მეორეც.

ერთი პერიოდი კოკაინზე შევჯექი, მაგრამ ძალიან მძიმედ გამოვდიოდი კაიფიდან. დილაობით სამზარეულოში გასვლის მეშინოდა, რადგან იქ ყასბის დანა ინახებოდა. ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, დღეში ორმოცდაათიდან სამოცდათხუთმეტ დოლარამდე ხარჯი მეტისმეტად ჩემი ჯიბისათვის.

ყველა იმ ქალს ვჟიმავდი, რომელსაც ნაღვლიანი თვალებით შევცქეროდი ათას ცხრაას ოცდაჩვიდმეტი წლიდან მოყოლებული. ეს იყო კრიზისის უკანასკნელი და უმძიმესი წელი, როცა ბულვარზე დამდგარი ქალი ორი დოლარი ღირდა, კაცებს კი მასზე ხელი ვერ მიუწვდებოდათ, რადგან ხალხს არც ფული გააჩნდა და არც იმედი.

ხალხი და ხალხმრავლობა არ მიყვარდა. მხოლოდ საკუთარი პოეზიის საღამოებზე შემეძლო მათი ატანა. ხალხი მამცირებდა და სისხლს მიშრობდა. ჩემი დევიზიც ასეთი იყო: კაცობრიობა ყოველთვის არ არსებობდა.

როცა ჩემს ყოველდღიურ ცხოვრებას სტრესი და სიგიჟე აკლდებოდა, არ ვიცოდი რაზე ვყოფილიყავი დამოკიდებული.

***

განშორებები ძალიან მიჭირდა, თუმცა სწორედ ვიღაცასთან განშორება ხდიდა შესაძლებელს სხვა ქალთან შეხვედრას. ხოლო ქალთა შესაცნობად, მათ სულში ჩასახედად, ბევრი ქალი უნდა გამეცნო. როგორც კაცს, ადვილად გამომდიოდა სხვა კაცის გუნებაში ჩახედვა და მის აზროვნებაში ჩაწვდომა. მაგრამ ქალის ბუენბისა და აზროვნების წარმოდგენა, ან წიგნში ქალის პერსონაჟის გამოგონება, ჩემთვის შეუძლებელი იყო, თუ ქალის ჯერ პირადად არ გავიცნობდი. ამიტომ, ქალებს შეძლებისდაგვარად ვუახლოვდებოდი, მათში ჩვეულებრივ ადამიანებს ვპოულობდი. ხოლო სანამ მათი გაცნობის ფაზა არ დასრულდებოდა, ჯობდა წერაზე არც კი მეფიქრა. ხოლო რასაც შემდგომ ქაღალდზე დავწერდი, ის მხოლოდ და მხოლოდ მემკვიდრეობა იყო ამ ურთიერთობისა. იმას არ ვგულისხმობ, რომ კაცს აუცილებლად ქალი უნდა ჰყავდეს, თავი კაცად რომ იგრძნოს. თუმცა, რამდენიმეს წესიერად შეცნობა კაცს ნამდვილად არ აწყენდა. თუ მისი ურთიერთობა დასრულდებოდა, იგი საკუთარ თავზე შეიგრძნობდა, თუ რა მურტალია მარტოობა. ასევე გაიგებდა, თუ რას უნდა დაუპირისპირდეს, როცა მისი აღსასრულის ჟამი დადგებოდა.

ჩემს სენტიმენტალურობას ბევრი რამ განაპირობებდა: ქალის ფეხსაცმელი ლოგინის ქვეშ; სარკესთან დატოვებული თმის სამაგრი, ან თმის რეზინი; ხმის ტონი, როგორითაც ქალი თავის მამაკაცს ეუბნება, რომ მოსაფსმელად მიდის... ნაშუადღევს მათთან ერთად ქუჩაში ბოდიალი; სასმლით გაჟღენთილი და სიგარეტის კვამლით გაბუღული გრძელი ღამეები და საუბრები; უთანხმოება და ჩხუბები; თვითმკვლელობაზე ფიქრი; ერთად ჭამა და ცხოვრებით ტკბობა; ხუმრობები და მოულოდნელი სიცილი; ჰაერში ჯადოსნურობის შეგრძნება; ავტოსადგომზე დაყენებულ მანქანაში ერთად ჯდომა; ღამის სამ საათზე ჩავლილ სიყვარულებზე ფიქრი და ამჟამინდელთან მათი შედარება; ღამე გაღვიძება და მისი ხვრინვის მოსმენა; დედები, ქალიშვილები, ბიჭები, კატები, ძაღლები; ზოგჯერ ერთ-ერთის სიკვდილი, ან განქორწინება, რის მერეც მაინც გიწევს ფეხზე წამოდგომა და ყველაფრის გადალახვა; იაფ ბისტროში გაზეთის კითხვა და გულისრევა იმისგან, რომ შენი ყოფილი ქალი ახლა წარმატებულ და გონებამახვილ ექიმზეა გათხოვილი; დოღები, პარკები, პიკნიკები ამ პარკებში; ზოგჯერ ციხეები; ანდა მისი მოსაწყენი დაქალები; ან შენი მოსაწყენი ძმაკაცები; შენი დალევები და მისი ცეკვები; ან შენი, ან მისი არშიყობა სხვებთან; მისი დამოკიდებულება აბებზე; შენი მხრიდან ღალატები, ან და მისი მხრიდან; ერთად ძილი...

მაგრამ გასაკიცხი არავინ იყო. ურთიერთობაში არ არსებობდა ცუდი და კარგი. ყველაფერი საკუთარ არჩევანზე იყო დაყვანილი. გააჩნია რა უფრო გიღირდა და რისი ამტანი იყავი ცხოვრებაში: ზოგი უფრო კეთილი იყო, ზოგი უბრალოდ შენით უფრო იყო დაინტერესებული. ზოგჯერ კი, სწორედ გარეგნულად ლამაზი და შინაგანად ცივი გერჩივნა, სასტიკი და ვერაგული დარტყმების მიუხედავად, რომლებსაც ისინი გაყენებდნენ. იმ ჩათლახობის მიუხედავად, რომლებსაც ისინი გაყენებდნენ. იმ ჩათლახობის მიუხედავად, რომელსაც გიჩალიჩებდნენ. ისევე, როგორც ხალხს ფილმებში უყვარს ამ ყველაფრის ყურება. კეთილი ქალები უკეთ ჟიმაობდნენ, უფრო მეტს დებდნენ სექსში, ხოლო მათთან გატარებული დროის მერე, ისინი უფრო ლამაზებად გეჩვენებოდნენ, რადგან შინაგანად იყვნენ ლამაზები.

***

მაგნიტოფონებს ვერ ვიტანდი. როცა ღარიბ უბანში ცხოვრობ, სულ სხვისი მუსიკის და ტყნაურის სმენა გიწევს. ამ უკანასკნელს კიდევ არა უშავს, მაგრამ რამდენიმე საათის განმავლობაში სხვისი მუსიკის მოსმენა გულის ამრევი იყო. განსაკუთრებით, როცა მეზობლები ფანჯრებს ღიას ტოვებდნენ, რათა ჩემთვისაც გაეზიარებინათ თავიანთი სიხარული.

კაცი კი არა, ტრაკი ვიყავი, ბინძური თამაშების ოსტატი. მაგრამ რისი გულისთვის ვთამაშობდი? რის გამო ვიძიებდი შურს? საკუთარ თავს ვატყუებდი, რომ ჩემი ბოზანდარობით ქალის ბუნებას ვიკვლევდი? არ ვუფიქრდებოდი ქმედებებს და მათ შედეგებს, ყველაფერი თვითდინებით მქონდა მიშვებული. არაფერი მადარდებდა, გარდა საკუთარი ეგოისტური და იაფი სიამოვნებისა. ერთი უბრალო განებივრებული კოლეჯის მოსწავლესავით ვიქცეოდი. ნებისმიერ მეძავზე უარესი ვიყავი; მეძავი თავის კუთვნილ ფულს აიღებს და აღარაფერს გთხოვს. მე კი სხვისი ცხოვრებებით და სულებით ვჟონგლიორობდი, თითქოს ჩემი სათამაშოები ყოფილიყვნენ. და ამის მერე ჩემს თავს კაცს ვეძახდი? რანაირი პოეტი ვიყავი? რაზე უნდა მეწერა ლექსები? პოეტი კი არა, მარკიზ დე სადი პროვოკაცია ვიყავი და სხვა არაფერი. მაგის განათლება მაინც მქონოდა? მკვლელიც და მოძალადეც ჩემზე ალალი და გულწრფელი იყო. მე ხომ არავის მივცემდი ნებას, ჩემი სულით ეთამაშათ და მასხრად აეგდოთ, ან ზედ რომ დაეფსათ; მაგდენი მაინც ხომ მესმოდა. არავის არაფერში ვადგებოდი. მაგრამ ყველაზე უარესი ის იყო, რომ სხვებთან თავს სწორედ იმად ვასაღებდი, რაც არ ვიყავი: კეთილ ადამიანად. ხალხი კი იმიტომ მიშვებდა თავის ცხოვრებაში, რომ ბევრის ნდბოას ვიწვევდი. ასეთი მარტივი გზით ვეწეოდი ჩემს ბინძურ საქმიანობას. ბარემ ამეღო და ლექსების ნაცვლად, „აფთრის სასიყვარული ზღაპარი“ დამეწერა.

სირზე დავიხედე, ვუთხარი: შე ბინძურო ბოზისშვილო შენა! რომ იცოდე რამდენ გულისტკივილს მაყენებ შენი იდიოტური შიმშილით!

ორმოცდაათ წლამდე მუშათა კლასს ვეკუთვნოდი, მერე კი ავიღე და ცნობილი პოეტი გავხდი. იმიტომ, რომ ფხიანი ვიყავი. ამიტომაც ვაჯვამდი თავზე ყველა დირექტორსა და მენეჯერს, რადგან ერთ დროს ისინი მაჯვამდნენ თავზე, როცა მე უსუსური ვიყავი. ახლა კი მეც მათსავით ვიქცეოდი. ისეთივე განებივრებული, დამპალი ლოთი და ახვარი გავმხდარიყავი. ამ თვითანალიზმა უკეთ ვერ გამხადა.

ქალები გვჯობდნენ კაცებს. ცხოვრებას გაცილებით უკეთ გეგმავდნენ და უკეთ იყვნენ ორგანიზებულნი. სანამ კაცები ფეხბურთის ჩემპიონატს ვუყურებდით, ბოულინგს ვთამაშობდით და ლუდით ვიჭყიპებოდით, ქალები ჩვენზე ფიქრობდნენ, გვაკვირდებოდნენ, გვსწავლობდნენ და წყვეტდნენ - ვვარგოდით მათთვის, თუ არა, სხვაში გავეცვალეთ, მოვეკალით, თუ უბრალოდ მივეტოვებინეთ. საბოლოო ჯამში, ეს არავის ადარდებდა; რაც უნდა გვექნა, მაინც მარტონი ვრჩებოდით.

ახალგაზრდობაში სულ დეპრესიები მაწუხებდა. მაგრამ ამას თვითმკვლელობამდე არ მივუყვანივარ. ამ ასაკში კი სულაც გამოვრიცხავდი, რადგან ისედაც უკვე თითქმის ყველაფერი მკვდარი იყო. მე მომწონდა სიბერე და სრულიად ვეთანხმებოდი იმ მოსაზრებას, რომ მწერალი ორმოცდაათი წლის მაინც უნდა იყოს, სანამ მის ნაწერებში სიცხადე იქნება. რაც უფრო მეტი მდინარე გადაგიცურავს, მით უფრო მეტი გაიგე მდინარეებზე. იმის თქმა მინდა, რომ ორმოცდაათ წლამდე იმდენჯერ გიწევდა თეთრი წყლის გადაცურვა და რიფებზე თავის გატეხვა, რომ ვინც გადარჩებოდა, მართლაც ბევრი რამის გაეგებოდა. თუმცა კაი რთული გამოცდილება იყო.

გასაგებია, რომ მორალი ადამიანის თავისუფლებებს ზღუდავდა, მაგრამ მორალის მცნება ხომ საუკუნეების გამოცდილების შედეგად ჩამოყალიბდა. ზოგ შემთხვევაში, ის ქარხანაში მუშათა შენარჩუნებას ემსახურებოდა, ანდა საეკლესიო მრევლის შენარჩუნებას და ერის ერთგულებას სახელმწიდოსადმი. ზოგ შემთხვევაშიც, მორალი საღ გონებას აქეზებდა.

ცოტა ვარჯიში არ მაწყენდა, თუკი სიბერეში, კნუტ ჰამსუნივით, სქელი რომანების წერას ვაპირებდი.

თანამედროვე საზოგადოებამ თვითონ შექმნა თავისი თავი და ახლა მისი წარმომადგენლები ერთმანეთსვე ჭამდნენ.

მხოლოდ ერთს ვისურვებდი, რომ იპოდრომთან ახლოს დამასაფლავონ... დოღის ცხენების ჩლიქების ბაკუნი რომ გავიგონო.

გარანტია არ არსებობს, როცა საქმე ადამიანის საქციელს ეხება.

კაცს ბევრი ქალის ყოლა მხოლოდ მაშინ ეპატიება, როცა არც ერთი არ ვარგა. მაგიტომაც ეძებს ახალს. მაგრამ გაუთავებელ ტყნაურში კაცი თავის იდენტურობას კარგავს.


ინგლისურიდან თარგმნა დიმიტრი გოგოლაშვილმა
გამომცემლობა „ოჩოპინტრე“, 2016წ.

Saturday, August 6, 2016

კახა ბენდუქიძე - გზა თავისუფლებისაკენ

საუბრები კახა ბენდუქიძესთან - ვლადიმერ ფედორინი

რა არის იმაში ცუდი, სახელმწიფომ რაღაც კარგის გაკეთება რომ სცადოს? ცხადია, აქ ერთმნიშვნელოვანი პასუხი არ არესებობს. პრაქტიკოსი ინსტიტუციონალისტისთვის, თავისუფლების მხარდამჭერისთვის პასუხი შემდეგნაირია: სახელმწიფომ რამე კარგის გაკეთება თუ სცადა, როგორც წესი, გამოვა, რომ ცუდი გააკეთა.

უცნაური იქნებოდა გვეფიქრა, თითქოს სამყარო ისე იყოს მოწყობილი, რომ კაცობრიობა მხოლოდ წინ მიდიოდეს და ვითარდებოდეს.

ჩემი აზრით, ფულის შოვნის ნებისმიერი ლეგალური ხერხი, რომელიც ადამიანზე ძალადობას არ გულისხმობს, არ უნდა გავკიცხოთ.

ორივე ადამიანი, რომელთაგან ერთს სამი მილიარდი აქვს, მეორეს კი ექვსი, ერთნაირად ცხოვრობს. მათი ცხოვრების დონე არ განსხვავდება. 82 წლისკაცმა 5 მილიარდიდან 2 რომ დაკარგოს, ალბათ ძალიან ინერვიულებს, მაგრამ ეს დანაკარგი მის ყოფას არ შეცვლის. გარკვეული ზღვრის შემდეგ ფული ბრჭყვიალა ქაღალდებად გადაიქცევა ხოლმე. [...] მდიდარი ადამიანებისთვის აზარტია მნიშვნელოვანი. თქვენი აზრით, არებობს კაცი, რომელიც იტყვის, „აი 5 მილიარდი მაქვს და მეტი აღარ მინდა?“ უარესს გეტყვით, ადამიანები, რომლებიც რუსი მილიარდერების სიის სათავეში არიან, კარიერის დასაწყისში საკუთარ თავს შეზღუდვებსაც კი უწესებდნენ - 100 მილიონს ვიშოვით და მორჩა, მეტი აღარ მოგვინდებაო.

ბიზნესში ყველაფერი ნათელია. ეს არის ადამიანის წარმატებულობის ყველაზე კვანტიფიცირებული მხარე: ფული მას ან აქვს, ან არა. არ შეიძლება ვთქვათ: „რა კარგი ბიზნესმენია პეტრე პავლოვიჩი! ჭკვიანია, ყველაფერს სწრაფად ითვისებს, წარმატებას აღწევს! მაგრამ აი, მაყუთი - არა აქვს“. შარშან კარლოს სლიმი გავიცანი - მსოფლიოში ყველაზე მდიდარი ადამიანების სამეულშია. თუმცა არსად წამიკითხავს მისი გამონათქვამები. მექსიკელები, ვისაც მე ვიცნობ, ამბობენ, მექსიკისთვის ბევრი გააკეთაო. აი, უორენ ბაფეტის წიგნი კი წაკითხული მაქვს. მაგრამ ამიტომ ხომ ვერ ვიტყვი, რომ ის უკეთესია, ვიდრე ადამიანი, რომელსაც წიგნი არ დაუწერია-მეთქი?

კარგ განათლებაზე მსოფლიოში დიდი მოთხოვნაა, მაგრამ კაცობრიობის მხოლოდ მცირე ნაწილისთვის არის იგი ხელმისაწვდომი. ყველაზე პრესტიჟულ უნივერსიტეტებში ყოველწლიურად რამდენიმე ასეული ათასი ადამიანი აბარებს, ჩაბარების სურვილი კი რამდენიმე მილიონს აქვს. საერთაშორისო Starbucks-ის შექმნით, თქვენ იღებთ საკმაოდ კარგი ხარისხის განათლებას, იმის მიუხედავად, უმაღლესი სასწავლებელი სად მდებარეობს.

თუ ყველას სორბონას ბაკალავრიატში და მაგისტრატურაში გაგზავნიან, ოცდახუთ წელიწადში ქართულ ენას დავკარგავთ. ჩვენს მთავრობაში იყვნენ ადამიანები, ჩემი მეგობრები, რომლებმაც ბაკალავრიატი და მაგისტრატურა ამერიკაში დაამთავრეს. მათ ზოგიერთი ქართული სიტყვის მნიშვნელობა უბრალოდ არ იციან. იქ ხომ კიდევ დამატებით 5 წელი დოქტურანტურაა? თუ თავისუფალი არჩევანია, - ვიღაცა წავა, ვიღაცა არა. ეს ნორმალურია. ჩემმა ერთმა თანამშრომელმა გოგონამ ორი ამერიკული უმაღლესიდან დოქტურანტურაში სწავლის მიწვევა მიიღო. ძალიან მესიამოვნება, თუკი ჩემი თანამშრომელი კარგი ამერიკელი ეკონომისტი გახდება. ამით ვიამაყებ. ამას არც ხელი უნდა შეუშალო და არც წააქეზო, ყველაფერი თავისით დალაგდება. ინდოეთმა IT-ში ამხელა წარმატებას იმიტომ მიაღწია, რომ თავის დროზე ქვეყნიდან ტვინების მძლავრი გადინება ხდებოდა. ცდილობდნენ ამ ტენდენციას შებრძოლებოდნენ, მაგრამ არაფერი გამოუვიდათ. ტვინები გავიდნენ, ათწლეულების შემდეგ კი უკან დაბრუნდნენ და ინდუსტრია შექმნეს.

ეკონომიკის, როგორც მეცნიერების პრობლემა ის გახლავთ, რომ აქსიომებს არ ეფუძნება.

ლიბერტარიანელობის არსი ის კი არ არის, მაშინ გაიღიმო, როცა გესმით: „რა არის იმაში ცუდი, სახელმწიფომ რაღაც კარგის გაკეთება რომ სცადოს?“ აზრი ის არის, რომ თქვა: „სახელმწიფოს მცდელობა, გააკეთოს რაღაც კარგი - მავნებლობაა“. ამიტომ, მხოლოდ ნახევრადლიბერტარიანული პოლიტიკაა შესაძლებელი.

***

ვ.ფ.: ისეთი შთაბეჭდილება მრჩება, თბილისს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა ასე რომ არ ეჩქარებოდეს, ეს პრობლემა ან უკვე დიდი ხნის გადაჭრილი იქნებოდა, ან ახლოს იქნებოდა საბოლოო მოგვარებასთან.

კ.ბ.: ოდესღაც მეც ეგრე მეგონა, მაგრამ მერე არგუმენტებს ვეღარ ვპოულობდი. როგორ შეიძლება ტერიტორიული პრობლემა მოაგვარო, თუ მეორე მხარე არაფერზე არ გელაპარაკება? თქვენ მხოლოდ მაშინ შეძლებთ მოლაპარაკების გზით პრობლემის გადაწყვეტას, თუ ეს მოლაპარაკებები გაიმართება.

მე გეუბნებით: კარგი ტელეფონი გაქვთ. მოდით, დამითმეთ. თქვენ მპასუხობთ: „ჩემთვის ეს ძალიან ძვირფასია“. მაშინ, მოდით ძვირად დამითმეთ... ეს მოლაპარაკებაა. თუკი მე გეტყვით, „მე მომწონს თქვენი ბლოკნოტი, შეგიძლიათ დამითმოთ?“ ან, „ეს ხომ ჩემი ბლოკნოტია, დამიბრუნეთ უკან“, თქვენ კი მპასუხობთ: „ჩემთვის მთავარი - თქვენი ჯანმრთელობაა“. მე: „გმადლობთ, მაგრამ დამიბრუნეთ ბლოკნოტი“. თქვენ: „არაფერია თქვენს ჯამრთელობაზე მნიშვნელოვანი“. და სულ ამას იმეორებთ. როგორ უნდა მივაღწიო შედეგს?

მე ხომ ამერიკიდან არ ჩამოვსულვარ? ვცხოვრობდი რუსეთში, ვიცნობ ხალხს, ისინი ჩამოდიან მოლაპარაკებებზე, არიან სამთავრობოთაშორისო კომისიებში. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლებს, კრემლის თანამშრომლებს ვეკითხებით: რა გინდათ საქართველოსგან? ისინი ამბობენ: ჩვენ პატივს ვცემთ თქვენს ტერიტორიულ მთლიანობას. მე: „აი, პეტრე პავლოვიჩ, ჩვენ ახლა შინაურულად ვსაუბრობთ, ბოლოსდაბოლოს, რა გინდათ?“ ზოგი მათგანი გულწრფელად ამბობდა: „ეშმაკმა უწყის, რა გვინდა“. სხვები კი გვეუბნებიან: „როგორ თუ რა გვინდა - ხომ გითხარით, თქვენი ტერიტორიული მთლიანობა“.

„აფხაზეთი და სამხრეთ ოსეთი?“
„ჩვენ მხარს ვუჭერთ ტერიტორიულ მთლიანობას“.
„მაშინ, რომ დაგვიბრუნოთ?“
„არა, დაბრუნება არ შეიძლება“.

ჩვენმა პრეზიდენტმა უთხრა რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტ მედვედევს, მზად ვართ, ნებისმიერი ვარიანტი განვიხილოთ და ეს გადასცა დიპლომატიური არხებით.

თქვენ გსურთ, რომ საქართველო „ნატოს“ წევრი არ გახდეს? მაგრამ „ნატო“ ხომ თვითმიზანი არ არის? ჩვენი მიზანია გვქონდეს ერთიანი და წარმატებული ქვეყანა. არსებობენ წარმატებული ქვეყნები, რომლებიც „ნატოს“ წევრები არ არიან, მაგალითად, სინგაპური, მალაიზია... ბოლოსდაბოლოს რა გინდათ, მოდით განვიხილოთ.

„არა“.

ვ.ფ.: „არა“ - ეს მედვედევმა გიპასუხათ?

კ.ბ.: არავის არაფერი უპასუხია. ვიღაცამ ერთხელ არაფორმალურად თქვა: თქვით უარი „ნატოზე“ და მერე შევხედავთო. ასე ხომ არ ხდება: ფული გადამიხადოთ და მერე დავიწყო ფიქრი, მოგყიდით თუ არა საქონელს?

ვ.ფ.: Ok. პირდაპირი მოლაპარაკებები ბაღაფშთან?

კ.ბ.: მის ძაღლთან რომ იყოს? ან ძაღლს ვინ ეკითხება რამეს, ან მის პატრონს?

ვ.ფ.: არსებობენ კი პოლიტიკოსები რუსეთში, ვისზეც თქვენ რაიმე იმედს ამყარებთ?

კ.ბ.: იცით, რას გეტყვით, პოლიტიკოსმა რუსეთში შეიძლება ისეთი ოინი ჩაატაროს, როგორსაც არასოდეს ელი: ნიკიტა ხრუშჩოვი უდავოდ გამოჩენილი პოლიტიკოსია, რომელმაც სტალინური სისტემის დემონტაჟისთვის ბევრი გააკეთა. ჩვენ რომ 1948 ან 1954 წელს გვესაუბრა, ეს ჯერ არ გვეცოდინებოდა და არ მგონია, მასზე რაიმე კარგი გვეთქვა. მიხაილ გორბაჩოვს, რომლის ხელშიც საბჭოთა კავშირი დაიშალა, პირადად ვიცნობდი. ერთმანეთი 1990-იანი წლების ბოლოს გავიცანით. ვერ დაიჯერებდი, რომ მას ამხელა, უზარმაზარი საქმის გაკეთება შეეძლო.

აი ახლა, სადღაც ზის ვიღაც ადამიანი, გასუსულია, მასზე ფიქრობენ: „რეჟიმის მსახურია“. მაგრამ ხვალ წამოხტება და მაგიდაზე მუშტს დააბრახუნებს. ელცინი რომელ ასაკში „გაიხსნა?“

***

საქართველოში ჩამოვედი. მაშინ ჯერ კიდევ რუსეთის მოქალაქე ვიყავი. როგორც ოფიციალური დელეგაციის წევრს, ვიზა დაჩქარებული წესით მომცეს, თუმცა პროცედურა მაინც არ მომეწონა. რა აზრი აქვს ასეთ ვიზებს და საერთოდ, რატომ მოიგონეს? მივედი მიშასთან (სააკაშვილთან)და ვეკითხები: როცა ევროკავშირის მოქალაქეებს ვიზებს ვთხოვთ, რა მიზანი გვამოძრავებს მეთქი? დაფიქრდა და მიპასუხა: „არ ვიცი“. ურეკავს საგარეო საქმეთა მინისტრს (სალომე ზურაბიშვილს)და ეკითხება: „ევროკავშირის მოქალაქეებს ვიზებს რატომ ვთხოვთ?“

„იმიტომ, რომ ასეა მიღებული! ცივილიზებული ქვეყნები ასე იქცევიან“.

პრეზიდენტმა დაურეკა უშიშროების საბჭოს მდივანს: არც შენ იცი, ასე რატომ ვიქცევითო?

„არა, არ ვიცი“, უპასუხა მან.

ვუთხარი: მოდი, გავაუქმოთ. თუ ადამიანი ტერორისტია, მას რა, ევროკავშირში არ შეამოწმებდნენ? ჩვენთან გერმანიიდან ტერორისტები ჩამოვლენ? არც ამერიკელებს, არც კანადელებს, არც ავსტრალიელებს, არც იაპონელებს ვიზები არ სჭირდებათ. მიშამ საგარეო საქმეთა მინისტრს დაურეკა: მოდი, ასე გავაკეთოთო. მინისტრმა მაინც არაფერი გააკეთა. მოგვიანებით ვკითხე: რატომ არ მოიმოქმედეთ არაფერი-მეთქი?

„იმიტომ, რომ უშიშროების სამსახური იქნებოდა წინააღმდეგი“.

მთავრობის სხდომაზე სალომე ზურაბიშვილს ჩავჭიდე ხელი და შინაგან საქმეთა მინისტრ ვანო მერაბიშვილთან მივიყვანე.

„ვანო, ვიზები რომ გავაუქმოთ, წინააღმდეგი ხომ არ იქნები?“, არა, ის წინააღმდეგი არ ყოფილა.

„თქვენი წინააღმდეგი ხართ?“ - მივუბრუნდი სალომეს.

„არა, არც მე ვარ წინააღმდეგი“.

„აბა, რა ჯანდაბად გვინდა?“

„არ ვიცი, ყველას აქვს და ალბათ იმიტომ“.

მეტიც, მიშამ მკითხა, რუსეთის შემთხვევაში როგორ მოვიქცეთო? რუსეთმა დსთ-ის წესების დარღვევით ვიზები ცალმხრივად შემოიღო. ჩვენც იმავეთი ვუპასუხოთ. მე ვეუბნები: მოდი, პუტინს ურთიერთლიბერალიზაცია შევთავაზოთ. ჩვენი მხრიდან უფრო მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადავდგათ. თუკი ის გვეტყვის, რომ რუსეთი მზად არის, ვიზები პირდაპირ საზღვარზე გასცეს, მაშინ რუსეთის მოქალაქეებისთვის სავიზო რეჟიმი საერთოდ გავაუქმოთ. თუკი დაგვპირდება, რომ გააუქმებს, ჩვენც მაშინვე გავაუქმოთ. თუ არაფერს იტყვის, მაშინ ვიზები საზღვარზე გავცეთ. პუტინი საერთოდ არ გამოგვეხმაურა. ამიტომ დავიწყეთ ვიზების საზღვარზე გაცემა. თანაც, არა მხოლოდ რუსებისთვის. პრინციპში, იმ ქვეყნების მოქალაქეების გარდა, სადაც ტერორიზმის საფრთხე არსებობს (ავღანეთი და რამდენიმე მსგავსი ქვეყანა), ყველას შეეძლო ვიზის მიღება საზღვარზე. მათ შორის იყო რუსეთიც.

შემდეგ უვიზო რეჟიმი გავაფართოვეთ. ჯერ ნორვეგია დავამატეთ, რომელიც გამოგვრჩა, რადგან ევროკავშირის წევრი არ არის, შემდეგ სამხრეთ კორეა, დავამატეთ სპარსეთის ყურის ქვეყნები, Gulf Cooperation Council საუდის არაბეთის გარდა, რადგან მანდ ვაჰაბიტები არიან. ამასთანავე, ჩვენ უვიზო რეჟიმი გვქონდა დსთ-ს ქვეყნებთან.

შედეგად, საქართველოსკენ ნაკადი დაიძრა. მაგალითად, საქარველო ერთადერთი ადგილია, სადაც უვიზოდ ჩამოსვლა ერთდროულად შეეძლოთ ისრაელის და ირანის მოქალაქეებს. სხვაგან არ არსებობს ასეთი ადგილი, სადაც რიგით ებრაელს და რიგით ირანელს ერთმანეთის პირისპირ ხილვა შეუძლიათ. ირანთან მაშინ ორმხრივი უვიზო მიმოსვლის რეჟიმსაც მივაღწიეთ.

[...]

ჯობია ჯაშუში ჩამოვიდეს და მას ვუთვალთვალოთ, ვიდრე არ შემოვუშვათ და მის ნაცვლად ვინმე უცნობი შემოიპაროს ჩვენ კი გვეგონოს, რომ ყველაფერი რიგზეა.

***

მოხდა ვარდების რევოლუცია, რომელმაც მთავრობას დიდი ნდობის მანდატი მისცა. ახალი ხელისუფლებისთვის კონკრეტული არაფერი დაუვალებიათ: „გააკეთეთ ესა და ეს“. ერთადერთი რამ გვითხრეს: „დროზე გააკეთეთ რამე, ასე გაგრძელება აღარ შეიძლება“.

[...]

ძლიერმა მანდატმა და მოთხოვნამ - „დროზე გააკეთეთ რამემ“, მთავრობას მოქმედების სურვილი გაუჩინა. ჩვენი პირველი შეხვედრის დროს სააკაშვილმა მკიტხა, ეკონომიკური პროგრამა მოგწონთ თუ არაო. მომწონდა. ვუპასუხე, პროგრამა კარგია, მაგრამ საქართველოს არ გამოადგება-მეთქი. რატომ არ გამოადგებაო?

საქართველოს არაფერი აქვს - არც დიდი შიდა ბაზარი, არც სასარგებლო წიაღისეული, არც კარგი ადგილმდებარეობა კულტურათა გზაჯვარედინზე, როგორც სინგაპურს ან ჰონკონგს.

გაუგებარია, სად მდებარეობს, არავინ იცნობს. პლუს, ქვეყნის ტერიტორიის ორ ნაწილში უცხო ქვეყნის საოკუპაციო ჯარები დგას. შეიარაღებული კონფლიქტის გაჩაღების საფრთხეც არსებობს. ასეთ ქვეყანაში მხოლოდ რადიკალური რეფორმების ჩატარება შეიძლება, რადგან არსებულ ნეგატიურ მხარეებს სხვა ვერაფერი გადაწონის-მეთქი.

***

იდეა, რომ რეფორმები გარკვეული თანმიმდევრობით უნდა განხორციელდეს, მცდარია.

ცალსახად „თეთრი“ და ცალსახად „შავი“ ადამიანები არ არსებობენ. ყველას გარკვეული შეფერილობა აქვს და ეს შეფერილობაც ყოველ წამს ეცვლებათ. არსებობენ ადამიანები, რომლებსაც ვერცერთ საქმეს ვერ მიანდობ, მაგრამ ერთხელ მაინც რაღაცაში გამოიყენებ.

არსებობს რუსული კანონმდებლობა და არსებობს კიდევ რაღაც სამართალი, რომლითაც პუტინი მოქმედებს. იქ კი საკმაოდ მკაცრი წესებია. მაგალითად, არ გაწირო შენიანი. თუ რამე განსაკუთრებული არ ხდება, ადამიანს მთელი ქონება არ ჩამოართვა.

ერთი ყველაზე რადიკალური შემთხვევა მახსენდება, როდესაც პრეზიდენტის გადაწყვეტილებით ერთმა კაცმა 1,5 ჰექტარი მიწა იმ ადგილას მიიღო, რომელსაც თავის დროზე ლერმონტოვმა ლექსიც კი მიუძღვნა: არაგვისა და მტკვრის შესართავთან. როცა შევარდნაძის კაბინეტიდან გამოვიდა, ბრძანებაში „მძიმე“ თავხედურად წაშალა და უკვე 15 ჰექტრის „მფლობელი“ გახდა.

თუ ქვეყნის მთავარ პოლიტიკოსს - პრემიერ-მინისტრს უნდობლობა ემუქრება, მისი პარტია ჩამოსაწერია.

ქარიშხალი ზღვის ზედაპირზე მძვინვარებს ხოლმე, სიღრმეში კი სიმშვიდეა. სამწუხაროდ, ეს გახლავთ პოლიტიკის არსი.

***

კომპანია და ადამიანი განსხვავდებიან ერთმანეთისგან. ადამიანი ემოციებით ცხოვრობს. რაც უფრო სრულყოფილია კომპანიოა, მით უფრო გამოზომილია მისი კორპორატიული პროცედურები, უფრო ნაკლებად ახასიათებს ადამიანური ემოცია.

[...]

იდეალური კომპანია ცდილობს, ხელოვნურად გაადამიანურდეს, რათა პოზიტიური იმიჯი შეიქმნას. გასაგებია, რომ კომპანიის ერთგვარი მომხმარებლები უშუალოდ მხოლოდ ნაწარმის შემსყიდველები არ არიან, არამედ სხვებიც. ვინც მუშაობს იქ, ვინც ოფისის მეზობლად ცხოვრობს და ა.შ. ისინი რომ დააბოლონ, კომპანიები ადამიანურ იმიჯს ირგებენ, ზრუნავენ გიგანტურ პანდებზე, ამეცადინებენ უსინათლო ყრუ-მუნჯ მომღერლებს, ზრუნავენ უშვილო მარტოხელა დედებზე...

***

ერთდროულად კომუნისტური პარტიის წევრიც ვიყავი და ანტისაბჭოელიც. პარტიაში ადრე შევედი. წევრობის კანდიდატი ჯერ კიდევ სტუდენტობისას გავხდი. ჯერ ერთი, ახალგაზრდობაში გულწრფელად მჯეროდა კომუნიზმის იდეის, მთელი სტუდენტობის განმავლობაში მჯეროდა. თნ ლამაზ იდეად მეჩვენებოდა: ირგვლივ სიკეთეა, ყველა იმას აკეთებს, რაც სურს... სადღაც მეორე კურსიდან, ორთოდოქსი აღარ მეთქმოდა, რადგან მივხვდი, სტალინი მთლად კარგი ადამიანი არ ყოფილა-მეთქი. დისკუსიისას მეგობრებმა დამარწმუნეს, ნაძირალააო. მათი მადლობელი ვარ. ათი წელი პარტიის წევრი ვიყავი და საქართველოში 1989 წლის ცნობილი მოვლენების შემდეგ პარტია დავტოვე.

პუტინს ГАИ-ის ლიკვიდაცია 2003 წლის დასაწყისში ვურჩიე. მიპასუხა: რას ამბობთ, ეს ხომ 35 ათასის სიკვდილს ნიშნავსო. ხომ აშკარაა, რომ ГАИ არაფერს არ აკეთბს. ადამიანები, რომლებიც ქრთამს იღებენ, საგზაო მოძრაობას ვერ დაარეგულირებენ - ეს ნონსენსია.

საბჭოთა კავშირი ერების სრული კასტრაციის საშინელი ინსტრუმენტი იყო. ბოლომდე დეგრადირება მხოლოდ ბალტიის ქვეყნებმა ვერ მოასწრეს. ყველა დანარჩენი კი... საბჭოეთმა „მასალა“ იმდენად გაანადგურა, რომ მთელი ამ წლების განმავლობაში, დღდე, საერთოდ არაფერი აზრიანი არ შექმნილა. თანამეროვე საზოგადოება არსად ჩანს. ჩვენ სახელმწიფოებრიობის შენების ხანგრძლივ, მტანჯველ ტკივილს განვიცდით.

მარგიანლურმა, მაგრამ მაინც ევროპულმა რუსულმა იმპერიამ საქართველო ნაწილ-ნაწილ შთანთქა. იმპერიას, შესაძლოა, ადამიანის უფლებები ნაკლებად აღელვებდა, მეტისმეტად ცენტრალიზებული მოწყობა ახასიათებდა და სხვა ბევრი პრობლემა აწუხებდა. მაგრამ წინსვლის შანსიც ჰქონდა. შემდეგ კი თვითონ რუსეთი აღმოჩნდა ბოლშევიკების მიერ ოკუპირებული. მალევე, ბოლშევიკურმა რუსეთმა ჯერ უკრაინა დაიპყრო, მერე საქართველო მიაყოლა და შედეგად ორმაგი ოკუპაცია მივიღეთ: საქართველო ჯერ რუსეთმა შემდეგ კი უკვე ბოლშევიკებმა დაიპყრეს. ყველაზე დიდი სიდამპლე ბოლშევიკური ოკუპაციიდან მოდის.

გახსოვთ სამხრეთ ოსეთის „პრეზიდენტი“ თიბილოვი? მოსკოვში მასზე ასეთ ანეკდოტს ჰყვებოდნენ ხოლმე: „Здравствуите, я президент Тибилов“. „Чеи, извините, президент?“

***

2008 წლამდეც იგივე მდგომარეობა იყო - „პრეზიდენტ“ თიბილოვს, „პრეზიდენტ“ კოკოითს, „პრეზიდენტ“ ჩიბიროვს (ჩიბიროვის დროს რაღაც შანსები კიდევ არსებობდა) რომც გადაეწყვიტათ საქართველოსთან შერიგება, მათ გადაწყვეტილებას მაქსიმუმ ნახევარი საათი გაეძლო. ბუნებაში არ არსებობს ოსეთის რესპუბლიკის ნების სუვერენული გამოხატულება. პრემიერ-მინისტრებადაც ისეთებს ირჩევენ, ვინც იქ ცხოვრებაში ერთხელაც არ ყოფილა - ჩინოვნიკებს ულიანოვსკის და ჩელიაბინსკის მხარეებიდან.

აფხაზებთან დაკავშირებით სიტუაცია ასე ერთმნიშვნელოვანი არ არის, თუმცა მიმაჩნია, რომ იქაც იგივე მდგომარეობაა და შეიძლება უარესიც კი. აჭარა კალიფორნიადაც რომ ვაქციოთ, აფხაზეთიდან ხალხი გადმოვა საზღარზე, აქეთ გადმოსახლდება - ისინი ხომ ჩვენი ქვეყნის მოქალაქეები არიან - მაგრამ ყოველთვის დარჩება სამი ადამიანი მაინც, რომლეიც რეჟიმს განასახიერებს.

[...]

მიმაჩნია, რომ სანამ ჩრდილოკავკასია რუსეთს არ ჩამოსცილდება, ტერიტორიების დაბრუნება შეუძლებელია, თავად რუსეთის დაშლა კი გარდაუვალი.

[...]

1970-იანი წლების დასაწყისში ბიჭვინთაში ვისვენებდი, ბინას აფხაზების ოჯახისგან ვქირაობდი. იქ ჩემზე ორი წლით უმცროსი ბიჭი გავიცანი, მუდამ ტრაბახობდა: აი, ჩვენ აფხაზები ასეთები ვართ, ქართველები კი ისეთები... ერთხელაც, ზღვიდან დავბრუნდი და ვხედავ, ეზოში „ჟიგული“ დგას, საბარგული და ყველა კარი ღია აქვს, ხალხი გადმოდის. ვეკითხები - ეს ხალხი ვინ არის? „მამაჩემის ბიძაშვილი ჩამოვიდა საქართველოდან“. ასე აღმოვაჩინე, რომ ეს ოჯახი თურმე ეთნიკურად ქართველი იყო, მაგრამ აფხაზებად ჩაეწერნენ. გარკვეული სტიმულები არსებობდა, ჩაეწერებოდი აფხაზად - ნაციონალური კვოტის წყალობით კოლმეურნეობის თავმჯდომარედ დაგაწინაურებდნენ, პარტიაშიც ურიგოდ მიგიღებდნენ.

Youtube-ზე ზოგჯერ აფხაზეთის ტელევიზიის ახალ ამბებს ვუყურებ და ვხვდები, რომ საბოლოო ჯამში სისხლი არაფერს ნიშნავს. გაომსვლელთა 80% ეთნიკური ქართველია, აფხაზთა წილი კი ძალიან მცირეა.

ცხადია, ეთნიკური ლოზუნგების მეშვეობით ხალხის აზვირთება იოლია. ამ მეთოდს მხოლოდ საბჭოთა კავშირში კი არა, ომის შემდგომ გერმანიაში ქრისტიან-დემოკრატებიც კარგად იყენებდნენ. რეალურად, აფხაზეთის კონფლიქტი ორი - მოსკოვისა და თბილისზე ორიენტირებული - ელიტის შეტაკება იყო. რა თქმა უნდა, თბილისზე ორიენტირებულ ელიტაში ქართველთა წილი მეტი გახლდათ, ვიდრე მოსკოვზე ორიენტირებულში. მაგრამ ქართველები ორივეგან მაინც უმრავლესობას წარმოადგენდნენ.

[...]

ოსებთან სხვა სიტუაციაა. საქართველოს მხრიდან იყო შეცდომები - ძალისმიერი მოქმედება, სულელური ლოზუნგები და ა.შ. რასაც არც უარვყოფ, მაგრამ ეს „კარტიც“ ხელოვნურად გათამაშდა.

***

დღევანდელი რუსეთი საკუთარ თავზე არ ფიქრობს. დისკუსია - როგორ მოვაწყოთ რუსეთი, საზოგადოების გონებაში პრაქტიკულად არ არსებობს. „როგორ მოვაწყოთ?“ - ვეკითხები, მაგალითად, ჩუბაისს. „რუსეთი გახდება სამართლებრივი სახელმწიფო და მასში შემავალი ყველა ერი იქნება...“. ძირითადად ასეთი ზოგადი ფრაზები მესმის და პრაქტიკულად, რუსეთში ვერავინ მპასუხობს, ქვეყანა კონკრეტულად როგორ უნდა მოეწყოს: რა უნდა მოუხერხონ, მაგალითად, ჩრდილოეთ კავკასიას. ეს არ უკავშირდება იმ საკითხს, რომ პუტინი გასულელებთ.

***

როდესაც სააკაშვილი მეუღლესთან ერთად აზერბაიჯანს სტუმრობდა, სანდრა (რულოვსი) მეჰრიბან ალიევას შეხვდა და შეთნხმდნენ, რომ სანდრას საქველმოქმედო ორგანიზაციის ფილიალს გახსნიდნენ. სააკაშვილის მეუღლემ ბაქოში თავისი ორაგანიზაციის აღმასრულებელი დირექტორი გაგზავნა. იმან რა აღარ სცადა, ხან აქეთ, ხან იქით, მაგრამ მაინც არაფერი გამოუვიდა. მოუყვა სანდრას სანდრამ მიშას უამბო. მიშამ დაურეკა ალიევს, ალიევმა განკარგულება გასცა და ფონდის აღმასრულებელი დირექტორი აზერბაიჯანის იუსტიციის სამინისტროში, ან ვისაც ეს საქმე ეხებოდა, იმასთან, დაიბარეს. მინისტრმა უთხრა: „საქართველოს ჩვენ ძალიან დიდ პატივს ვცემთ, გვინდა, რომ აქ იმუშაოთ, ყველაფერი რიგზე იქნება, არ ინერვიულოთ. აი, ეს კონვერტი გამომართვით, მიიტანეთ, სადაც საჭიროა და ყველაფერს დაარეგისტრირებენ“.

***

კ.ბ.: წარმოიდგინეთ, რომ მეფე ხართ, თქვენთან ცოცხალი მიქელანჯელო მოდის. რამდენად მეტს გადაუხდით მას, ვიდრე რომელიმე უცნობ მხატვარს, მაგალითად, ვინმე მანიელინის?

ვ.ფ.: გააჩნია, რამდენს მომთხოვს.

კ.ბ.: კარგა გვარიანად მოგთხოვთ, მადას არ უჩივის და ბიჭები უყვარს. ათჯერ მეტს გადაუხდით?

ვ.ფ.: ურთიერთშეთანხმება მხარეთა თანხმობის გამოხატულებაა.

კ.ბ.: ხომ გესმით: მოვა და იტყვის, მანიელინი სულელია, მე ბევრად უკეთ დავხატავ, საუკუნეებს გაუძლებს და ა.შ. ორმოცდაათჯერ მეტი გადამიხადეო. თქვენ, ალბათ ჯანდაბაში გაუშვებთ. ასე ხდებოდა ხოლმე. ჩემი აზრით, მიქელანჯელოს, ლეონარდოს, რაფაელის შემოსავლები, იმდროინდელ სხვა მხატვრებთან შედარებით 1,5-5-ჯერ მეტი თუ იქნებოდა. ზოგჯერ ისეც ხდებოდა, რომ გენიოსის შემოსავალი უცნობი მხატვრის შემოსავალზე მცირეც იყო - მაგალითად, მოდილიანის შემთხვევაში. შემდეგ ადამიანები უყურებენ: ეს ნახატი უკეთესია, ის უარესი. აი, ეს სურათი კი იმდენად მაგარია, რომ შედარებაც არ შეიძლება. გადის სამასი, ხუთასი წელი და ამ სურათში 4-5 ჯერ მეტს იხდიან, ვიდრე ავტორის ნაკლებად გენიალური თანამედროვეების ნახატებში. ზოგი ნახატი 50 ათასი დოლარი ღირს, ზოგიერთი ტილო კი 100 მილიონი. რატომ? იმიტომ, რომ სულ უფრო უკეთ ვაფასებთ საგნებს.

***

როგორც პითაგორა გვასწავლიდა, იდეალური არის სფერო. საზოგადოება რომ იდეალური ადამიანი-სფეროებისგან შედგებოდეს, მაშინ მთელ საზოგადოებაში მკაცრი კანონები იმოქმედებდა. [...] ყველაფერი ძალიან მარტივად იქნებოდა, ერთმანეთისგან მკვეთრად ავისხლიტებოდით. მაგრამ ჩვენი ფორმა უფრო რთულია, ვიდრე სფერო. როგორც კი დაუშვებთ, რომ მკვეთრი ასხლეტა არ ხდება, სხვა სტრუქტურა გიჩნდებათ - ეწებებით, ერთდებით, წარმოქმნით ქარგას და ა.შ. გაქვთ განცდა, რომ საჭიროა რაღაც სწორი ქარგა და ჩვენ ყველანი ამ ქარგისკენ - როგორც ერთგვარი დიდი იდეისკენ - უნდა ვისწრაფოდეთ.

მიმაჩნია, რომ ძალადობის გარეშე ეს არ გამოვა. სხვა საკითხია, ძალადობისკენ როგორი მიდრეკილება გვაქვს. ისინი, ვინც უფრო მიდრეკილია ძალადობისკენ, ზოგჯერ იმარჯვებენ და იწოდებიან „პრეზიდენტებად“, „პრემიერ-მინისტრებად“, „ხელისუფლებად“. თუ მათ აკვიატებული აქვთ, რომ არსებობს რაღაც სწორი ქარგა, მაშინ ისინი ცდილობენ, ჩვენც ამ ქარგაში მოგვაქციონ. ადამიანები რომ დიდ იდეებს არ მიელტვოდნენ, საერთოდ გაუგებარი იქნებოდა, რა საჭიროა ეს ყველაფერი. მიხედე შენს საქმეს, რას მიედ-მოედები აქეთ-იქით?

გარკვეულწილად, ასეთი დამოკდიებულება აღზრდის შედეგია. ჩვენ გვასწავლიან რაციონალურბას. აქ ასეთი დილემაა: ერთი მხრივ, ადამიანი ხვდება, რომ მომავლის წინასწარმეტყველება შეუძლებელია, მეორე მხრივ კი მას ასწავლია, მომავალი აუცილებლად უნდა დაგეგმოო. აქედან გამომდინარეობს ყველა სტრატეგია და პროგრამა: „ჩვენ გვაქვს პროგრამა - 2020!“, „ჩვენ კი - 2030!“, „2049!“, „3127“, რატომ 3127? აბა, რა ვიცი, უბრალოდ, მომწონს ეს ციფრი.

***

ღმერთო ჩემო - რამხელა რესურსი იხარჯება. არადა, როგორ ვცდებით, როცა გვგონია, რომ ეკონომიკის გრძელვადიანი პროგნოზირება შეიძლება.

საქმე, რომელიც ავტორმა შუა გზაში მიატოვა - მკვდარია. მისი გაგრძელება სხვას რომ დაავალო, უფრო მეტ ფულს გადაყრი.

ევროპული ცივილიზაციაა არა მხოლოდ ევროპა, არამედ ამერიკაც.

დიქტატორი, რომელიც კანონებს გამოსცემს და იცავს მათ, მხოლოდ ზღაპარში შეიძლება შეგხვდეთ.

დედაჩემი 1930-იან წლებში სკოლის მოსწავლე იყო. 1937-ში 16 წლის გახდა. საქართველოს რეპრესიების პიკი ბერიამ 1936-1937 წლებში მოაწყო. დეიდაჩემი, როგორც დედაჩემზე ასაკით უფროსი, ყველაფერს ზრდასრული ადამიანის თვალით უყურებდა. ძალიან ეშინოდა, რომ კვლავ განმეორდებოდა იგივე. კომუნიზმს უკვე ვუახლოვდებოდით, კლასობრივ მტრებთან ბრძოლის კანონი კი ჯერაც არავის გაეუქმებინა. დეიდა ყოველმხრივ მიცავდა. ერთხელაც, მამაჩემსა და ბიძაჩემს საშინელი რისხვა დაატეხა, როცა ერთ-ერთმა საზღვარგარეთ გამოცემული „ექიმი ჟივაგო“ მოიტანა შინ. „თქვენ გინდათ ოჯახი დაღუპოთ!“ - უთხრა მათ.

ყველას მოტყუება მხოლოდ მცირე ხნით შეიძლება, ნაწილის - დიდი ხნით, მაგრამ ხალხის ხანგრძლივი გაცურება შეუძლებელია.

„ანა კარენინას“ პრინციპი: ყველა ბედნიერი ქვეყანა ერთნაირად მოსაწყენია, ყველა უბედური კი განსხვავებულად უბედური.

ძალიან მოხერხებული პროპაგანდაა - ხალხის უმეტესობას ინსტინქტურად ებრალება უშვილო მარტოხელა დედები, ვიდრე არ მიხვდებიან, რომ ასეთები ბუნებაში არ არსებობენ.

ინტერესთა ყველა ჯგუფი ცდილობს, საკუთარი ხუშტურები და მიკროფასეულობათა საკუთრი სისტემა დაამკვიდროს. თან, უპირველეს ცნებებზე: თავისუფლებაზე, თანასწორობაზე, ძმობაზე, სიმდიდრეზე აპელირებს. ამიტომ აზროვნებისთვის ბევრი მითოლოგიური ხაფანგია დაგებული. რაც უფრო ჭკვიანი და გაქნილია სოციალური ჯგუფი, მით უფრო მდგრად მითოლოგიურ ხაფანგებს ქმნის.

მხოლოდ ერთი ფეტიში არსებობს - თავისუფლება. სხვა დანარჩენი ყველაფერი ეშმაკისეულია. თავისუფლება კი ეშმაკისეულს არ ჰგავს.

საინტერესო რამე წავიკითხე - ჩრდილოეთ კორეა რაკეტებს აკეთებს, რამე სახუმაროს კი არა, ბალისტიკურ რაკეტებს. იცით, პროცესორად რას იყენებს? PlayStatin-ის ნაწილებს. ამის გამო იაპონელები ცდილობენ გააკონტროლონ, თუკი ვინმე ერთზე მეტ PlayStatin-ს შეიძენს, არეგისტრირებენ და ა.შ.

საჭიროა, რომ დასავლეთი პოლიტიკურ ენაზე ჩამოყალიბდეს: „რუსეთი - ეს არის...“ რა არის? რუსეთი - მტერია? განმარტება „მტერი“ საკმარისი არ არის. როგორ შეიძლება მისი კლასიფიკაცია?

არსებობს ორი თემა, რომლითაც იოლად მოიგებთ ადამიანების გულს - პირველი, რომ ისინი განსაკუთრებულები არიან და მეორე, რომ მათ გაფრთხილება და მოფერება სჭირდებათ. მათი გაერთიანებით კი ფეთქებად შენაერთს - ნაციონალ-სოციალიზმს ვიღებთ.

***

ტონი ბლერს გადადგომამდე ერთი თვით ადრე ვესაუბრე. ჩვენ რამდენიმე კაცი ვიყავით, მას კიდევ უკვე ყველაფერი ეკიდა, და ამიტომ პროტოკოლით გამოყოფილი ოცი წუთის ნაცვლად ორი საათი ვილაპარაკეთ. რუსეთზე ვლაპარაკობდით. იგი თვლიდა, რადგან საქართველოდან ხართ, რუსეთშიც მშობლიურ ქვეყანასავით ერკვევითო. მან დაგვისვა კითხვა, რომელზედაც პასუხი ვერ გავეცით: „პუტინი მირეკავს და მეუბნება: მოსამართლეებზე ზეგავლენა მოახდინე, რომ ბერეზოვსკი გადმოგვცენ და რას გულისხმობს?“

ჩვენ ვუხსნიდით, რას გულისხმობდა პუტინი. მაგრამ მას არ ესმოდა. ბლერი ძალიან ქარიზმატული ადამიანია, შესაძლოა ყველაზე ქარიზმატულიც კი, ვინც კი ოდესმე მინახავს. ისე ლაპარაკობს, ყველაფერს იგებ, თუ რამეს ამბობს, ამბობს მკაფიოდ, ცხადად. ჩვენ ვუხსნიდით, ის კი ისე გვიყურებდა, თითქს ჩინურად ან ქართულად ველაპარაკებოდით. მას თავის ტვინის ქერქში ის ნეირონები არც კი აქვს, რომლებსაც შეუძლია გაატარონ სიგნალი, „ავიღო ყურმილი, დავურეკო მოსამართლეს...“. რატომ უნდა დავურეკო მოსამართლეს? დაურეკო მოსამართლეს და უთხრა: შენ, მიდი რა, ბერეზოვსკი გადაეცი. სრულიად წარმოუდგენელია. პუტინი კი... ბლერი ხომ არ ტყუოდა, რაში სჭირდებოდა იმის მოტყუება, პუტინი მირეკავს და ამას მეუბნებაო. ბლერი თავისით ვერც კი მოიფიქრებდა, პუტინმა ეს მითხრაო.

***

რაღაცას გეტყვით, რაც არავინ იცის, რამდენიმე კაცის გარდა. როდესაც პატარაკაციშვილი ლონდონში მოკვდა, „სკოტლენდ იარდმა“ ჩაატარა გამოძიება და დაადგინა, რომ იგი კოკაინის ზემოქმედების ქვეშ იყო და გულმა ვერ გაუძლო. კოკაინს არ მოუკლავს, მაგრამ გულის სისტემის მუშაობის შეფერხება გამოიწვია. ჩვენმა მთავრობამ გადაწყვიტა, არ ღირს ამ ფაქტის აფიშირებაო. მიშას ახასიათებს ხოლმე მეტისმეტი წესიერების ასეთი შემოტევები. მიუხედავად იმისა, რომ პატარკაციშვილს ვერ იტანდა, გადაწყვიტა, ეს ფაქტი უნდა მივჩქმალოთო. სინამდვილეში პატარკაციშვილი დოზის გადამეტებისგან მოკვდა. ეს იყო მიშას მეორე მსგავსი შეცდომა, ჟვანიას გარდაცვალების შემდეგ.

მიშას ჰქონდა შეხვედრა პუტინთან. ესწრებოდნენ გელა ბეჟუაშვილი, მისი მეგობარი, რომელთნაც ერთად კიევში სწავლობდა და რომელიც მაშინ საგარო დაზვერვის უფროსი იყო (საქართველოს საგარეო დაზვერვის სამსახური - არაფერს წარმოადგენს, საინფორმაციო ბიუროზე ნაკლებსაც კი, და ბეჟუაშვილიც ზუსტად ასეთივეა; თუმცა იგი მიშასთან ძალიან ახლოს იყო და თავდაცვის მინისტრიც გახდა, იგი ჩემს საყვარელ პრესონაჟებს არ განეკუთვნება), მიშას თანაშემწე ნატო ყანჩელი და კიდევ ვიღაც. ორმა მათგანმა მიამბო ეს ისტორია.

შეხვედრა საკმაოდ დაძაბული იყო, ხანგრძლივი, პუტინი კითხვებს სვამდა იმაზე, ამაზე, ათას რამეზე. „აი, თქვენ ოკუპაციის მუზეუმი გახსენით, მაგრამ სინამდვილეში, რა ოკუპაცია, ქართველმა არ მოახდინეს რუსეთის ოკუპაცია?“. და მიშამ უთხრა: „თქვენც გახსენით ქართული ოკუპაციის მუზეუმი წითელ მოედანზე“. ნატო ყანჩელმა - იგი ჭკვიანი გოგოა, მაგრამ ახალგაზრდა, ამერიკასა და ევროპაში გაიზარდა, ჩაიხითხითა. პუტინს შავი ფერი დაედო.

ჰოდა, პუტინი ეკითხება: „და ბადრის რაღა დაემართა? ვინ გააკეთა ეს?“

კითხვაც ასეთი უნდა: რა მოხდა კი არა, ვინ გააკეთა. პუტინს ხომ ჰგონია, რომ მის წინაშე სულ ამერიკელი მზვერავები დგანან. მიშა, ცხადია, - მზვერავია, ბეჟუაშვილი ხომ საერთოდ, კიევის შემდეგ ჰარვარდშიც კი სწავლობდა.


თავისუფალი და აგრარული უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2016 წელი

Tuesday, July 12, 2016

ოთარ ჭილაძე - ცა მიწიდან იწყება

ტროლეიბუსში ჩემი თავი დავინახე. იმანაც დამინახა, მაგრამ თვალი ამარიდა. მე ტაქსში ვიჯექი და სამსახურში მივდიოდი. მძღოლს ვთხოვე, ტროლეიბუსისათვის გაესწრო. ტროლეიბუსის გაჩერებაზე დავხვდი, მაგრამ მე ტროლეიბუსში უკვე აღარ ვიყავი.

მე რომ ნება მომცენ, ასე წავაწერდი სამასი არაგველის ძეგლს: ომი წაგებული იყო, მაგრამ მონობას სიკვდილი ვარჩიეთ.

***

ქართული სული: ძალიან გვინდოდა მაჭარი. სიღნაღში, რა თქმა უნდა, არ იყო. გზაზე, როცა უკან ვბრუნდებოდით, შემთხვევით გავაჩერებინე მანქანა და პირველსავე შემხვედრს ვთხოვე, ერთი ბოთლი მაჭარი მაშოვნინე-მეთქი. ჩაგვიჯდა მანქანაში და შინ მიგვიყვანა. დაფაცურდნენ ქალები - დედა და ცოლი, და ერთ წუთში მშვენიერი სუფრა გაგვიშალეს. ძალიან ავღელდით. ნამდვილი, უანგარო პატივისცემა და ადამიანობა ესაა. ფულზე ლაპარაკიც კი ზედმეტი იყო. მაინც ამოვიღე თუმნიანი და მასპინძლის პატარა ბიჭს - ნიკოს ვაჩუქე, თან ზედ წავუწერე, ჩემს სახელზე კამფეტი იყიდე-მეთქი. მასპინძელი აიმრიზა, ვითომ ეგ რად გინდოდაო. ბოლოს მითხრა, ასი წლის მერეც რომ მოხვიდე, ეგ თუმნიანი შენი წარწერით ასევე დაგხვდებაო. გადავკოცნე, ან რა უნდა მეთქვა?! ღმერთმა ჯანმრთელად და შეძლებულად ამყოფოს მისი ოჯახი.

***

მამაკაცს ნაჩუქარი თავისუფლება თრგუნავს, აბნევს, ასევდიანებს და იძულებული ხდება, გამანთავისუფლებელს ფეხებში ჩაუვარდეს, ქვეშევრდომობა სთხოვოს. მხოლოდ სისხლისა და მსხვერპლის ფასად მოპოვებული თავისუფლება უნერგავს მამაკაცს საკუთარი თავის რწმენას, არწმუნებს - ღირსია და უფლება აქვს დატკბეს დამსახურებული თავისუფლებით.

საქართველო იმ გემს ჰგავს, საჭე რომ გაფუჭებია, ანძები რომ გადამტვრევია, კურსი რომ დაკარგვია, ეკიპაჟს რომ მიუტოვებია, მაგრამ ტრიუმი საჭმელ-სასმელის დიდი მარაგით აქვს ამოვსებული.

დავიწყე ვან გოგის წერილების თარგმნა (რუსულიდან). უბრალოდ, მსიამოვნებს, თორემ ტყუილი შრომაა. ჩვენი თეორეტიკოსი მთარგმნელები გაჰკივიან, ყველაფერი დედნიდან უნდა ვთარგმნო- თო. იცოცხლე - კარგია, მაგრამ, სანამ მე ფრანგულს ვისწავლი, ვან გოგი გაცოცხლდება. მეორეც ერთი, ჩემი აზრით, მარტო უცხო ენის ცოდნა (?) საქმეს არ შველის. შენი ენაც უნდა იცოდე. ამაზე კი, რატომღაც ჩუმად არიან. თუმცა ამ შემთხვევაში, მათი თარგმნილი წიგნები ყვირიან.

დამესიზმრა, თითქოს ფოლკნერს ეწერა: საქართველოს ისევ ხამის კაბა აცვია, ღვთაებასავითო.

ჩვენი უბედურება ისაა, რომ ევროპელებისათვის აზიელები ვართ, ხოლო აზიელებისათვის ევროპელები. სინამდვილეში რა ვართ, ეშმაკმა იცის.

ჯოისი უდიდესი პაროდისტია, მაგრამ მისი პათოსი ლიტერატურის აღორძინებისკენაა მიმართული და არა პირიქით! პირიქით, უბრალოდ, არ შეიძლება, ვიდრე ადამიანი იარსებებს... ადამიანს ჭირდება ვარდზე მკვნესავი ბულბული, ძალიან მარტივად რომ ვთქვათ!

“მეტი სინათლეო” - უთქვამს გოეთეს სიკვდილის წინ. გასაგებია, მომაკვდავმა უკანასკნელად გაიბრძოლა სიკვდილისეული წყვდიადის დასაფრთხობად, ჩვენი ენამოსწრებული კრიტიკოსები კი გაიძახიან, ანდერძი დაუტოვა ახალგაზრდა მწერლებსო, რაც შეიძლება მეტი სინათლე შეიტანეთ თქვენს ნაწარმოებებშიო.

ქართველს შეუძლია იყოს თავისი ხალხის პოეტი და, ამავე დროს, თავისი ხალხის დამპყრობელი, ხალხის - გენერალიც.

მესიობა თუ გინდა, ხალხს ოინი კი არ უნდა გაუკეთო, სასწაული უნდა აჩვენო, იმისი არსებობა რომ დაიჯეროს, ვის წარმომადგენლადაც ასაღებ თავს.

ადამიანები თავიანთი განვითარების ყოველ ახალ ეტაპზე გარკვეულ წესრიგს ამყარებენ კანონების, იდეებისა თუ მოძღვრებათა შესაბამისად, მაგრამ ეს სრულებითაც არ ნიშნავს, რომ მათ მიერ შემუშავებული ცხოვრების წესი, ბოლოს და ბოლოს, საუკეთესო აღმოჩნდება და ერთხელ და სამუდამოდ დაუპირისპირდება, დათრგუნავს ბუნების წესს, რომელიც თავის თავში მარადიულ ცვლილებას, უფრო სწორად, ყველაფრის თავიდან გამეორებას გულისხმობს.

“უნდა თქვენში ატარებდეთ ქაოსს, რათა შვათ მოცეკვავე ვარსკვლავები” - ზარატუსტრა ასე ეუბნებოდა მოწაფეებს.

თუ დანარჩენ კაცობრიობას ძმის მკვლელობა ადევს ცოდვად, ჩვენ ქართველებს - ჩვენი განსაკუთრებული ცოდვა გვაქვს - მამის მკვლელობა! ბევრი რამ ამ ცოდვის გამო მოგვდის და კიდევ დიდხანს ვერ ამოვალთ, ალბათ, ამ ცოდვისგან, თუკი საერთოდ ამოვალთ როდისმე.

პირადად ჩემთვის, ქართველი ხალხის ისტორია იმიტომ კი არ არის მნიშვნელოვანი, რომ ის “ღმერთის რჩეული” ხალხია და განსაკუთრებული “მისიითაა” მოვლენილი ამ ქვეყანაზე, არამედ იმიტომ - მიუხედავად თავისი ჩვეულებრიობისა, აქამდე რომ უძლებს მრავალ არაჩვეულებრივ, არაბუნებრივ განსაცდელს და მიუხედავად მრავალი ისტორიული უსამართლობისა, გნებავთ, უსვინდისობისა, მაინც ინარჩუნებს ადამიანურ სახეს და თვისებებს.

ჩვენმა ემიგრაციამ, შეიძლება ითქვას, საერთოდ არ იცის მშობლიური ენა. მაგრამ ეს მარტო მათ ცუდ მდგომარეობაზე კი არ მეტყველებს, არამედ რუსული დამპყრობლური პოლიტიკის სისასტიკეზეც. ძნელი წარმოსადგენია, რომელიმე სხვა ქვეყნის პრეზიდენტსაც ისევე უჭირდეს მშობლიურ ენაზე წერა (ალბათ ლაპარაკიც), როგორც ნოე ჟორდანიას. ასევე ძნელი წარმოსადგენია, რომელიც გნებავთ ქვეყნის მწერალი, რობაქიძესავით იტანჯებოდეს მშობლიური ენის სტიქიაში.

ჩვენ თუ მართლა თავისუფლებას ვესწრაფვით, ანუ, თუ მართლა თავისუფლებისთვის ვიბრძვით, ჩვენ შორის ნებისმიერი დაპირისპირება - სოციალური იქნება ის თუ ინტელექტუალური - დაუშვებელია. ჩვენ ყველანი ერთად და ერთნაირად უნდა გავთავისუფლდეთ: ურწმუნონიც და მორწმუნენიც, უვიცნიც და მცოდნენიც, უცოდველნიც და ცოდვილნიც, უპოვარნიც და მდიდრებიც, უნიჭონიც და ნიჭიერნიც, პატრონიანიც და უპატრონონიც. არც ერთი ხალხი მარტო მორწმუნე, ან მარტო მდიდარი ადამიანებისაგან არ შედგება, სადაც ალხანაა, იქ ჩალხანაცაა. რასაკვირველია, თუკი ხალხი ვართ და არა ტომი, ეთნიკური ჯგუფი, ანდა კიდევ უარესი, რელიგიური სექტა. ჩვენ, საბედნიეროდ, ხალხი ვართ, თანაც ერთ-ერთი უძველესი ხალხი დღევანდელ მსოფლიოში და ეს უპირველეს ყოვლისა, დადასტურებულია ჩვენივე ისტორიით, ჩვენი ბუნებით, ჩვენი კულტურით...

ბავშვობაში საითაც არ უნდა გაიხედო, დედის საკინძის ღილი ციმციმებს ყველგან!!! დედის საკინძის ღილითაა შეკრული ქვეყნის უბე!!! უფრო სწორად, უნდა იყოს შეკრული. დღევანდელ ცხოვრებას დედის საკინძის ღილი აკლია სწორედ.

ადამიანს ძირითადად ძალით იმონებენ, თუმცა არცთუ ისე იშვიათად, საკუთარი სურვილითაც, ნებაყოფლობით, შეგნებულად ემონება ვიღაცას. ხალხისა არ იყოს, ადამიანიც უმთავრესად საკუთარი ნების გამოხატულებად თვლის იმის ნების აღსრულებას, ვინც უყვარს, ვისიც სჯერა, ანდა ვისიც ეშინია დროის ამა თუ იმ ეტაპზე. ვემონები, რადგან ასე მსურს, ასე მიმაჩნია საჭიროდ და არა იმიტომ, ვთქვათ, რუსთაველთანაც რომ გვხვდება ნებაყოფლობითი მონობის მაგალითი. რუსთაველთანაც იმიტომ გვხვდება მსგავსი მაგალითი, თავისთავად უაღრესად ადამიანურ მოთხოვნილებასთან რომ გვაქვს საქმე. მაგრამ, რაკი რუსთაველი ვახსენეთ, იქ ორმხრივ მონებაზეა ლაპარაკი ხაზგასმულად - ერთმანეთს ემონებიან და არა რომელიმე მათგანს. თანაც, მაინც და მაინც, ავთანდილსა და ტარიელს “სჭირთ ერთმანეთის მონება” და არა, ვთქვათ, ტარიელსა და ფრიდონს. აქ თანასწორთა, თანატოლთა, თანამზრახველთა ურთიერთ მონებაზეა ლაპარაკი და არა მონარქისა და ვასალის ცალმხრივ მორჩილებასა თუ თაყვანისცემაზე. მე მგონი, სწორედ ეს ცალმხრივობაა ჩვენი დღევანდელი დაბნეულობის მიზეზიც...

რუსთაველზე გასვლა არ მინდა: მტრის თვალს არ ენახება თურმე იქაურობა. თავისუფლად შეიძლება ითქვას, რომ “თბილისთან” და “მხატვრის სახლთან” ერთად მთელი ჩემი წარსული დაიწვა. (1992წელი)

ერთიც უნდა ითქვას, ქართველი ხალხის და საერთოდ საქართველოს აბუჩად აგდების უფლება არც ხელისუფლებასა აქვს და არც ხელისუფლების მოწინააღმდეგეთ. არავის არა აქვს ნება რუსთაველის პროსპექტზე საარტილერიო ომი გააჩაღოს, რუსთაველის პროსპექტზე, სადაც სამარცხვინო რეჟიმის დროსაც, ჩემს ახალგაზრდობაში, ხულიგნებიც კი ივიწყებდნენ თავიანთ ხულიგნობას და უბატონოდ არ ეთხოვებოდნენ ერთმანეთს!!!

შოუ ამბობდა, ინგლისელებმა მშობლიური ენა ცუდად ვიცითო. ჩვენ ისიც არ ვიცით, რა არ ვიცით.

კამიუს რომ დავესესხოთ, ქვეყანას გადაარჩენს გულის სინათლით განათებული გონება!

ორმოციანი წლების თბილისში პირველად მოხვედრილი კაცისთვის რომ გეკითხათ, ყველაზე მეტად რამ მიიქცია შენი ყურადღება ამ ქალაქშიო, დაუფიქრებლად გიპასუხებდათ - პიანინოს ხმამო. მართლაც, თითქმის ყველა ბინაში იდგა პიანინო და ისეთი შთაბეჭდილება იქმნებოდა, თითქოს თავად სახლები გამოსცემდნენ ამ ხმას, თითქოს ნებისმიერი სახლი, იმავე დროს მუსიკალური ყუთიც იყო და სარკმელი რომ გამოგეღოთ უნებურად, მაშინვე სავარჯიშო გამები გამოფრინდებოდნენ იქიდან, ტყვეობიდან თავდაღწეული ჩიტებივით.

არასოდეს, არც ერთი წამით არ უნდა დაგვავიწყდეს “გარდაქმნის” გარიჟრაჟზე მოსკოვის ქუჩებში “მოულოდნელად”, “თავისთავად” დაბადებული ლოზუნგი: “გაუმარჯოს საქართველოს უქართველებოდ!”

ქვეყნის გადარჩენა არ შეიძლება, სანამ არ გარდაიქმნება თავად ადამიანი. უფრო სწორად, ადამიანის გარდაქმნა თავისთავად გამოიწვევს ქვეყნის გარდაქმნასაც. ჩვენ კი როგორ ვიქცევით? ერთსა და იმავე ადამიანებს ვავალებთ ქვეყნის დაქცევასაც და აშენებასაც. შედეგიც ნათელია!

ერთ რამეს ვინატრებდი მხოლოდ - ოდესღაც, საუკუნეთა მიღმა, ისევ ამ მიწაზე და ამ ცის ქვეშ, ვიღაცამ, სულერთია ვინ, ოღონდ ჩემი ვინაობისა და ხელობის მცოდნემ (შეიძლება დამფასებელმაც), ჩემს საფლავს ჩასძახოს: იძინე მშვიდად, ჯერ ისევ ვარსებობთ, ისევ ვიბრძვით, ისევ ხალხი გვქვიაო!

გონკურები განსაკუთრებული ძმები იყვნენ - ერთად წერდნენ - რაც სრულებითაც არ არის ძმობის დამახასიათებელი თვისება. რაც მთავარია, არც მხოლოდ ძმობაა საკმარისი საერთო შემოქმედებისათვის. ძმობაზე მეტი მნიშვნელობა აქვს პოზიციას, მრწამსს, მიზნის ერთიანობას. მხოლოდ ძმობა, ასევე, არ არის საკმარისი, შენი შინაგანი ცხოვრების თანამონაწილედ გახადოს მეორე ადამიანი.

კამიუ: “როცა ისინი (მწერლები) ლაპარაკობენ, თავს ვესხმით და ვაკრიტიკებთ, ხოლო, თუკი თავმდაბლობის გამო სდუმან, ახლა მათი დუმილი ხდება ჩვენი გაუთავებული მსჯელობის საგანი და დუმილისთვის ვკიცხავთ საჯაროდ”.

კამიუს მიაჩნია (და მეც სავსებით ვიზიარებ ამ აზრს), რომ თავისუფლებისა და სამართლიანობის გათიშვა ისეთივე არასწორია, როგორც შრომის და კულტურის, მშრომელთა და ინტელიგენტთა. “თავისუფლებას თუ ვალდებულებად ჩავთვლით და არა პრივილეგიად, მხოლოდ მაშინ მოხდება შერწყმა (გაერთიანება) მშრომელებისა და ინტელიგენტებისა, რამდენადაც ყველაფერი, რაც ამდაბლებს შრომას, ამდაბლებს გონებასაც და პირიქით, ყველაფერი, რაც ამდიდრებს გონებას, ამდიდრებს შრომასაც”.

ჰესე ამბობს, ათი ათას გერმანელში ერთს ვერ მონახავ, გერმანულად წერდეს და მეტყველებდეს გერმანულადო. იქნებ, არა მარტო ქართველი, არამედ ნებისმიერი ხალხის თვისებაა მშობლიური ენისადმი არასერიოზული, აგდებული დამოკიდებულება?! თუ ასეა, მთლად დაღუპულები არ ვყოფილვართ. მაგრამ, არც თავის დაიმედება შეიძლება ამით. გერმანელს ჯვარი სწერია. გერმანიაში გერმანულის იმდენი საუკეთესო მცოდნე, რამდენი კაციც საერთოდ ცხოვრობს საქართველოს ტერიტორიაზე, ყოველთვის იქნება. ბერლინის კედელს დაანგრევ, გერმანულ კულტურას კი კენჭსაც ვერ ჩამოამტვრევ. ჩვენ გაცილებით მეტის ცოდნა გვმართებს, განუწყვეტლივ უნდა ვისწავლოთ და ვიშრომოთ, ამქვეყნად არსებობის უფლება რომ შევინარჩუნოთ, თუკი რასაკვირველია, მოპოვებული გვაქვს. სხვათაშორის, ბერნარდ შოუც საყვედურობს ინგლისელებს, მშობლიური ენის არ ცოდნას, მაგრამ ამით თავის დაიმედება ისევ ჩვენს სიბრიყვეს დაამტკიცებს მხოლოდ. ჩვენ ილიას უნდა ვუსმინოთ! სიმართლეს მხოლოდ ის გვეტყვის. შოუმ და ჰესემ, ალბათ, არც იცოდნენ ქართული ენაც თუ არსებობდა ამ ქვეყანაზე.

...იმ დღეს რუსთაველზე, ოპერის პირდაპირ, წიგნის მაღაზიის წინ გამოტანილი დახლიდან ვიღაცამ ჩემი წიგნი აიღო და გადაფურცლა. უნებურად დავიძაბე, გავილურსე, გავიგონე, როგორ აბრაგუნდა მკერდში გული. ასე ემართება, ალბათ, მეთევზეს, როცა მის მისატყუარს თევზი გაეთამაშება.

ილიას ტრაგიკულად დაღუპვის შემდეგ, არ ყოფილა ჩვენს ცხოვრებაში ისეთი პერიოდი, მის შემოქმედებას მნიშვნელობა დაჰკარგოდეს რომელიმე ჭკუათამყოფელი ქართველისათვის; არ ყოფილა, ილიას შემდეგ, მეტნაკლებად მნიშვნელოვანი მწერალი, რომელსაც არ განეცადოს როგორც მისი პოეზიის, ისევე პროზის კეთილისმყოფელი გავლენა; ილიას ფენომენი უფალივით მრავალმხრივია და განუყოფელი, ანუ, განუყოფლად იყოფის მხოლოდ, ესე იგი, ერთსა და იმავე დროს, დიდი მწერალიცაა და დიდი მოღვაწეც. ილია ჭავჭავაძე ჯერ ისევ ჩვენთან არის, ჩვენ შორის ტრიალებს, მაგრამ ყველას როდი შეუძლია მისი დანახვა.

“ულისე” მომავლის წიგნია. ყველა კულტურულ ხალხს, რომელიც ხვალაც აპირებს ცხოვრებას, აუცილებლად უნდა ჰქონდეს თარგმნილი თავის ენაზე. ჩვენ გვაქვს. თუ საქართველო ქვეყნად დარჩება, თუ ქართველი ხალხი ხვალაც შეინარჩუნებს თავის მეობას, ნიკო ყიასაშვილის სახელი გაცილებით მეტს ეცოდინება, ვიდრე დღეს იცის. “ულისე” საუკუნის დასაწყისში დაიწერა, მაგრამ მთელი საუკუნის განმავლობაში, მეტნაკლებად მნიშვნელოვანი მწერლისთვის ის უფრო ფინიშის აღმნიშვნელი ხაზი იყო, ვიდრე სტარტისა.

შვედეთის აკადემიამ ჩემი კანდიდატურა სცნო, ალბათ ესეც რა- ღაცას ნიშნავს, მაგრამ ჩვენს გაჭირვებას ვერ უშველის. მთავარი წინ არის. (1999 წ.)

“რა ენა წახდეს, ერიც დაეცეს” - გვითხრა პოეტმა, ჩვენ გაფრთხილებად კი არ მივიღეთ ეს, არამედ რჩევად. ყოველ შემთხვევაში, ჯერჯერობით ასე ჩანს. ქართული ენის დაცვის კომიტეტი, ჯერჯერობით, საკუთარ უფლებებს იცავს მხოლოდ. თბილისს ნამდვილად არ ეტყობა, მის მშობლიურ ენას მართლა რომ იცავს ვინმე...

დამთავრდა ჩემი მწერლობა - რაც დავწერე ნაგავია, რისი დაწერაც მსურდა, ვერ დავწერე! ბასტა! ამოიწურა მადანი, დაწყდა წყარო, დაილია სანთელი, გათავდა პური... მიიწურა სიცოცხლე, როგორც ეს ნოემბერი... მწერლობა, ასე თუ ისე, კიდევ ამართლებდა ჩემ ამქვეყნიურ არსებობას. ნამდვილად უაზრობაა, ამ დღეში ვიყო და თანაც ვერაფერს ვწერდე... რაღაც უნდა მოხდეს! აუცილებლად. დღითი დღე ვეფლობი უმოქმედობისა და უაზრობის ჭაობში... წნევის გაზომვა და მაჯის დათვლა გამართლებულია, თუკი რამეს ქმნი, რაღაცისთვის გჭირდება ნორმალური წნევა და მაჯა. ამაზრზენი სანახავია საკუთარი მაჯის მთვლელი კაცი. საცოდაობაა! არ მინდა ვიყო საცოდავი. არ მინდა! მაგრამ სიკვდილის რომ მეშინია? მერე რა?! ეს ცხოველური შიშია და მეტი არაფერი. მარტო სიკვდილის ხომ არ მეშინია?! მეშინია მიწისძვრისაც, ხანძრისაც, მთვრალი ხულიგნებისაც, ხუნაგისაც, გრიპისაც... ღმერთმა იცის, რისი აღარ ეშინია კაცს, მაგრამ მაინც კვდება. ასე რომ, შიში დიდი დაბრკოლება არ არის. შიშს მოევლება. მთავარია... მთავარია არ გინდოდეს სიკვდილი. ამისთვის კი ბევრი რამ არის საჭირო, გარდა ჯანმრთელობისა, საქმე უნდა გქონდეს და აკეთებდე. ქალი უნდა გყავდეს და... მოკლედ, დროა, ჭკუას მოვუხმოთ და ერთხელ კიდევ გავიბრძოლოთ... სჯობს ბრძოლის ველზე მოკვდე, ვიდრე წარმოდგენილმა ბრძოლების შიშმა მოგკლას ლოგინში ბოლოს...

იკითხეთ, იკითხეთ ყველაფერი - ცუდიც და კარგიც, გასართობიც და განმანათლებელიც. კითხვა სავალდებულო შრომაა და საკმაოდ მძიმეც, როგორც მიწის ხვნა, გუთნის გამოჭედვა, ღვინის დაყენება. მხოლოდ თვალით აღქმული სიტყვა დაკარგული შრომაა. სიტყვას უნდა ჩასწვდე გონებითაც და გულითაც. განუწყვეტლივ უნდა ეცადოთ, როგორმე შეაღწიოთ სიტყვაში და იქიდან დაინახოთ უთქვენოდ დარჩენილი სამყარო - უპირველეს ყოვლისა, თქვენს ამქვეყნიურ დანიშნულებას, თქვენს მოწოდებას დაინახავთ, რაც არა მარტო გაგიიოლებთ ცხოვრებას, ანუ, არამხოლოდ მიწიერი პურის მოსაპოვლებად იზრუნებთ, არამედ სულიერისაც, ანუ, იმ პატარა მინდვრის გადასარჩენად, რომელზედაც თქვენი წილი, მაინცდამაინც თქვენთვის განკუთვნილი პური მოდის და რომელსაც სამშობლო ჰქვია...

რუსეთისგან გავთავისუფლდეთ, სამშობლოსგან კი არა! ჩვენ პირიქით მოგვდის, სამშობლოსგან ვთავისუფლდებით და რუსეთისკენ მივილტვით ისევ... უშენოთ ჩვენი სიცოცხლე, ვაჰმე როგორი ძნელიაო... ამაზე მეტი სიბრიყვე გაგონილა?!

“ქართველი კი, თავით ფეხებამდე აბრეშუმისა და ხავერდის ტანისამოსშია გახვეული - ეს არის მეჩვიდმეტე საუკუნის ცივილიზაცია, ეს არის ვენეცია, სიცილია, საბერძნეთი”. ალექსანდრე დიუმა

ცივილიზაცია, თავისი არსით, დამპყრობელია, მისთვის არც სამშობლო არსებობს, არც ეროვნებები, არც ადათ-წესები. პირიქით, თავის წესებს ამკვიდრებს ყველგან, თუნდაც, იმავე კომპიუტერის მეშვეობით. ერთადერთი, ვის წინაშეც უმწეოა, კულტურაა. უფრო ნათლად რომ ვთქვათ, ცივილიზაცია კი არ იმონებს, თავად ემონება კულტურას. ამიტომ, რაც უფრო კულტურულია ადამიანი, მით უფრო მეტ სიკეთეს გამორჩება ცივილიზაციას. ჩვენი ხსნაც ისევ და ისევ კულტურაა. კულტურა გვაძლევს სახესა და სახელს, რითაც გამოგვარჩევს სხვებისაგან და, ამავე დროს, სისხლხორციანად გვაკავშირებს ყველასთან, ვისაც არა მარტო შექმნა, არამედ სხვისი შექმნილის დანახვა და დაფასება შეუძლია.

სხვადასხვა დროის ჩანაწერები