Monday, October 20, 2014

ინტერმეცო დერეფანში - გოგონა, რომელმაც კრაზანების ბუდე დაანგრია

ნაწყვეტი სტიგ ლარსონის რომანიდან - „გოგონა, რომელმაც კრაზანების ბუდე დაანგრია“

ამერიკის სამოქალაქო ომში დაახლოებით ექვსასი კაცად გადაცმული ქალი იბრძოდა. საკვირველია, რომ ისტორიის ეს მონაკვეთი ჰოლივუდს გამორჩა - იქნებ ეს ისტორიული მოვლენა იდეოლოგიურად მეტისმეტად რთული დასამუშავებელია?

ისტორიკოსებს ყოველთვის უჭირდათ ისეთი ქალების აღწერა, რომლებიც სქესობრივი განსხვავების საზღვრებს არღვევდნენ. ყველაზე ნათლად ეს განსხვავება სამხედრო დაპირისპირებებში ჩანს (დღესაც კი შვედეთში ქალის ცხენირემზე ნადირობა დიდი მითქმამოთქმის საბაბი შეიძლება გახდეს).

თუმცა, ანტიკური ხანიდან დღემდე მრავალმა მითმა თუ ლეგენდამ მოაღწია მებრძოლ ქალებზე, ამორძალებზე. ისტორიულ წიგნებში მათ მეომრების, მმართველებისა და წინამძღოლების სახელი დაიმკვიდრეს.

ეს ქალებიც ჩერჩილივით, სტალინივით და რუზველტივით მსოფლიო მასშტაბის გადაწყვეტილებებს იღებდნენ:

სემირამიდა ნინევიელი
სემირამიდა ნინევიელი, რომელმაც ასურეთის იმპერია შექმნა, და დედოფალი ბუდიკა, რომელმაც ოკუპანტი რომაელების წინააღმდეგ ბრიტანელები ააჯანყა, მრავალთაგან მხოლოდ ორი მაგალითია.

დედოფალი ბუდიკა
ბუდიკას ქანდაკება „ბიგ ბენის“ პირდაპირ, ვესტმინსტერის ხიდთან, თემზის ნაპირას დგას. თუ ახლომახლო მოხვდებით, მისი მონახულება არ დაგავიწყდეთ.

მეორე მხრივ, ისტორია ძალიან თავშეკავებულია იმ მდაბიო ქალების მიმართ, რომლებიც უბრალო ჯარისკაცების მხარდამხარ იბრძოდნენ ომში.

არადა, იშვიათია ისეთი ომი, რომელშიც ქალს არ მიუღია მონაწილეობა.

ინგლისურიდან თარგმნა ნიკა სამუშიამ
„ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა“, 2012წ.

Tuesday, October 14, 2014

ძველი ბერძნული ხალხური პოეზია

აღამაღლეთ, აღამაღლეთ
დაუცალეთ ღვთაებას ზეცა,
ღმერთმა ისურვა
წარმოგვიდგეს მთელი დიდებით
და მზვაობარმა
შუა ზეცად გადაიაროს.

***

მოდი, მაღალო დიონისე,
ალეას ტაძრად,
წმინდა ტაძრად მოდი, ქარიტთა დასით,
მოდი, ბორგნეულო,
ხარის ფეხებით,
ხარო, მეუფეო,
ხარო, მეუფეო.

***

სად არის ვარდები,
სად არის იები,
სად არის ჩემი ნათელი მთვარე?
აი, ვარდები,
აი, იები,
და აი, შენი ნათელი მთვარეც.

***

რა დაითმინე? ო, ნუ გამთქვამ, გემუდარები,
ადექი, ვიდრე მოვიდოდეს, გაუჩინარდი,
დღე ახლოვდება, გახედე სარკმელს, ხომ არ ინათა?

***

შემოფრინდა მერცხალი
ნათელი დღის ხარებით,
გაზაფხულის ხარებით,
მუცელთეთრი, ზურგშავი.
სავსე კერის მიართვით
ხილი, ღვინო ფიალით,
მხოლოდ ხორბალს, მუხუდოს
არ მიიღებს მერცხალი.
კეთილი ნებით მოგვცემ თუ წაგართვათ,
გაიღე წყალობა, თორემ დაისჯები:
კარს ჩამოვიღებთ, ან კარების ბჭეს,
სულაც დიასახლისს მოგტაცებთ, მიმალულს,
ტანად პატარაა, იოლად წავიყვანთ.
თუკი გვიმასპინძლებ, იყავი გულუხვი.
გაუღეთ, გაუღეთ კარები მერცხალს,
მოხუცნი კი არა, ბავშვები მოგივალთ.

"ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა"

სუნ ძი - ომის ხელოვნება

ბოლო ორი ათასწლეულის განმავლობაში, იმპერიული ჩინეთის სამხედრო აზროვნება, სისხლისმიერი ბრძოლებისა და ინტელექტუალური ანალიზის ეს რთული პროდუქტი, მუდმივ შევიწროებას განიცდიდა.

ხანის დინასტიის მეფობის ეპოქიდან მოყოლებული, კონფუცის თვითმარქვია მიმდევრები ხან აშკარად, ხან შეფარვით უყურადღებოდ ტოვებდნენ დიდი მოძღვრის დოქტრინას, ცალსახად ამბობდნენ უარს იარაღის გამოყენებაზე დასამხედრო საქმესთან დაკავშირებით დასმულ ნებისმიერ საკითხს გაურბოდნენ.

ჩინელები უკვე ხმამაღლა გმობდნენ ასეთ მიდგომას. თუმცა ამ ხალხის ცივილიზებული და კულტურული თვითაღქმის მიუხედავად, ერი ვერ ახერხებდა არმიის ან სარდლების გარეშე ცხოვრებას, განსაკუთრებით „ბარბაროსთა“ თავდასხმების მუდმივი საფრთხისა და მომთაბარე ტომებთან მიმდინარე კონფლიქტების ფონზე. შესაბამისად, კვლავ გრძელდებოდა ადრეული ხანის სამხედრო ტრაქტატების შესწავლა გადაფასება.

ამის გამო მოხერხდა კიდეც მათი გარკვეული რაოდენობის გადარჩენა, ხოლო სამხედრო კრიზისების გახშირებამ, როგორც მოსალოდნელი იყო,ხელი შეუწყო პროფესიონალი სამხედრო მოღვაწეების აღზრდასა და დამატებით სტრატეგიულ სწავლებათა მეთოდების ჩამოყალიბებას.

და მაინც, კონფუცის კლასიკურ მოძღვრებასა და სხვადასხვა ტრადიციულ მონოგრაფიებთან შედარებით, სამხედრო თემატიკის შინაარსის კრებულების რაოდენობა მეტისმეტად მწირი იყო და მხოლოდ რამდენიმე შრომას ითვლიდა.


სამხედრო საკითხებს დაეთმო მეომარ სამეფოებში მოღვაწე (ძვ.წ.403-221 წწ.) გავლენიანი ფილოსოფოსების, მაგალითად, მმართველი შანის, რამდენიმე ნაშრომის ცალკეული თავები. ხშირად მათი შინაარსი რადიკალურ ხასიათს ატარებდა.

ბევრი სახელოვანი მოაზროვნე, მათ შორის, სუნძი და ჰან ფეიძი, განიხილავდა სახელისუფლებო და სამხედრო მოწყობის, მოტივაციისა და წვრთნის, გამბედაობის ბუნებისა და სახელმწიფოს კეთილდღეობის ხელშემწყობი სტრატეგიის ჩამოყალიბება შექმნის ძირითად საკითხებს. ჯო ჯუანისა და სხვათა ისტორიულ შრომებში აგრეთვე აისახა იმდროინდელი გავლენიანი მთავრების ბევრი შეხედულება.

ამ შრომებმა შემოინახა ცნობები გამოჩენილი სტრატეგების შესახებ. აქვე საკმაოდაა წარმოდგენილი ველზე მოქმედების ტაქტიკის აღწერაც. 


განსაკუთრებით ცნობილი იყო რამდენიმე უძველესი მონოგრაფია სტრატეგიის საკითხებზე. სუნის პერიოდის (დაახლ. 1078 წ.) მეცნიერებმა შეაგროვეს, შეასწორეს და კრებულის სახე მისცეს ექვს უმნიშვნელოვანეს გადარჩენილ შრომას.

ამავე კრებულში შეიტანეს ტანის დინასტიის წიგნი და მიიღეს ამჟამად „შვიდი სამხედრო კლასიკური შრომის“ სახელით ცნობილი კრებული. ამგვარი კოდიფიკაციის მეშვეობით, აღნიშნულმა შვიდმა შრომამ სამეცნიერო საფუძველი მოუმზადა მთავრობას სამხედრო საქმიანობის წარმართვისთვისა და ტაქტიკური და სტრატეგიული კონცეფციების ჩამოსაყალიბებლად. 


ბარბაროსთა უწყვეტი შემოსევებისა და სამხედრო საფრთხის მიუხედავად, რომლებიც თან სდევდა ქვეყანას მთელი ისტორიის მანძილზე, იმპერიული ჩინეთი სულაც არ იყო განწყობილი აგრესიაზე სამხედრო აგრესიით პასუხის გასაცემად. აქ გამონაკლისად ჩაითვლება მხოლოდ ხანის ყოფილი დინასტიის ლიდერების ან ახალგაზრდა, დინამიკური მმართველების (მაგ., თანდა თაიცინის) როგორც წესი, რომელიმე დინასტიის ჩამოყალიბების ადრეულ წლებში იმთავითვე დასაღუპად განწირული ექსპანსიონისტური პოლიტიკა.

ჩვეულებრივ, ქვეყნის მმართველები და მინისტრები ისეთ პოლიტიკას ირჩევდნენ, რომელიც ერის კულტურული მიმზიდველობის მითს ეფუძნებოდა. ამის მიხედვით, მეზობლებზე აშკარად აღმატებულ ჩინურ ცივილიზაციას, ღირსების ძალით აღზევებულსა და ბრწყინვალე მატერიალური მიღწევებით წელგამაგრებულს, უბრალოდ ვერ გაუძლებდა განუვითარებელ ხალხთა მტრული მისწრაფებები.

ჩინეთში თვლიდნენ, რომ ცხოვრების ცივილიზებული წესის თანმხლები კომფორტი, შეთავსებული მუსიკასა და ქალებთან, ყურადღებას გაუფანტავდა და ნებისყოფას მოუდუნებდა საომრად ყველაზე მეტად განწყობილ ხალხსაც კი. გარდა ამისა, თუ არ მოხერხდებოდა მათი ნებაყოფლობით ან ქრთამების საშუალებით დათრგუნვა და მუდმივად დამორჩილება, ურჩთა წინააღმდეგ შეიძლებოდა სხვა, უფრო მორჩილი და ჩინეთის ცხოვრების წესს მორგებული მომთაბარე ტომების გამოყენება. ეს კარგად შეესაბამებოდა „ბარბაროსის წინააღმდეგ ბარბაროსის გამოყენების“ საუკუნეებით გამოცდილ ტრადიციას.


კონფუცის სწავლების თანახმად, რომელიც ყოფილი ხანის ეპოქაში ჩინეთის ტრადიციულ ფილოსოფიად იქცა და უკვე სახელმწიფოებრივ იდეოლოგიას ასახავდა, მმართველმა მხოლოდ საკუთარი ღირსების გრძნობა უნდა გაიღვივოს, თავისი ქმედება გარემოებებთან ჰარმონიულად წარმართოს და კეთილშობილური პოლიტიკის წყალობით მოიპოვოს საერთო საქვეყნო მხარდაჭერა, რითაც მიაღწევს სამეფოს სტაბილურობას.

ბუნებრივია, არსებობდა განსხვავებული აზრიც. კონფუცის მოძღვარების მიმდევარი მენციუსიც (ძვ.წ. 371-289 წწ.) კი იცავდა იმ შეხედულებას, რომ დროდადრო, ბოროტი მმართველების ასალაგმავად და ხალხისათვის ტანჯვის შესამსუბუქებლად, აუცილებელია სადამსჯელო სამხედრო ექსპედიციების მოწყობა. მიუხედავად ამისა, სუი იანდის (მეფობდა 605-617 წწ.) მსგავსი მმართველების გარდა, რომელმაც ჩინეთის იურისდიქციის გაფართოების მცდელობით ერი გაღატაკებამდე მიიყვანა, სხვა მმართველები სამხედრო გზას დიდი ყოყმანით მიმართავდნენ, ხოლო სახელმწიფო მოხელეთა უმეტესობას უღირსად მიაჩნდა ყველაფერი, რაც სამხედრო სამსახურთან იყო გაიგივებული. 


***
ომში ფასი აქვს სწრაფ გამარჯვებას, და არა ჯანჯალ ლაშქრიანობას.

ასჯერ ბრძოლაში ასჯერვე გამარჯვება კიდევ არ ნიშნავს უმაღლეს ოსტატობას ოსტატობათა შორის, უმაღლესი ოსტატობა ოსტატობათა შორის ნიშნავს: მტრის ჯარის დამორჩილებას ბრძოლის გარეშე.

ომი, მუდამ ფლიდობის გზაა, ამიტომ, თუ რამე გძალუძს, მოაჩვენე, რომ არ გძალუძს; თუ რამეს აპირებ, დააჯერე, რომ არ აპირებ; თუ უახლოვდები, აფიქრებინე, რომ შორდები; და თუ შორდები, დაარწმუნე, რომ უახლოვდები. თუ მტერი რამეს დახარბებია - გაიტყუე იმავ სარგებლით; თუ არეულობას მოუცავს - მყის დაასწარ და იხელთე; თუ ძალით სავსეა - ჯერ მოუფრთხილდი; თუ ჯარით მძლავრობს - ჯერ მოერიდე; თუ რისხვას მოუცავს - დააშოშმინე; თუ რიდიანობს - გაადიდგულე; თუ დასვენებულია - მოქანცე; თუ თანხმობა აქვს - გათიშე. დაჰკარ იქ, სადაც არ გელის; დაიძარ მაშინ, როცა არ ელის. აი, ჭეშმარიტი ოსტატობა სარდლისა, რომელიც გამარჯვების საწინდარია, თუმცა წინდაწინ ვერვინ აირჩევს რომელიმე ხერხს.

დროულად უნდა შენიშნო შენს დასაზვერად მოგზავნილი მტრის ყველა ჯაშუში, მაშინვე უნდა მოისყიდო და დაიყოლიო უხვი სარგებლით, ხოლო როგორც კი გადაიბირებ, შეგიძლია თავისუფლად გაუშვა უკან. ამგვარად შესძლებ გაიჩინო და გამოიყენო მოქცეული ჯაშუში.

მებრძოლნი, მომწყვეულნი საბედისწერო ჩიხში - აღარაფერს უფრთხიან; მეომარნი, მოხვედრილნი გამოუვალ ადგილებში - კიდევ უფრო მტკიცდებიან; ღრმად შეჭრილნი მტრის მიწაზე - ერთ მუშტად იკვრიან; შველის არსაით მომლოდინენი - მედგრად იბრძვიან.

ომის ყველაზე კარგი ხერხია - მტრის საომარი გეგმების ჩაშლა, მომდევნოა - სხვებთან მისი კავშირის მოშლა, შემდეგია - ბრძოლით მისი ჯარის მოსპობა, ბოლო და ყველაზე უარესია - მტრის ქალაქების ალყით აღება.

მტერთან ჯერ იყავ გაუბედავი, ისე ვით მორცხვი ქალწული; ხოლო როგორც კი გაგეხსნება შეტევისათვის, მოსწყდი გასხლეტილ კურდღლის სისწრაფით, ისე რომ თავდაცვაც კი ვერ მოასწროს.

ჯარის დაკვრა მტრის ლაშქარზე უნდა ჰგავდეს სალესის დაცემას კვერცხთა გორაზე. აი, სახე ძლიერით სუსტში ზუსტად დარტყმისა.

ჯარის ბრძოლის გზა ჰგავს წყლის დინებას: წყალი, დინებისთვის, გვერდს უვლის მაღლობს და ეშვება დაბლობში, ჯარი გამარჯვებისთვის, გვერდს უქცევს ძლიერ ადგილს და ურტყავს სუსტში. წყლის დინების გზას საზღვრავს მიწა, ჯარის გამარჯვების გზას - მტრის ვითარება.

ის, ვისაც ხელეწიფება სარდლობა როგორც მცირე, ისე დიდი ძალებისა - შესძლებს გამარჯვებას; ის,ვისაც ესმის თუ როდის შეიძლება ბრძოლა და როდის არა - შესძლებს გამარჯვებას.

ომში მარტო ლაშქრის სიმრავლე დიდს არას გარგებს, ცარიელი ძალის იმედით ნურასდროს ჯიქურ ნუ მიხვალ მტერზე.

მოხეთქილ ნიაღვარს ლოდებიც მიაქვს, აი, ძალოვნება სწრაფი შეტევისა; ორბის კამარას ბეღურაც ეწირება, აი, სიზუსტე გათვლილი დარტყმისა.

როგორც წყალს არ აქვს მუდმივი ფორმა, ასევე არც ომია მუდმივი მდგომარეობა.

Monday, October 13, 2014

თუკიდიდე - პელოპონესის ომის ისტორია | პირველი წიგნი

თუკიდიდე ათენელმა აღწერა პელოპონესელთა ომი ათენელების წინააღმდეგ. ის თავისი ნაშრომის წერას ომის დაწყებისთანავე შეუდგა, რადგან თავიდანვე მიხვდა, რომ ეს ომი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ღირსშესანიშნავი იქნებოდა აქამდე წარმოებულ ყველა ომს შორის.

მან ასე განსაჯა, რადგან ორივე მხარე ბრძოლის დაწყებას თავისი ძლიერების ზენიტში და სრულ საბრძოლო მზადყოფნაში შეხვდა. გარდა ამისა, ის ხედავდა, რომ სხვა ბერძნული ქალაქებიც ან უკვე მიემხრნენ რომელიმე მხარეს, ან აპირებდნენ ამას. მართლაც, ომმა შეძრა ელინებიც და ბარბაროსთა ნაწილიც, შეიძლება ითქვას, კაცობრიობის დიდი ნაწილი. მართალია, ჩვენგან დროში დაშორების გამო, ძნელია ზუსტად დადგენა, თუ რა უძღოდა წინ ამ ომს და, მით უმეტეს, რა ხდებოდა კიდევ უფრო ადრე, მაგრამ სარწმუნო ცნობების საფუძველზე მივედი იმ დასკვნამდე, რომ ეს ძველი ისტორიული მოვლენები არ იყო მნიშვნელოვანი არც სამხედრო და არც სხვა რამ თვალსაზრისით.

ცხადია, ახლა ელადად წოდებულ ქვეყანას ცოტა ხნის წინ გაუჩნდა ბინადარი მოსახლეობა. ძველად აქ გადაადგილდებოდნენ ტომები და ყოველი ტომი თავის საცხოვრისს უფრო ძლიერი მომხვდურის ზეწოლის შედეგად ტოვებდა. მაშინ ჯერ არ არსებობდა არც დღევანდელი ვაჭრობა და არც ტომებს შორის ურთიერთობა ზღვასა თუ ხმელეთზე. მიწას მხოლოდ იმდენს ამუშავებდნენ, რომ თავი გამოეკვებათ. მათ არ გააჩნდათ ზედმეტი ქონება, არ რგავდნენ ხეხილს, რადგან არ იცოდნენ, როდის დაესხმოდა თავს მტერი და წაართმევდა ყველაფერს, მით უმეტეს, რომ მათი დასახლებები არ იყო გამაგრებული. ხალხი თავისუფლად ტოვებდა თავის მიწას იმ იმედით, რომ სხვაგანაც იოლად მოიპოვებდა სარჩოს. ამიტომ არ ჰქონდათ დიდი ქალაქები და მნიშვნელოვანი ავლადიდება. მოსახლეობის ასეთი გადაადგილებები მეტწილად ქვეყნის ყველაზე ნაყოფიერ მხარეებში ხდებოდა: თესალიაში, ბეოტიაში, პელოპონესის დიდ ნაწილში (არკადიის გამოკლებით) და სხვ., რადგან სწორედ იქ, სადაც მიწის ნაყოფიერებას ადამიანისთვის კეთილდღეობა მოჰქონდა, ჩნდებოდა სამოქალაქო დაპირისპირება. დასახლება კარგავდა თავდაცვის უნარს და თანაც უცხოელთა სიხარბეს აღძრავდა. მწირ ატიკაში დიდი ხნის განმავლობაში არ ყოფილა შინააშლილობა და ხალხიც ერთი და იგივე ცხოვრობდა. იმის შედეგად, რომ ელადის სხვა მხარეებში ატიკასთან შედარებით მოსახლეობა სწრაფად იზრდებოდა, წარჩინებული ლტოლვილები მთელი ელადიდან იყრიდნენ თავს ათენში და მოქალაქეობასაც იღებდნენ, რადგან იქ უსაფრთხოდ იყვნენ. ატიკა კი ამდენ ხალხს ვეღარ იტევდა და მოგვიანებით ათენელებმა დაიწყეს მოახალშენეთა გაყვანა იონიაში.

ძველი დროის მწირ სახსრებზე მიუთითებს ისიც, რომ ტროის ომამდე ელადას, როგორც ჩანს, მნიშვნელოვანი არაფერი ჩაუდენია. ვგონებ, ქვეყანას მაშინ არც ერქვა ასე, ხოლო ელინამდე, დევკალიონის ძემდე, ეს სახელი არც არსებობდა. სხვადასხვა ტომი (პელასგებიც და სხვებიც) აძლევდა ქვეყანას თავის სახელს. მას შემდეგ, რაც ელინმა და მისმა ვაჟებმა ხელისუფლება მოიპოვეს ფთიაში და სხვა ქალაქებმაც დაიწყეს მათთვის დახმარების თხოვნა, ეს სახელი თანდათანობით გავრცელდა, მაგრამ საყოველთაოდ მიღებული სულ ცოტა ხნის წინ გახდა. ამის საუკეთესო საბუთს ჰომეროსი გვაწვდის. ჰომეროსი ხომ ტროის ომზე ბევრად გვიან ცხოვრობდა, მაგრამ ის ელინებს უწოდებს მხოლოდ აქილევსის რაზმელებს ფთიადან - ისინი იყვნენ პირველი ელინები. ხოლო სხვა ტომების ზოგად სახელად ჰომეროსთან გვევლინება დანაელები, არგოსელები, აქაველები. ის არ ხმარობს ასევე სიტყვას ბარბაროსი, ალბათ იმიტომ, რომ ელინები ჯერ არ იყვნენ მათგან გამოყოფილი და საკუთარი საერთო სახელით გაერთიანებული.

გადმოცემით ვიცით, რომ მინოსი იყო პირველი მბრძანებელი, ვინც შექმნა ფლოტი და ელინთა ზღვის დიდ ნაწილზე მოიპოვა ბატონობა. მან დაიპყრო კიკლადების კუნძულები, ბევრგან შექმნა ახალშენები, განდევნა კარიელები და მმართველებად საკუთარი ვაჟები გამოაცხადა. მანვე შეუტია მეკობრეებს, რათა შეძლებისდაგვარად გაეზარდა საკუთარი შემოსავალი.

უძველესი დროიდან, როგორც კი საზღვაო ვაჭრობა გამოცოცხლდა, ელინებმაც და ბარბაროსებმაც ნაპირსა და კუნძულებზე მეკობრეობას მიჰყვეს ხელი. ამის მოთავეები იყვნენ წარჩინებულები, რომლებიც ხეირსა და ღარიბთა დაპურებას ესწრაფვოდნენ. ისინი თავს ესხმოდნენ დაუცველ სოფლებს, ძარცვავდნენ მათ და ასე მოიპოვებდნენ საარსებო საშუალებას. ეს ითვლებოდა არა სამარცხვინო, არამედ საგმირო საქმედ. ამაზე მიუთითებს როგორც ზოგი ხალხის ჩვეულებები (მათთვის დღემდე საამაყოა ამგვარ საქმეებში გაწაფულობა), ასევე ძველი პოეტები, მათთან მასპინძელი მეზღვაურს ყოველთვის ეკითხება, მეკობრე ხომ არ ხარო - ჩანს, არც ერთ მხარეს ეს საქმე სათაკილოდ არ მიაჩნდა. ხალხი ძარცვავდა ერთმანეთს ხმელეთზეც. დღემდე ელადის ბევრ მხარეში შემორჩა ხალხი, ვინც ამ ძველ წესს მისდევს. ყოველდღიურ ცხოვრებაში იარაღის ტარების ჩვევაც სწორედ აქედან მოდის.

ძველად მთელი ელადა შეიარაღებული დადიოდა, რადგან არც სოფლები იყო გამაგრებული და არც გზები - უსაფრთხო. ამიტომ ხალხი, ბარბაროსების მსგავსად, იარაღს სახლშიც არ იხსნიდა. ელადის ის ოლქები, სადაც ამგვარი წესი ჯერაც შემორჩა, ნათელი საბუთია იმისა, რომ ოდესღაც მთელი ელადა ასე ცხოვრობდა. ათენელებმა ყველაზე ადრე თქვეს უარი იარაღის ტარებაზე მშვიდობიან დროს და ფუფუნებით ცხოვრება დაიწყეს. ხნიერი ხალხი წარჩინებულთა წრიდან მხოლოდ სულ ცოტა ხნის წინ შეელია ფუფუნების ისეთ ნიშნებს, როგორიცაა სელის ქიტონი და რთული ვარცხნილობა. ათენელთა მონათესავე იონიელებსაც დიდხანს შემორჩათ ამგვარად ჩაცმის ჩვევა. ლაკედემონელებმა პირველებმა შემოიღეს თანამედროვე უბრალო სამოსი და მათი წარჩინებულებიც რიგით მოქალაქეთა მსგავსად ცხოვრობდნენ.

ქალაქები (რომლებიც დაარსდა მას შემდეგ, რაც ზღვაოსნობა შედარებით უსაფრთხო გახდა და შემოსავალი გაიზარდა), უშუალოდ ზღვის ნაპირზე, ვაჭრობისა და თავდაცვისთვის მოსახერხებელ ადგილას შენდებოდა და იცავდა გალავანი. ძველი ქალაქები კი, პირიქით, ზღვისგან მოშორებით მდებარეობდა, რათა მუდმივი ყაჩაღური თავდასხმებისგან ყოფილიყო დაცული.

მეკობრე კარიელები და ფინიკიელები ბევრ კუნძულზე ცხოვრობდნენ. როდესაც ათენელებმა ომის დროს დელოსი გაწმინდეს და სამარხები გაიტანეს კუნძულიდან, ჩატანებული იარაღის და დაკრძალვის წესის მიხედვით გაირკვა, რომ მიცვალებულთა ნახევარზე მეტი კარიელი იყო. ზღვაზე მეკობრეთა განდევნისა და მინოსის ბატონობის დამყარების შემდეგ ზღვაოსნობა გამოცოცხლდა, მინოსმა დაასახლა მეკობრეთაგან დაცლილი კუნძულების უმრავლესობა. სანაპიროს მცხოვრებლებმა, რომლებიც გამდიდრდნენ და დამკვიდრდნენ ამ მიწაზე, გალავნები შემოარტყეს თავიანთ ქალაქებს. გამდიდრების სურვილი აიძულებდა უფრო სუსტ ქალაქებს, აეტანათ ძლიერთა პოლიტიკური დამოკიდებულება, ხოლო ძლიერები სარგებლობდნენ საკუთარი სიმდიდრით და იმორჩილებდნენ სუსტებს. ელინთა ქალაქები დიდხანს იმყოფებოდნენ ამ მდგომარეობაში, თუმცა ტროაზე სალაშქროდ მხოლოდ მოგვიანებით გაემართნენ.

აგამემნონი, ჩემი აზრით, იმიტომ კი არ სარდლობდა ამ ლაშქრობას, რომ ელენეს ყოფილი საქმროები ტინდარევსისადმი მიცემული ფიცის გამო გაჰყვნენ მას, არამედ იმიტომ, რომ თანამედროვეთა შორის ის უძლიერესი იყო. იმ ხალხთა გადმოცემით, ვისაც წინაპართაგან სანდო ცნობები ჰქონდა პელოპონესის ისტორიის შესახებ, პელოპონესმა პირველმა მოიპოვა ძალაუფლება იმ განძის წყალობით, რომელიც აზიიდან ჩამოიტანა. მიუხედავად იმისა, რომ უცხოელი იყო, მან მიაღწია იმას, რომ ქვეყანას მისი სახელი ეწოდა, ხოლო მისი მემკვიდრეები გაძლიერდნენ. ევრისთევსი ატიკაში დაიღუპა ჰერაკლიდებთან ბრძოლაში, ხოლო სანამ იქ წავიდოდა, მან თავის დედის ძმას, ატრევსს ჩააბარა მიკენი და სამეფო ხელისუფლება. რაკი ევრისთევსი ვეღარ დაბრუნდა ლაშქრობიდან, ჰერაკლიდებისგან დაშინებულმა მიკენელებმა მეფობა ნებაყოფლობით გადასცეს ძლევამოსილ ატრევსს, მან კი ევრისთევსის ქვეშევრდომების კეთილგანწყობა მოიპოვა. ასე გახდნენ პელოპიდები პერსევსის შთამომავლებზე უფრო ძლიერნი. მთელი ეს ძალაუფლება აგამემნონს ერგო მემკვიდრეობით. გარდა ამისა, მისი ფლოტი აღემატებოდა სხვებისას. ასე რომ, ის ჩაუდგა ლაშქარს სათავეში და არა იმიტომ, რომ სხვა ბელადებს უყვარდათ იგი, არამედ იმიტომ, რომ ეშინოდათ მისი. მან თვითონაც უამრავი ხომალდი გამოიყვანა და, თუ ჰომეროსს ვენდობით, არკადიელებსაც მისცა ხომალდები. ჰომეროსი კვერთხის მემკვიდრეობით მიღების ამბავთან დაკავშირებითაც გვამცნობს, რომ აგამემნონი უამრავ კუნძულზე და არგოსის ვრცელ სამეფოზე მბრძანებლობდა. ცხადია, მატერიკზე მცხოვრებ აგამემნონს არ შეეძლო დაემორჩილებინა კუნძულები ძლიერი ფლოტის გარეშე. ამდენად, ტროაზე ლაშქრობა წარმოდგენას გვიქმნის მაშინდელი ელადის ზოგად მდგომარეობაზე.

მიკენი ძალიან პატარაც რომ ყოფილიყო (დღეს ჩვენ ყველა ძველი ქალაქი უმნიშვნელოდ გვეჩვენება), ეს არ იქნებოდა საკმარისი საფუძველი ტროაზე ლაშქრობის დიდების დასამცრობად. წარმოვიდგინოთ, რომ ლაკედემონელთა ქალაქი დაინგრა და მისგან გადარჩა მხოლოდ სამლოცველოები და საჯარო დაწესებულებათა საძირკვლები. ვფიქრობ, მრავალი წლის შემდეგ ჩვენს მემკვიდრეებს გაუჩნდათ ეჭვი, შეესაბამება თუ არა მათი რეალური ძალა მათსავე სახელს. დღეს ლაკედემონელები ფლობენ პელოპონესის ორ მესამედს, ხელმძღვანელობენ მთელ ნახევარკუნძულს და მრავალ მოკავშირეს დანარჩენ ელადაში. მაგრამ სპარტა არ არის ერთი მთლიანობა, მას არ გააჩნია ბრწყინვალე ტაძრები და საჯარო ნაგებობები. ძველი ელინური ქალაქების მსგავსად, ის შედგება სოფლებისაგან და მისი ძლიერება ბევრად უმნიშვნელოდ მოეჩვენებოდათ, ვიდრე ეს სინამდვილეშია. იგივე ბედი რომ ათენელებს სწეოდათ, გარეგნული ნიშნის მიხედვით, მათ ძლიერებას რეალურზე ორჯერ მეტად წარმოიდგენდნენ. ამიტომ, ამჯერად ნუ მოვეკიდებით უნდობლად გადმოცემას და ნუ მივანიჭებთ ქალაქების გარეგნულ იერს მეტ მნიშვნელობას, ვიდრე მათ ნამდვილ ძალას. თუ ისევ ჰომეროსს დავეყრდნობით, ძველ ლაშქრობათა შორის ტროაზე ლაშქრობა ითვლება ყველაზე მნიშვნელოვნად, მაგრამ ის ჩამოუვარდება დღევანდელ ომებს. პოეტმა ალბათ შეალამაზა და გააზვიადა მოვლენები, მაგრამ ასეც რომ იყოს, ეს ლაშქრობა მაინც უმნიშვნელოდ გამოიყურება. პოეტი მოიხსენიებს ათას ორას ხომალდს. მისი თქმით, ბეოტიელთა თითო ხომალდზე ას ოცი კაცი იყო, ფილოქტეტესის ხომალდზე კი - ორმოცდაათი. როგორც ჩანს, იგი ყველაზე დიდ და ყველაზე პატარა ხომალდებს ახსენებს. სხვათა ზომებზე, ყოველ შემთხვევაში, “ხომალდთა კატალოგში” ჰომეროსი არაფერს ამბობს. ხომალდზე თითოეული კაცი რომ მეომარიც იყო და მენიჩბეც, აშკარად ჩანს ფილოქტეტესის გემების აღწერილობიდან. მართლაც, ყოველ მენიჩბეს ის მოისარსაც უწოდებს. საეჭვოა, ხომალდებზე მენიჩბეების გარდა ყოფილიყო ვინმე, მეფეებსა და გამორჩეულ ბელადებს თუ არ ჩავთვლით, მით უფრო, რომ მათ ზღვის გადაცურვა სრული აღჭურვილობით უწევდათ. ხომალდებს არ ჰქონდა ზედა გემბანი და ისინი ძველი წესით იგებოდა, მეკობრეთა ნავების მსგავსად. ყოველ შემთხვევაში, თუ ავიღებთ მებრძოლთა საშუალო რაოდენობას ყველაზე დიდი და ყველაზე პატარა ხომალდისთვის, ცხადია ხდება, რომ ომში არც ისე ბევრი აქაველი წასულა, არადა ლაშქარი მთელ ელადას წარმოადგენდა.

ამის მიზეზი იყო არა ადამიანების, არამედ ფულის ნაკლებობა. მომარაგების სირთულის გამო, აქაველებმა წაიყვანეს იმდენი მეომარი, რამდენის ადგილზე გამოკვების იმედიც ჰქონდათ. მაშინაც კი, როდესაც ჩასვლისთანავე აქაველებმა პირველი ბრძოლა მოიგეს (ცხადია, სხვანაირად ვერ შემოავლებდნენ გალავანს თავის ბანაკს), მათ ომში არ გამოუყენებიათ მთელი ლაშქარი. საკვების მოპოვების საჭიროებამ აიძულა ისინი, მიწის დამუშავება და ყაჩაღობა დაეწყოთ. სწორედ აქაველთა რაზმების დაქსაქსულობის გამო, ტროელები გაშლილ ველზე ათი წლის განმავლობაში უწევდნენ მათ წინააღმდეგობას და ყოველთვის მზად იყვნენ შებმოდნენ ადგილზე დარჩენილ მტერს. აქაველები რომ საკვების დიდი მარაგით ჩამოსულიყვნენ და ხვნა-თესვისა და ყაჩაღობის ნაცვლად, მთელი ძალითა და მონდომებით ეომათ, ისინი იოლად აიღებდნენ ტროას. თუმცა არსებული ძალების ნაწილის გამოყენებითაც ისინი წარმატებით იბრძოდნენ; ალყაში რომ მოექციათ, ტროას უფრო სწრაფად და დაუძაბავად სძლევდნენ. ამდენად, ძველი ლაშქრობები უმნიშვნელო იყო სახსრების სიმწირის გამო, მათ შორის ყველაზე ცნობილიც კი აღარ გამოიყურება ისე ბრწყინვალედ, როგორც ეს პოეტების გადმოცემაშია.

Friday, October 10, 2014

ავტორები საქართველოზე | სალმან რუშდი - ფლორენციელი ჯადოქარი

უშკიუბში, სადაც ტყვე ბავშვების ტრანსფორმაციის პროცესი იწყებოდა, მრავალ ენაზე ლაპარაკობდნენ, მაგრამ ყველას ერთნაირ ფართო შარვლებსა და ხალათებს აცმევდნენ რეკრუტების მსგავსად. 

ჩვენს გმირს ტანსაცმელი ჩამოართვეს, დაბანეს, აჭამეს და სუფთა წყალი დაალევინეს. ქრისტიანობაც მაშინვე წაართვეს და ისლამიც ისე მოარგეს, როგორც ახალი პიჟამა. ბანაკში იყვნენ ბერძნები, ალბანელები, ბოსნიელები, ხორვატები და სერბები; იყვნენ მამელუქებიც, თეთრი მონები მთელი კავკასიიდან: ქართველები, მეგრელები, ჩერქეზები, აფხაზები, კიდევ სომხები და სირიელები.

მას შემდეგ, რაც ცოცხალ ხარკს - ბავშვებს შეაგროვებდნენ, ისინი სტამბოლში მიჰყავდათ და შეძლებულ თურქ ოჯახებში ანაწილებდნენ მოსამსახურეებად, სადაც თურქული ენა უნდა შეესწავლათ და მასთან ერთად ყველაფერი ის, რის ცოდნაც ისლამის რჯულზე შემდგარს სჭირდება. ამის შემდეგ სამხედრო მომზადების ჯერი დგებოდა, მერე კი ან იმპერატორის ჰარემში აგზავნიდნენ ლაქიებად, ან იანიჩრების რიგებში რიცხავდნენ აიამოღლების, ანუ ახალწვეულების რანგში.

Thursday, October 9, 2014

ფრანც კაფკა - მოხსენებითი ბარათი აკადემიას

უფალო აკადემიკოსებო, დიდ პატივსა მდებთ, როდესაც მთხოვთ, აკადემიას მოვახსენო ჩემი მაიმუნური წარსულის შესახებ.

სამწუხაროდ, ამგვარი აზრით, არ შემიძლია შევასრულო თქვენი თხოვნა. დაახლოებით ხუთი წელი მაშორებს მაიმუნის მდგომარეობასთან. თუმცა, ეს დრო კალენდრის მიხედვით მოკლეა, მაგრამ ჩემთვის უსასრულოდ გრძელი აღმოჩნდა გასავლელად, უკეთ რომ ვთქვათ, გასარბენად...

მე მივილტვოდი ჩინებული ადამიანების, მათი რჩევა-დარიგების, მოწონების შეძახილებისა და საორკესტრო მუსიკის თანხლებით, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, არსებითად მაინც მარტოდმარტო ვიყავი, რამდენადაც ეგ თანხლება, ხატოვნად რომ ვთქვათ, მუდამ შორს, ბარიერებს გადაღმა რჩებოდა. ჩემი ესოდენი წარმატება შეუძლებელი გახდებოდა, ჯიუტად რომ ჩავბღაუჭებოდი ჩემს წარმოშობასა და ახალგაზრდობის მოგონებებს. სწორედ ყოველნაირი თავნებობისა და სიჯიუტის დათმობა გავიხადე უმაღლეს ნორმად; მე, თავისუფალმა მაიმუნმა, ქედი შევუდგი ამ უღელს. ხოლო ამით თანდათანობით სულ უფრო და უფრო ჩავახშე მოგონებები. თავდაპირველად, თუკი ადამიანები მოისურვებდნენ, ძნელი არ იყო ჩემთვის უკან დაბრუნება, ცასავით ღია ჩანდა უკან დასაბრუნებელი კარი; მაგრამ მათრახის ცემით გამალებულ ჩემს განვითარებაში თანდათანობით დავიწროვდა და დაიხშო იგო; სულ უფრო და უფრო უკეთ, შინაურულად ვგრძნობდი თავს ადამიანთა სამყაროში. დაცხრა ქარიშხალი, რომელიც ჩემი წარსულიდან ქროდა; დღეს ამ ქარიშხლისაგან სუსტი ნიავიღა დარჩა, რომელიც ოდნავ მიგრილებს ფეხის ქუსლებს; ხოლო შორეული ხვრელი, საიდანაც ეს ნიავი უბერავს და საიდანაც ერთ დროს მეც გამოვედი, იმდენად დავიწროვდა, რომ ტყავგაუძრობლად ვეღარც გაეტევი შიგ, უკან დაბრუნების საკმაო ძალა და სურვილი კიდევაც რომ აღმოჩნდეს.

გულახდილად მოგახსენებთ, ჩემთვის ჩვეული ხატოვანებით, მაგრამ სავსებით გულახდილად: თქვენი მაიმუნური წარსული, რამდენადაც ამის მსგავსი რამ თქვენს ზურგს უკან დგას, არ შეიძლება თქვენთვის უფრო შორეული იყოს, ვიდრე ჩემი წარსულია ჩემთვის; ხოლო ეს მაიმუნური წარმოშობა ყველას უღიტინებს ფეხის ქუსლზე, ვინც კი მიწაზე დაიარება, როგორც პატარა შიმპანზეს, ასევე დიდებულ აქილევსს.

მიუხედავად ყოველივე ამისა, თუმცა ფრიად შეზღუდული აზრით, მაინც შემიძლია ვუპასუხო თქვენს შეკითხვას და ამას დიდი სიამოვნებითაც მოვიმოქმედებ. პირველი, რაც მე ვისწავლე, ეს იყო ხელის ჩამორთმევა. ხელის ჩამორთმევა გულწრფელობას ნიშნავს. მე მინდა დღეს, როცა ჩემი კარიერის უმაღლეს მწვერვალზე ვიმყოფები, იმ პირველ ხელის ჩამორთმევას გულწრფელი სიტყვაც მივაშველო. ეს სიყვა არაფერს შეიცავს აკადემიისათვის არსებითად ახალს და დიდად ჩამორჩება იმას, რასაც ჩემგან მოითხოვენ და რის თქმასაც, რაც უნდა მოვინდომო, მაინც ვერ შევძლებ. იგი მხოლოდ იმ მიმართულებას უჩვენებს, რომლითაც ყოფილი მაიმუნი ადამიანთა სამყაროში შეიჭრა და იქ დამკვიდრდა. მე ვერ გავბედავდი მომეხსენებინა თქვენთვის ყოველი წვრილმანი და უმნიშვნელო დეტალი, როგორც ამას ახლა ვაპირებ, სავსებით დარწმუნებული რომ არ ვიყო ჩემი მდგომარეობის სიმტკიცეში და ჩემი ადგილი შეურყევლად გარანტირებული რომ არ მქონდეს ცივილიზებული სამყაროს ვარიეტეების სცენებზე.

მე წარმოშობით ოქროს ნაპირიდან ვარ. ჩემი შეპყრობის ამბავი სხვებისაგან შევიტყვე. ეს ასე მომხდარა: ჰაგენბეკის ფირმის მონადირეთა ექსპედიცია (სხვათა შორის, ამ ექსპედიციის ხელმძღვანელთან ერტად შემდეგ არა ერთი ბოთლი წითელი ღვინო დავცალე) ჩასაფრებულიყო სანაპირო ბუჩქნარში, როცა მე საღამოთი მაიმუნების ჯოგთან ერთად წყლის დასალევად მივიჩქაროდი. ჩვენ გვესროლეს. ტყვია მარტო მე მომხვდა; თანაც, ორ ადგილას დავიჭერი.

ერთი ტყვია ლოყაში მომხვდა; ჭრილობა მსუბუქი აღმოჩნდა, თუმცა მან საკმაოდ დიდი, მოტიტვლებული წითელი ნაჭრილობევი დამიტოვა, რის წყალობითაც ჩემთვის ფრიად საძულველი, სრულიად შეუფერებელი, ჭეშმარიტად მაიმუნის მიერ შეთხზული სახელი, წითელი პეტერი შემარქვეს; თითქოს მე მხოლოდ ამ წითელი ნაჭრილობევით განვსხვავდებოდე აქა-იქ ცნობილი გაწვრთნილი მაიმუნის პეტერისაგან, რომელიც ამას წინათ მოკვდა. მაგრამ ეს სხვათა შორის მოგახსენეთ.

მეორე ტყვია თეძოს ქვემოთ მომხვდა. ეს მძიმე ჭრილობა იყო; იმის წყალობითაა, რომ დღესაც ცოტათი ვკოჭლობ. ამას წინათ ერთ სტატიაში წავიკითხე (ჩემზე უამრავი თავქარიანი კალმოსანი წერს), თითქოს ჩემი მაიმუნური ბუნება ჯერ კიდევ არ იყოს მთლად დათრგუნული; საბუთად იმ გარემოებას ასახელებს, რომ ნახველების წინაშე დიდი ხალისით ვიხდი ხოლმე შარვალს, რათა მათ ნატყვიარი ვუჩვენო. ამ ვაჟბატონს სათითაოდ უნდა დაუმტვრიო თიტები, რომელთაც ეს დაწერეს. მე სრული უფლება მაქვს, ჩავიხადო შარვალი ვის წინაშეც მომესურვება; ვერაფერს დამინახავენ კარგად მოვლილი ბეწვისა და (აქ საჭიროა შეირჩეს გარკვეული მიზნის შესატყვისი გარკვეული სიტყვა, რომელიც ამასთანავე გაუგებარი უნდა იყოს) ცოდვილი გასროლით წარმოქმნილი ნაჭრილობევის გარდა. არაფერია დასამალი, ყველაფერი დღის სინათლეზე მაქვს გამოტანილი; როცა საქმე ჭეშმარიტებას ეხება, მანერებს უკუაგდებენ ხოლმე, ხოლო იმ კალმოსანმა სტუმრების წინაშე შარვალი რომ ჩაიხადოს, მაშინ, ცხადია, რამდენადმე სხვაგვარი სანახაობა გადაიშლება; და მისი გონიერების ნიშნად მიმაჩნია, რომ ამას არ სჩადის. მე კი მომეშვას თავისი ტაქტითა და დელიკატურობით.

დაჭრის შემდეგ გონს მოვედი (აქ იწყება თანდათანობით ჩემი მოგონებები) გალიაში, ჰაგენბეკის ხომალდის გემბანზე. ეს არ იყო ჩვეულებრივი, ოთხივე მხრიდან გისოსებშემოვლებული გალია. ყუთზე სამი კედელი დაემაგრებინათ; მეოთხე კედელს თვითონ ყუთი ქმნიდა. მთლიანად ეს ნაგებობა ძალიან დაბალი გამოდგა. ასე რომ, ფეხზე ვერ ვდგებოდი. ძალიან ვიწროც იყო და დაჯდომაც გამიჭირდებოდა. ამიტომაც მოხრილი ჩავცუცქდი, მუხლები შეუჩერებლივ მიკანკალებდა. ამასთანავე, რადგან არავის დანახვა არ მსურდა და სიბნელეში ყოფნა მერჩია, პირით ყუთისკენ შევბრუნდი, ისე, რომ უკნიდან გისოსის ღერები შიგ ხორცში მერჭობოდნენ. ახლად შეპყრობილი გარეული ცხოველების ჩამწყვდევის ამგვარ წესს, საერთოდ, უპირატესობას ანიჭებენ, და დღეს ჩემი გამოცდილების შედეგად არ შემიძლია უარვყო, რომ ადამიანური თვალსაზრისით ეს სავსებით გამართლებულია. მაშინ ამაზე არ ვფიქრობდი. ჩემს სიცოცხლეში პირველად მოვხვდი ისეთ მდგომარეობაში, როცა არავითარი გამოსავალი არ ჩანდა. ყოველ შემთხვევაში, პირდაპირი გზით აქედან გასვლა არ შეიძლებოდა. ჩემ წინაშე ყუთი აღმართულიყო, ფიცარი ფიცარზე იყო მჭიდროდ დამაგრებული. თუმცა, ფიცრებშუა რაღაც ნასვრეტი მოჩანდა, რასაც პირველად უმეცრების ბედნიერი ყმუილით მივესალმე, მაგრამ ეს კუდის გასაყოფადაც კი არ კმაროდა და მისი გაფართოების შესაძლებლობა მაიმუნის ყოველგვარ ძალ-ღონეს აღემატებოდა.

როგორც შემდეგ მითხრეს, უჩვეულოდ მშვიდად და უხმაუროდ მოვქცეულვარ. რის გამოც დაუსკვნიათ, მე ან მალე დავიღუპებოდი, ანდა, კრიტიკულ პერიოდს თუ გადავიტანდი, ერთობ იოლი გასაწვრთნელი ვიქნებოდი. მე გადავიტან ეს კრიტიკული პერიოდი. ჩუმი ზლუქუნი, რწყილების მტკივნეული ძიება, ქოქოსის კაკლის არაქათგამომცლელი ლოკვა, ყუთის კედელზე თავის რახუნი, ვინმეს მოახლოებისას ენის გამოგდება - ეს გახლდათ ჩემი საქმიანობა ჩემს ახალ ცხოვრებაში, ყოველივე ამას კი თან ახლდა ერთადერთი გრძნობა: არავითარი გამოსავალი. ცხადია, დღეს მხოლოდ ადამიანური სიტყვით შემიძლია აღვნიშნო და გამოვხატო, რაც მაშინ მაიმუნის შესაფერისი გრძნობით განვიცადე და თუკი ამით მთლად ზუსტად ვერ გადმოვცემ მაშინდელ მაიმუნურ ჭეშმარიტებას, ყოველ შემთხვევაში, უდაოა, რომ ეგ ჭეშმარიტება ჩემ მიერ აღწერილს უახლოვდება.

ადრე უამრავი გამოსავალი მქონდა, ამჯერად კი არც ერთი არ გამაჩნდა. მე ჩიხში ვიყავი მოქცეული. ზედ ფიცარზე რომ მიველურსმეთ კიდევაც, ამით ოდნავადაც არ შემცირდებოდა გადაადგილების ის თავისუფლება, რაც უამისოდაც მქონდა. ეს კიდევ არაფერი: ფეხის თითებშუა მთლად რომ დამეგლიჯა ხორცი, ან თუნდაც ისე მივწოლოდი უკან გისოსის რკინას, რომ ლამის შუა გავხლეჩილიყავ, ვერავითარ საყრდენს ვერ ვიპოვიდი. მე არ გამაჩნდა არავითარი გამოსავალი, მაგრამ როგორმე უნდა მომეპოვებინა, თუკი სიცოცხლე მინდოდა. როგორ შემეძლო სულ მუდამ ამ ყუთის კედელთან ჩაცუცქული ყოფნა - ასე ხომ სული ამომხდებოდა. მაგრამ ჰანგებეკის ფირმაში ასეა მიღებული: მაიმუნი ყუთის კედელთან უნდა იდგეს. სწორედ ამის შეგნებით დავასრულე ჩემი მაიმუნობა. ეს არის აზრთა მშვენიერი წყობა, რომელიც როგორღაც მუცლით მოვიაზრე, რადგან მაიმუნები მუცლით აზროვნებენ ხოლმე.

ვშიშობ, სწორად ვერ გამიგებენ, თუ რას ვგულისხმობ, როცა "გამოსავალს" ვამბობ. ამ სიტყვას ვიყენებ სავსებით ჩვეულებრივი და სრული აზრით. განგებ არ ვამბობ თავისუფლებას. მე არ ვგულისხმობ ყოველმხრივი თავისუფლების დიდ გრძნობას. როგორც მაიმუნი, შესაძლოა, ვიცნობდი კიდეც თავისუფლებას, ხოლო შემდეგ ადამიანები გავიცანი, რომლებიც მასზე ოცნებობდნენ. მაგრამ, ჩემდა თავად, არც მაშინ მსურდა და არც ახლა მსურს თავისუფლება. სხვათა შორის, უნდა ითქვას, ადამიანები თავისუფლებით ძალზე ხშირად იტყუებენ ხოლმე თავს და, როგორც თავად თავისუფლება, ისევე ეგ თავის მოტყუებაც უზენაეს გრძნობად მიაჩნიათ. ხშირად მინახავს ვარიეტეში ჩემი გამოსვლის წინ მსახიობთა წყვილის მუშაობა მაღლა ტრაპეციაზე. ისინი ქანაობდნენ, ირწეოდნენ, დაეკიდებოდნენ ხოლმე ერთმანეთს მკლავებზე, ერთი მეორეს კბილებით დაატარებდა. "ესეც ადამიანური თავისუფლებაა" - ვფიქრობდი მე - "დიდებული მოძრაობა". ო, წმინდა ბუნების ირონიავ, ვერავითარი მტკიცე ნაგებობა ვერ გაუძლებდა და უეჭველად დაინგრეოდა ამ სურათის შემყურე მაიმუნთა მოდგმის ხარხარისაგან. არა, მე არ მივესწრაფოდი თავისუფლებას, მე მხოლოდ გამოსავალს ვეძებდი; მარჯვნივ, მარცხნივ, საითაც არ უნდა ყოფილიყო; მე არ ვაყენებდი არავითარ სხვა მოთხოვნას; თუნდაც ეგ გამოსავალი მხოლოდ ილუზია ყოფილიყო; ჩემი მოთხოვნა მცირე გახლდათ და არც შესატყვისი ილუზია იქნებოდა უფრო დიდი, ოღონდ დავიძრა ადგილიდან, ოღონდ არ ვიდგე ასე ხელებაწვდილი და ყუთის კედელზე მიკრული.

დღეს ნათლად ვხედავ, რომ უდიდესი შინაგანი სიმშვიდის გარეშე ვერასოდეს ვერ დავაღწევდი თავს ამ მდგომარეობას; ის, რადაც მე ახლა ვიქეცი, მართლაც, იმ სიმშვიდის შედეგი უნდა იყოს, რაც გემზე დამეუფლა, ხოლო სიმშვიდეს, თავის მხრივ, გემზე მყოფ ადამიანებს ვუმადლი.

ყოველივეს მიუხედავად, კარგი ადამიანებიც არსებობენ. ხალისით ვიგონებ დღეს მათი მძიმე ნაბიჯების ხმას, რაც ძილ-ღვიძილში ჩამესმოდა ხოლმე. ისინი ყოველგვარ საქმეს ძალზე ნელა და ზანტად აკეთებდნენ, როცა რომელიმე მათგანს თვალების მოფშვნეტა მოესურვებოდა, ისე წამოსწევდა ხელს, თითქოს ზედ სიმძიმე ეკიდა. მათი ხუმრობა უხესი იყო, მაგრამ გულითადი, მათ სიცილს თითქოსდა სახიფათო, მაგრამ უწყინარი ხველება ერთვოდა ხოლმე. პირში მუდამ რაიმე მოეძევებოდათ გასაფურთხებლად და მათთვის სავსებით სულ ერთი იყო, საითაც გააფურთხებდნენ. მუდამ ჩიოდნენ, რომ ჩემი რწყილები ზედ ახტებოდნენ; მაგრამ ამის გამო სერიოზულად არასოდეს გამჯავრებიან; კარგად იცოდნენ, რომ ჩემს ბეწვში რწყილები იზრდებიან, ხოლო რწყილებს კი ხტუნვა უყვართ. ისინი ფაქტის ამ კონსტანტაციით კმაყოფილდებოდნენ. მოცალეობის ჟამს ზოჰნი ნახევარწრედ შემომისხდებოდნენ ხოლმე გარშემო. ეს ადამიანები უმალ შეჰკრუტუნებდნენ ერთმანეთს, ვიდრე ლაპარაკობდნენ. ყუთებზე გაშოტილნი ჩიბუხს აბოლებდნენ, მუხლზე ხელს დაჰკრავდნენ ერთიმეორეს, როცა ჩემს მცირეოდენ მოძრაობას შეამჩნევდნენ. ზოგჯერ რომელიმე მათგანი ჯოხს აიღებდა და სწორედ იქ შემიღიტინებდა. სადაც განსაკუთრებით მესიამოვნებდა. დღეს ისევ რომ მიმიპატიჟონ იმ გემზე იმგვარადვე სამოგზაუროდ, უარს განვაცხადებ, მაგრამ ისიც ცხადია, რომ იმ გემბანიდან მარტო უსიამოვნო მოგონებები არ შემომრჩენია.

სიმშვიდემ, რომელიც ამ ადამიანების წრეში შევიძინე, უპირველეს ყოვლისა, გაქცევის ცდისგან შემეკავებინა თავი. დღეს ისე მეჩვენება, თითქოს მაშინ ვიგრძენი, რომ რაღაც გამოსავალი უნდა მენახა, თუკი სიცოცხლე მინდოდა, და რომ ამ გამოსავალს გაქცევით ვერ მივაღწევდი. მე მთლად დარწმუნებული არა ვარ, რომ შესაძლებელი იყო გაქცევა, მაგრამ მაინც მჯერა; მაიმუნისთვის გაქცევა ყოველთვის შესაძლებელი უნდა იყოს. ჩემი ახლანდელი კბილების პატრონი ფრთხილად უნდა ვიყო კაკლის მტვრევისას, მაშინ კი უთუოდ მოვახერხებდი ბოქლომის დაღრღნას; მაგრამ ეს არ მოვიმოქმედე. ან კი, რას მოვიგებდი ამით? გამოვყოფდი თუ არა გალიიდან თავს, მაშინვე ხელახლა დამიჭერდნენ და კიდევ უფრო უარეს გალიაში ჩამამწყვდევდნენ, ანდა, თუ სხვა მხეცებთან, როგორც არიან, მაგალითად, გიგანტური გველები, მათი მოხვევისას სული ამომძვრებოდა. ან, ვთქვათ, გემბანიდან ბაქანზე გადავმძვრალიყავი და იქიდან წყალში გადავმხტარიყავი; მაშინ ერთხანს ოკეანის ტალღებზე ქანაობა და მერე შიგ დახრჩობა მელოდა: მაშასადამე, ყოველივე ეს ფუჭი იყო. მაშინ მთლად ასე ადამიანურად არ ვანგარიშობდი, მაგრამ ჩემი გარემოცვის წყალობით ისე ვიქცეოდი, თითქოს ასე ნაანგარიშევი მქონდეს.

არ ვანგარიშობდი, მაგრამ ყველაფერს კი ვაკვირდებოდი სრული სიმშვიდით. ვუცქრეოდი ამ ადამიანებს, წინ და უკან რომ დადიოდნენ, მათ მუდამ მსგავს სახეებს, მსგავს მოძრაობებს; ხშირად მეჩვენებოდა, რომ ერთ ადამიანს ვუცქერდი და არა სხვადასხვას. ეს ადამიანი, ანდა ადამიანები მიდი-მოდიოდნენ სრულიად აღუშფოთებლად და სწორედ მაშინ შევიგნე ჩემი მაღალი მიზანი. არავინ დამპირებია, რომ თუკი მათი მსგავსი შევიქნებოდი, კარს გამიღებდნენ. ამგვარ დაპირებას არავინ იძლევა. ხოლო შესატყვისი პირობის შესრულების შემდეგ დაპირებას აღმოვაჩენთ ხოლმე იქაც, სადაც ადრე ვერა ვხედავდით. ამ ადამიანებს მაინცდამაინც არაფერი ჰქონდათ ჩემთვის მიმზიდველი და მაცდუნობელი. მე რომ ხსენებული თავისუფლების მიმდევარი ვყოფილიყავი, უთუოდ ოკეანეში დაღუპვას ვამჯობინებდი იმ გამოსავალს, რაც მათ მჭვუნვარე მზერაში გამოსჭვიოდა. ყოველ შემთხვევაში, ბევრად უფრო ადრე დავუწყე მათ დაკვირვება, ვიდრე ამგვარ გარემოებაზე დაფიქრებას შევძლებდი; ხოლო მოჭარბებული დაკვირვებანი გარკვეული მიმართულებით მიბიძგებდნენ.

ადამიანების წაბაძვა ერთობ იოლი საქმე აღმოჩნდა. გადაფურთხება პირველ დღეებშივე შევძელი. ჩვენ ვაფურთხებდით ერთმანეთს სახეში; განსხვავება მხოლოდ ის იყო, რომ მე ამის შემდეგ ლოკვით ვიწმენდდი სახეს, ისინი კი არა. მალე ჩიბუხსაც ვეწეოდი ძველი მწეველივით; და თუ წევის დროს ჩიბუხის თავს ცერით დავაწვებოდი, მთელი გემბანი ერთბაშად მოილხენდა. მაგრამ ცარიელ და გატენილ ჩიბუხს შორის განსხვავების გაგება დიდხანს მიჭირდა.

ყველაზე დიდ გასაჭირში არყის ბოთლმა ჩამგდო. საშინლად მტანჯავდა მისი სუნი; მთელი ძალების დაძაბვით ვაიძულებდი თავს, მაგრამ რამდენიმე კვირამ განვლო, სანამ ამ წინააღმდეგობას დავძლევდი. აღსანიშნავია, რომ ადამიანები განსაკუთრებული სერიოზულობით სწორედ ჩემს შინაგან ბრძოლას ეკიდებოდნენ. კვლავ ერთმანეთისგან განუსხვავებლად ვიხსენებ ამ ადამიანებს, მაგრამ ის კი მაგონდება, რომ ერთ-ერთი მათგანი, მარტო თუ ამხანაგებთან ერთად სხვადასხვა დროს, დღითა თუ ღამით, მოდიოდა ხოლმე ჩემთან, ბოთლით ხელში დადგებოდა ჩემ წინ და მამეცადინებდა. მას ჩემი ვერ გაეგო და ცდილობდა ჩემი არსებობის გამოცანა აეხსნა. ეს კაცი ნელ-ნელა თავს მოხდიდა ხოლმე ბოთლს და დამაკვირდებოდა, გაიგო თუ არა, რას ნიშნავს ყოველივე ესო. უნდა ვაღიარო, მე სულ უფრო და უფრო გაშმაგებული ვაკვირდებოდი ამ კაცს. ადამიანი-მასწავლებელი მთელი დედამიწის ზურგზე ვერსად იპოვნის ამგვარ ყურადღებიან ადამიან-მოწაფეს. საცობის მოხდის შემდეგ ბოთლს პირისაკენ წაიღებდა. თვალს მივადევნებდი და მზერით რამის ყელში ჩავუძვრებოდი. ადამიანი თავს მიქნევდა, ჩემით კმაყოფილი, და ბოთლს ტუჩებზე მიიყუდებდა. თანდათანობითი შემეცნების გამო აღგზნებული ჭყლოპინით ვიკაწრავდი ტანს სიგრძე-სიგანეზე, სადაც კი მომიხდებოდა; ადამიანი, ყოველივე ამით გახარებული, მიიყუდებდა ბოთლს და გადაჰკრავდა; ვცდილობდი აქაც მივყოლოდი და მოუთმენლობისა და სასოწარკვეთილებისაგან ჩავისვრიდი ხოლმე ჩემს გალიაში, რაც მას დიდ კმაყოფილებას გვრიდა; შემდეგ წინ გაიწვდენდა ბოთლს, ტუჩთან მიიტანდა და სუმოუთქმელად დაცლიდა პედაგოგიური მოსაზრებით ზედმეტად უკანგადახრილი; ერთობ დიდი სურვილისაგან არაქათგამოლეული, ვეღარ მივდევდი და გისოსზე დავეკიდებოდი ხოლმე, როცა ადამიანი თეორიული გაკვეთილის ბოლოს მუცელზე ხელს გადაისვამდა და გაიკრიჭებოდა.

შემდეგ დაიწყებოდა პრაქტიკული ვარჯიში. თითქოს თეორიული მეცადინეობით საკმარისად არ ვყოფილიყავი დაქანცული. მაგრამ ესეც ჩემი ხვედრი გახლდათ. მიუხედავად ამისა, ხელს ვტაცებდი გამოწვდილ ბოთლს, აცახცახებული მოვხდიდი თავს; წარმატებისგან თანდათანობით ძალა მემატებოდა; ზეაღვმართავდი ბოთლს, ზუსტად ისევე, როგორც ჩემი მასწავლებელი აკეთებდა, მივიყუდებდი და ზიზღით გადავისროდი, ზიზღით, მიუხედავად იმისა, რომ ბოთლი ცარიელი იყო და მხოლოდ სუნი უდიოდა; ზიზღით დავანარცხებდი ბოთლს იატაკზე ჩემი მასწავლებლის სამწუხაროდ და კიდევ უფრო მეტად ჩემდა სამწუხაროდ; ვერც მას ვამშვიდებდი და ვერც თავს ვიმშვიდებდი იმით, რომ ბოთლის გადასროლის შემდეგ არ ვივიწყებდი მუცელზე ხელის გადასმას და გაკრეჭას.

ძალზე ხშირად სწორედ ამგვარად ჩაგვიტარებია მეცადინეობა და, ჩემი მასწავლებლის სასიქადულოდ უნდა ითქვას, იგი არასოდეს არ გამჯავრებია; მართალია, ზოგჯერ ზედ ბეწვზე მომადებდა ანთებულ ჩიბუხს და იქამდე ეჭირა, სანამ ბეწვი ტრუსვას არ დაიწყებდა ჩემთვის ძნელად ხელმისაწვდომ ადგილას; მაგრამ შემდეგ თვითონვე ჩააქრობდა თავისი ვეებერთელა, კეთილი ხელით; არ მიწყრებოდა, იცოდა, რომ ჩვენი ორივე ერთნაირად ვიბრძოდით მაიმუნური ბუნების წინააღმდეგ და რომ ამ ბრძოლაში ჩემი ხვედრი უფრო მძიმე იყო.

რაოდენ დიდი იყო ჩვენი გამარჯვება, როცა მე ერთ საღამოს მაყურებელთა დიდი წრის წინაშე (მაშინ, ალბათ, რაღაცას დღესასწაულობდნენ, გრამაფონი უკრავდა და სხვებთან ერთად ოფიცერიც სასეირნოდ გამოსულიყო), თითქმის სრულიად უყურადღებოდ მიტოვებულმა, ჩემი გალიის წინ შევდომით დარჩენილ არყის ბოთლს წავავლე ხელი, მზარდი ყურადღებით გარემოცულმა, ბოთლს თავი მოვხადე ნასწავლი ხერხით, პირზე მივიყუდე და უყოყმანოდ, ტუჩების ამრეზის გარეშე, პროფესიონალი მსმელის მსგავსად, თვალებგადმოკარკლულმა ნელ-ნელა, რაკრაკით, ბოლომდე დავცალე; მერე გადავისროლე ბოთლი, მაგრამ ამჯერად არა სასოწარკვეთილებით, არამედ ხელოვანის თავდაჯერებულობით, თუმცა მუცელზე ხელის გადასმა კი დამავიწყდა. სამაგიეროდ, გრძნობათა მოჭარბების გამო თავი ვეღარ შევიკავე და ადამიანური ხმით "ჰელლო" წამოვიძახე; ადამიანუ ხმა გავიღე და ამგვარად ადამიანთა საზოგადოებაში ვისკუპე; მისი ექო: "ყური უგდეთ, ლაპარაობს!" კოცნის მსგავსად აღიბეჭდა სხეულზე.
ვიმეოერბ: თავისთავად სრულიადაც არ მიზიდავდა ადამიანების წაბაძვა; ვბაძავდი, რადგან გამოსავალს ვეძებდი. მაგრამ მოპოვებული გამარჯვება ჯერ არ იყო საკმარისი. მალე კვლავ მიმტყუნა ხმამ, მხოლოდ რამდენიმე თვის შემდეგ აღვიდგინე: არყის ბოთლისადმი ზიზღი კიდევ უფრო მეტის ძალით შემომიტევდა ხოლმე, მაგრამ საქმე ისაა, რომ ერთხელ და სამუდამოდ გეზი და მიმართულება ვიპოვნე.

როცა ჰამბურგში მწვრთნელს მიმაბარეს, მივხვდი, რომ  მხოლოდ ორი შესაძლებლობა გამაჩნდა: ზოოლოგიური ბაღი და ვარიეტე. მე არ შევყოყმანებულვარ. ვუთხარი ჩემს თავს: ყველა ღონე იხმარე, რათა ვარიეტეში მოხვდე; ეს არის გამოსავალი; ზოოლოგიური ბაღი მხოლოდ გალიაა; ში თუ მოხვდი, დაიღუპები.

მე ვსწავლობდი, ჩემო ბატონებო. ან კი, ვინ დაიზარებს სწავლას, როცა ასე სჭირდება, როცა გამოსავალს ეძებს; ასეთ შემთხვევაში სწავლობენ ხოლმე უმოწყალოდ, მათრახით ხელში მეთვალყურეობენ საკუთარ თავს. ყალყზე შემდგარი მაიმუნური ბუნება გააფთრებულ წინააღმდეგობას მიწევდა ისე, რომ ჩემი პირველი მასწავლებელი თითქმის თავად იქცა მაიმუნად; მეცადინეობა შეწყვიტა და საავადმყოფოში წაიყვანეს; საბედნიეროდ, იქიდან მალე დაბრუნდა.

ბევრი მასწავლებელი გამოვიცვალე, უფრო მეტიც, რამდენიმე მასწავლებელი ერთდროულად მყავდა. როდესაც დავრწმუნდი ჩემს უნარში, როდესაც საზოგადოება აღიარა ჩემი მომავალი სავსებით ნათლად გამოიკვეტა, თვითონვე ავიყვანე მასწავლებლები, დავსვი ხუთ ერთმანეთზე მიყოლებულ ოთახში. ერთი ოთახიდან მეორეში განუწყვეტლივ ვხტოდი და ასე, ხუთივესთან ერთდროულად გავდიოდი წვრტნას.

დიდი იყო ჩემი წარმატება. თანდათანობით გამოღვიძებულ ჩემს ტვინში ყოველი მხრიდან იჭრებოდა ცოდნის სხივები, არ უარვყოფ; ფრიად მახარებდა ყოველივე ეს. ამავე დროს იმასაც მოგახსენებთ, რომ გადაჭარბებით არც მაშინ შემიფასებია ჩემი წარმატებები და მით უფრო, არც ახლა ჩავიდენ ამას. დიდი მონდომების წყალობით, რომლის მსგავსი შემდგომ მთელს დედამიწაზე აღარ განმეორებულა, მივაღწიე ევროპელი კაცის განათლების საშუალო დონეს. ეს იქნებ თავისთავად იმდენი არაფერია, მაგრამ ჩემთვის ბევრს ნიშნავდა, რამდენადაც მე მისი საშუალებით ეგ განსაკუთრებული გამოსავალი, ადამიანური გამოსავალი, მოვიპოვე და გალიას თავი დავაღწიე. არსებობს შესანიშნავი გერმანული გამოთქმა: ბუჩქებში მიმალვა; მე სწორედ ეს მოვიმოქმედე, ბუჩქებში მივიმალე, ე.ი. ხიფათს განვერიდე. სხვა გზა არ მქონდა, რადგან თავისუფლების არჩევანი არცა მდგარა ჩემ წინაშე.
თვალს რომ გადავავლებ ჩემს განვითარებას და ჩემს აქამომდელ მიზანს, არც არაფერს ვუჩივი და არც მაინცდამაინც კამყოფილი ვარ. ხელები შარვლის ჯიბეებში მიწყვია, მაგიდაზე ღვინის ბოთლი მიდგას, წამოწოლილი ვარ სარწეველა სავარძელზე და ასე ვიცქირები ფანჯარაში. როდესაც ჩემთან სტუმრად მოდიან, როგორც წესი და რიგია, ისე ვხვდები. იმპრესარიო წინა ოთახში მიზის; ზარს დავრეკავ და მაშინვე ჩემთან შემოვა, რათა მომისმინოს; საღამოობით თითქმის ყოველთვის წარმოდგენაზე ვარ, სადაც, უნდა ითქვას, უკვე აღარ მატულობს ჩემი წარმატება. როდესაც გვიან ღამით რომელიღაც ბანკეტიდან თუ მეცნიერული საზოგადოებიდან, ანდა შინაურული, მყუდრო თავყრილობიდან შინ ვბრუნდები, იქ მელოდება გაწვრთნილი დედალი შიმპანზე, რომელთანაც მე მაიმუნურ ყაიდაზე სიტკბოებას ვეძლევი ხოლმე. დღისით გავურბი მის დანახვას, რადგან დაბნეული გაწვრთნილი ცხოველის მზერა აქვს. ამას მხოლოდ მე ვამჩნევ და არ შემიძლია ავიტანო.

საერთოდ, უნდა მივაღწიო იმას, რისი მიღწევაც მინდოდა.  არავინ იფიქროს, რომ ყოველივე ეს არ ღირდა ოფლის ღვრად, კაცმა რომ თქვას, არც ვსაჭიროებ ადამიანთა შეფასებას და განაჩენს, მე მხოლოდ ცოდნის გავრცელება მსურს, მე მხოლოდ ცნობებს ვიძლევი; თქვენც, უფალო აკადემიკოსებო, მხოლოდ მოგახსენეთ და ცნობები მოგაწოდეთ.

თარგმნა - ზურაბ კაკაბაძემ

Wednesday, October 8, 2014

ჰომეროსი - ჰიმნი აფროდიტეს

Andy Warhol - The birth of Venus
მუზავ, მიამბე მრავალოქროვანი კიპრისის საქმენი,
ვინც ტრფობის უტკბესი წადილი აღაგზნო უკვდავთა
კრებულში, ვინც დაიმორჩილა მოკვდავად შობილთა მრავალი ტომი და
ფრინველნიც ზევსისგან ცით ჩამოფრენილნი და ყველა არსება,
ხმელეთი რომ უჩენს მრავალგვარ საზრდოს და დიადი
პონტოსიც; 

გვირგვინით შემკული კიპრისის საქმენი მიამბე, ღმერთქალო.
სამ ქალღმერთს ვერ აცდენს და ვერ იმორჩილებს კიპრისი
მარტოდენ.

პირველად ბუსთვალა ათენა ვახსენოთ, ასული ზევსისა.
არ უყვარს ათენას მრავალოქროვანი კიპრისის საქმენი,
ბრძოლა და ყიჟინი, არესის ომები თუ მოსწონს მარტოდენ.
შებმა და კვეთება თუ მოსწონს მხოლოდ და დიადი გმირობა.
პირველად მიწაზე გაჩენილ ხუროებს ასწავლა ათენამ
სპილენძით შეჭედილ საბრძოლო ეტლების ლამაზად კეთება,
დიდ მეგარონებში აბრეშუმკაბიან ქალწულებს მიჰმადლა
ბრწყინვალე საქმენი და მკერდში ჩაუდო ხელსაქმის ხელობა,

ვერც ხმაურიან და ვერც ოქროსისრიან ღვთაება არტემისს
ვერ უნთებს სიყვარულს ღიმილის მოყვარე დიადი კიპრისი,
ისართა მიზანში სწორება იტაცებს დიდებულ არტემისს,
ცხოველთა მუსვრა, ფორმინქსთა ხმები და ფერხულთა ყიჟინა,
ჩრდილხშირი ტევრნი და სამართალშემოსილ ვაჟკაცთა
ქალაქი.

არც კდემით აღსავსე ქალიშვილს არ მოსწონს კიპრისის
საქმენი, ჰესტიას, რომელიც პირველად დაბადა ცბიერმა კრონოსმა
და მერმე სულ ბოლოს მამისგან რომ იშვა კრონიდის
წყალობით.

თვით აპოლონიც და თვით პოსეიდონიც ეტრფოდნენ
დედოფალს, არ მოიწადინა ისინი ჰესტიამ, უარყო ორივე.
ფიცი კი მართლაცდა დიადი დადო და აღსრულდა ის ფიცი,
ეგისის მპყრობელი ზევსის თავს შეეხო ფიცის დროს ჰესტია,
რომ მუდამ ქალწული დარჩება იგი და ღმერთთაგან
ბრწყინვალე.

დიადმა ზევსმა კი ქორწილის სანაცვლოდ ეს მისცა საჩუქრად -
შუაგულ სახლში ზის და ასეთნაირად ღებულობს ნაფერდალს.
პატივს არ აკლებენ ღმერთთათვის აგებულ ტაძრებში
ჰესტიას და ყველა კაცთაგან მასა აქვს ყველაზე დიადი პატივი.

ამათ ვერ აცდუნებს, ვერაფრით აჯერებს კიპრისი მარტოდენ,
სხვა ვერვინ გაურბის ლამაზ და დიდებულ ოქრო-აფროდიტეს.
ვერც ნეტარ ღმერთთაგან გაურბის ვინმე და ვერც მოკვდავ
კაცთაგან, ელვამონეტარე თვით დიად ზევსსაც კი უქცია გზა-კვალი,
რაოდენ დიადიც არ უნდა იყოს და დიდპატივგებული.
უნდოდა თუ არა, მსწრაფლ დაუბნელებდა უბრძენეს გონებას
და მერე ადვილად შერთავდა მიწიერ და მოკვდავ ასულებს,
და ავიწყდებოდა ზევსს თავად ჰერაც კი - დაცა და მეუღლეც -
იერით ყველაზე დიადი რომ არის ქალღმერთთა კრებულში,
ყველაზე ბრწყინვალე კრონოსმა დაბადა ესოდენ ცბიერმა
და დედამ - რეიემ. ზევსმა კი გონებით ეგოდენ ძალუმმა
მეუღლედ დაისვა ქალღმერთი ჭკვიანი და მუდამ მზრუნველი.

თვით აფროდიტესაც სტყორცნა და აღუძრა დიადმა
კრონიდმა მოკვდავთან ტრფიალის უტკბესი წადილი, რომ მასაც
ვერაფრით ვეღარ აეცდინა სარეცლის გაყოფა უბრალო ვაჟკაცთან,
ვეღარ შეძლებოდა ღმერთებში ტრაბახი სიცილის მოყვარე,
ტკბილად მომცინარე ოქრო-აფროდიტეს, რომ დიდი
ღმერთები მიწიერ ქალებთან წვებოდნენ ტრფიალით და მერე ისინი,
მოკვდავად შობილნი, მიწიერ შვილებსვე უშობდნენ უკვდავებს,
ისე, ვით ღმერთქალებს ერწყმიან მოკვდავად შობილი ჭაბუკნი.
შიგ სულში ჩაუდო უტკბესი წადილი გმირ ანქიზესადმი,
ხარებს რომ მწყემსავდა წყაროუხვ იდაზე, ცადაწვდილ მის
მთებში.

თავად კი უკვდავთა სადარი რომ იყო თავისი იერით,
იმჟამად იხილა სიცილის მოყვარე - კიპრისმა ანქიზე,
მყის შეუყვარდა და სასტიკი წადილი აღეძრა გულმკერდში.
კიპროსზე მოსული პაფოსში აღმართულ ამოდსურნელოვან
ტაძარში ჩაეშვა. აქ წმინდა ტევრია მისი და სამსხვერპლო.
შევიდა ტაძარში, კარები ჩაკეტა საამოდ სურნელმა.
ხოლო ქარიტებმა განბანეს კიპრისი და ზეთი წაუცხეს,
ის ნელსაცხებელი, ღვთაებებს რაცა აქვთ წასმული სხეულზე -
ტკბილი ამბროსია - თავისთვის რომ ჰქონდა
ოქრო-აფროდიტეს.

და შეიმოსა და კეთილი სამოსი მოირგო სხეულზე,
ოქროთი მოირთო სიცილის მოყვარე ბრწყინვალე კიპრისი,
დატოვა კიპროსი სურნელოვანი და ტროისკენ გასწია,
ღრუბელთა ზეგარდმო, მაღალზე კვალავდა თავის გზას
ღვთაება, და როცა მიადგა ცხოველთა დედას და წყაროუხვ იდის მთას,
მთიდან მიაშურა მწყემსების საცხოვრისს კიპრისმა, უკან კი
კუდების ქიცინით მგლებიც მას მოსდევდნენ, მზერამზე
ლომებიც, დათვები, აგრეთვე ფეხმარდი ირმების მმუსვრელი ჯიქები,
მოსდევდნენ მშვენიერს, ხედავდა იმათ და ხარობდა
ქალღმერთი.

მკერდშიგან ჩაუდო სუყველას ნდომა და ისინიც - მხეცებიც -
დაწყვილდნენ მყისვე და სიყვარულს მიეცნენ დაჩრდილულ
ხევებში.

თვით აფროდიტე კი მშვენივრად შეჭედილ კარებთან მივიდა,
იქ ნახა კიპრისმა გმირი ანქიზესი, მარტოკა რომ იყო
დიდებულ კარავში, ღმერთთაგან რომ ჰქონდა რგებული
მშვენება.

ნახირს აძოვებდნენ იმჟამად მწყემსები ბალახხშირ ველებზე,
ყველანი იქ იყვნენ, იგი კი მარტოკა ვიდოდა კარავში,
ბოლთასა სცემდა და ეულად უკრავდა საამო კითარას.
პირისპირ წარუდგა ანქიზესს კიპრისი, ასული ზევსისა,
თავისი სიმაღლით და თავის იერით გოგონას სადარი,
რომ იმის დამნახველს არ შეშინებოდა მშვენიერ ანქიზესს.
უმზერდა მოკვდავი ღმერთქალს და ფიქრობდა და დიდად
უკვირდა ქალწულის იერი და მისი სიმაღლე, ლამაზი სამოსიც,
რამეთუ პეპლოსი ბრწყინვალე იყო და ცეცხლივით კაშკაშა,
ოქროთი ნაქსოვი, მთოვარე რომ ჰქონდა ზედ ამოქარგული,
მკერდს შემოვლებული მთვარისებრ ელვარე და გასაოცარი.
საკინძეც აეხსნა, და საყურეებიც შვენოდა კიპროგენეას
და ყელსაბამებიც, ესოდენ ლამაზნი, ყელს ჰქონდა ასხმული.

“იხარე, ქალღმერთო, შენ, ვინაც ღმერთთაგან მოხვედი ამ
სახლში, ან არტემისი ხარ ან თავად ლეტო და ან ოქრო-კიპრისი,
ან გვარით კეთილი თემისი თუ ხარ და ბუსთვალა ათენე,
ან ქარიტთაგანი ხომ არ ხარ ერთ-ერთი, დიდებულ ღვთაებებს
რომ მეგობრობენ და რომელთაც უკვდავებს უხმობენ
მოკვდავნი, მშვენიერ ტევრებს რომ უფლობენ ნიმფები, იმათგან ხომ
არ ხარ? ან კიდევ მათგანი, რომელნიც ამ მთაზე ცხოვრობენ ამჟამად,
მდინარის წყაროებს უფლობენ რომელნიც და მასთან
ველებსაც. ყოველმხრივ ღია და ადვილად საჩინო ადგილზე აგიგებ
შენ საკურთხეველს და მსხვერპლსაც შემოგწირავ წმინდას და
ღვთაებრივს წლის ყოველ ხანაში, შენ კი, ო, მოწყალე მექმენ და მიბოძე,
ტროელთა მიწაზე პირველი ვიყო და ზეაღმატებული,
ქმენ, რათა შემდგომში ჩემს შთამომავლობას მიეცეს დიდება,
თავადაც ხანგრძლივად ვიცოცხლო კეთილად, მზის ნათელს
ვუცქირო სვებედნიერმა და მდიდარი ვიყო და სიბერეს ვეწიო”.

Tuesday, October 7, 2014

ელინური მითები - ტანტალოსი

Gioacchino Assereto - Tantalus, 1630-1640
ღმერთების მამამთავრის ზევსის შვილი, ლიდიის მეფე ტანტალოსი თავისი ძლევამოსილებით მთელ სახელმწიფოში დიდად სახელგანთქმული იყო. ოლიმპოს მბრძანებელი ღმერთები დიდის პატივისცემით ეპყრობოდნენ მეფე ტანტალოსს.

ახალგაზრდა ტანტალოსი, თავისი ღვთაებრივი მამის დახმარებით, ხალხმა ლიდიის მეფედ აირჩია. მეფის საუცხოო სასახლეს, მის უთვალავ სიმდიდრეს და ძვირფას განძეულს მთელი ლიდია და მახლობელი სახელმწიფოები განცვიფრებაში მოჰყავდა. ლიდიის მკვიდრნი, დიდი და პატარა, ქალი და კაცი, ყველანი დიდად აფასებდნენ მეფის მამობრივ განწყობილებას და გულკეთილობას, ყველანი გულწრფელი სიყვარულით იხსენიებდნენ თვის გულუხვ და შემბრალე მეფეს.

ოლიმპოს ღმერთები ისეთი პატივისცემითა და ნდობით ეპყრობოდნენ ლიდიის ამ სახელოვან მეფეს, რომ ხშირად ღმერთების თათბირზედაც კი იწვევდნენ და საქვეყნო საქმეების გარჩევის დროს ტანტალოსის აზრსა და რჩევას დიდ ანგარიშს უწევდნენ.

ტანტალოსი ფართოდ სარგებლობდა ღმერთების ამ კეთილმეგობრული განწყობილებით და ამიტომ ხშირად ღმერთებთან ერთად ატარებდა დროს, მათთან ერთად სადილობდა და ისმენდა და გებულობდა ოლიმპოს მბრძანებელთა საიდუმლოებას. ტანტალოსი მთელ დედამიწის ზურგზე მოკვდავთა შორის უბედნიერესი მეფე იქნებოდა, რომ ამ ზეციერი და მიწიერი ბედნიერებით დაკმაყოფილებულიყო. სამწუხაროდ, ტანტალოსმა ღირსეულად ვერ დააფასა ხალხისა და ღმერთების სიყვერული და პატივისცემა და სულ მოკლე ხანში თავისი უმსგავსი მოქმედებით, თავისი გადამეტებული პატივმოყვარეობით, რაც მას უკანასკნელ ხანებში დასჩემდა, სრულიად დაკარგა თავისი წარჩინებული და ბედნიერი ცხოვრება როგორც ოლომპოს მბრძანებელ ღმერთებს შორის, ისე ლიდიის მკვიდრთა შორისაც.

 პატივმოყვარეობით გატაცებული ტანტალოსი ისე გაკადნიერდა, რომ ღმერთებს სუფრიდან ღვთაებრივ ნექტარსა და ამბროსიას ჰპარავდა და თავისი მოკვდავი მეგობრებისათვის მიჰქონდა, ხშირად ღმერთების საიდუმლოებას ხალხს უმჟღავნებდა და ამრიგად ყოვლად შემძლებელი ღმერთების მხრიდან წინანდელ პატივისცემას და სიყვერულს თანდათანობით კარგავდა.

კუნძულ კრეტაზე ზევსის ტაძრიდან მილეტელმა პინდარეოსმა ბაჯაღლო ოქროსაგან გამოჭედილი ძაღლი მოიპარა და შესანახად თავის მეგობარ ტანტალოსს მიაბარა. ტაძრის ქურუმმა, როცა ეს ამბავი შეიტყო, დაუყოვნებლივ მოსთხოვა ტანტალოსს ოქროს ძაღლის დაბრუნება, მაგრამ კადნიერმა მეფემ ქურუმის ასეთი მოთხოვნა იუკადრისა და ყოვლად შემძლებელი ზევსის ტაძრის მსახურს გადაჭრით, უსირცხვილოდ უარი განუცხადა, პინდარეოსს შესანახად ჩემთვის არაფერი არ მოუბარებიაო.

ერთხელ მეფე ტანტალოსმა ბრწყინვალე ნადიმი გამართა რომელზედაც ოლიმპოს მბრძანებელი ღმერთებიც მოიწვია. ტანტალოსმა მოისურვა ამ ნადიმზე ყველაფრის მცოდნე ღმერთები გამოეცადა, ამიტომ მზარეულებს დააკვლევინა თავისი შვილი პელოპი და ღმერთებს ერთერთ კერძად მისთავაზა, აბა თუ გამოიცნობენო. ყოვლის მცოდნე ღმერთებმა მაშინვე შენიშნეს ტანტალოსის ბოროტი განზრახვა და კერძს ხელი არ ახლეს. მხოლოდ ქალღმერთმა დემეტრამ, რომელიც თავისი საყვარელი ქალიშვილის პერსეფონეს მოტაცების გამო ღრმა ფიქრებში იყო გართული, ბეჭის თავს უნებლიედ ჩამოსჭრა პატარა ნაჭერი და შეჭამა. პელოპის სხეულის ნაწილები ღმერთებმა ერთად მოაგროვეს, ქვაბში ჩაყყარეს და თავისი ღვთაებრივი უკვდავი სული ჩაბერეს.

პელოპი ქვაბიდან ამოვიდა სრულიად გამოცვლილი და მომხიბვლელი სილამაზით გაბრწყინებული. მხოლოდ ის ადგილი, საცა ქალღმერთმა დემეტრამ ხორცი ჩამოჭრა, სპილოს საუცხოო ძვლით ჰქონდა შეცვლილი. განრისხებულმა ღმერთებმა საშინელი ბოროტების მოქმედი ტანტალოსი ჯოჯოხეთში გაგზავნეს იმ დანაშაულის მოსახდელად, რომელიც მან ასე უსირცხვილოდ ჩაიდინა.

ტანტალოსი დღედაღამ მდინარეში იდგა და წყალი ნიკაპამდე სწვდებოდა. მაგრამ როგორც კი მეფე წყურვილის მოსაკლავად მდინარეს დაეწაფებოდა, წყალი მყისვე ქვემოთ ეშვებოდა, და მრავალტანჯული მეფე წყლის დალევას ვერ ახერხებდა. გაბოროტებული ტანტალოსი მუდამჟამს წყალში იდგა, წყურვილი სულსა და გულს უხუთავდა, მაგრამ წყალს ვერ სწვდებოდა და განუწტვეტლივ ასე იტანჯებოდა. ბოროტ მეფეს საშინელი შიმშილი მუდამდღე გულს უღრღნიდა. მდინარის ნაპირას გაშენებულ ხილის ხეებს სხვადასხვა ნუგბარი ხილით დატვირთული ტოტები მოეღერებინათ და ტანჯული მეფის თავის მახლობლად მოხდენილად ჩამოეშვათ. საბრალო მეფე ხარბად შეჰყურებდა მის თავზე ჩამოშვებულ ხეხილის გრძელ ტოტებს, რომელზედაც ათასფრად ლაპლაპებდნენ გემრიელი ვაშლები, მსხლები, ატმები და სხვა უკვე დამწიფებული ხილეულობა. მაგრამ, სამწუხაროდ, როგორც კი მეფე ხელს გაიწვდიდა ხილის მოსაწყვეტად, ხის ტოტები მყისვე ზემოთ იწეოდა, და ტანტალოსი ხის ნაყოფის მოწყვეტას ვერ ახერხებდა.

მდინარის ნაპირას ცამდის აზიდულ მთის მწვერვალს ჩამოჰკიდებოდა ვეებერთელა კლდე, რომელიც ყოველ წუთს გასრესას ემუქრებოდა საბრალოს. მეფე შიშისაგან კრთოდა, ცახცახებდა და მუდამჟამ სიკვდილს მოელოდა. ასე შეუბრალებლად იტანჯებოდა მთელი საუკუნეების განმავლობაში მეფე ტანტალოსი, რომელმაც თავისი ძლევამოსილების დროს ბოროტად გამოიყენა ყოვლად შემძლებელი ღმერთების ნდობა და სამუდამოდ დაკარგა ოდესღაც შარავანდით მოსილი სახელი და დიდება.

ლიდიის მკვიდრნი, დიდი და პატარა, ქალი და კაცი, ყველანი იწონებდნენ ღმერთების სამართლიან განაჩენს, თავის ყოფილ მეფეს, მიუხედავად მისი მრავალი სიკეთისა, მაინც სამართლიანად დასჯილად აღიარებდნენ და ერთხელაც არ იგონებდნენ გულისტკივილით.

ედუარდ შევარდნაძე - ტერორიზმის ეპიდემია

ლექცია, წაკითხული 2004 წლის 23 ოქტომბერს, მიუნხენში, საერთაშორისო კონფერენციაზე

ტერორიზმის ეპიდემიამ დღეს უკვე მსოფლიო მოიცვა. ეს, ფაქტობრივად, ახალი მსოფლიო ომის გამოცხადებაა, რომელშიც არ ჩანს მტერი და რომელსაც შეიძლება ყველა ემსხვერპლოს. ტერორისტი, ყველა რელიგიური დოგმისა და ეთნიკური იმპერატივის საწინააღმდეგოდ, არ ინდობს არავის - არც სხვასა და არც საკუთარ თავს.

უშუალოდ ტერორისტებთან ბრძოლა სასიცოცხლოდ აუცილებელია, მაგრამ ასევე აუცილებელია იმ სოციალურ და პოლიტიკურ მიზეზებთან ბრძოლაც, რომლებიც ტერორიზმს ბადებს, ადამიანებს მკვლელობისა და თვითმკვლელობის იქით სხვა გზის დანახვის უნარს უსპობს.

როგორც ზემოთ ითქვა, თავის დროზე ჩეჩნები და, საერთოდ, ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხები, რომელთაც მეფის რუსეთი „ველურებს“ უწოდებდა და შესაბამისად ეპყრობოდა, ჩრდილო კავკასიის ყველაზე ნოყიერ მიწებზე ცხოვრობდნენ - დაბლობზე. რუსეთმა ისინი ამ მიწებიდან განდევნა და მთებში არეკა. ეს იყო კავკასიური ომების ათწლეულები (1817-1864), რომელთაც სხვადასხვა დროს რუსეთის ყველაზე ცნობილი მხედართმთავრები ხელმძღვანელობდნენ - სუვოროვი, ერმოლოვი და სხვები. გენერლების ერთი ნაწილი რომ კავკასიას იპყრობდა, მეორე ამბოხებულ პოლონეთს არჯულებდა. დრო იყო ასეთი, დაპყრობებისა და მიწათშეკრების რო. აქ არაფერი ხდებოდა ისეთი, რაც სხვაგან არ მომხდარა, მაგრამ ხდებოდა განსაკუთრებული სისასტიკითა და შეურიგებლობით.

დღევანდელი მუსლიმანური ექსტრემიზმის და აქედან ტერორიზმის სათავე ჩრდილო კავკასიაში იქნება იქიდანაც მოდის, იმ შეურიგებლობიდან, როდესაც რუსეთ-თურქეთის ომის შემდეგ - ჩრდილოკავკასიელი, აფხაზი თუ ქართველი მოსახლეობის მუსლიმანური ნაწილი სახელმწიფოდან გადაასახლეს და მუჰაჯირებად აქციეს. ამ ომებისა და უბედურების შედეგად საერთოდ გაქრა, მაგალითად ერთი ჩრდილოკავკასიელი ხალხი - უბიხები, ისევე როგორც უამრავი ხალხი გაქრა რუსეთის აღმოსავლეთის სიღრმეში, ციმბირში.

იმპერატორის დაწყებული საქმე მოგვიანებით სტალინმა გააგრძელა, როდესაც არალოიალურობის საბაბით და მისი ბრძანებით, მეორე მსოფლიო ომის დროს ჩეჩნები და კავკასიის სხვა ხალხები ერთ ღამეში ყაზახეთის და ცენტრალური აზიის ტრამალებში გადაასახლეს. სტალინის სიკვდილის შემდეგ უკან დაბრუნებულ ჩეჩნების ოჯახებს თავიანთ სამოსახლოზე სხვები დახვდნენ.

ეს ამბები ევროპაში ნაკლებად იციან. კავკასიაში იშვიათად დადიან ტურისტები, ხოლო კავკასიის ისტორია არ წარმოადგენს დასავლეთის ისტორიის იმ ნაწილს, რომლის ცოდნაც საშუალო ევროპელს მოეთხოვება. სამწუხაროდ, ბევრი ევროლეისთვის კავკასია უცხოა.

ამგვარად, ჩეჩნეთში შეფარულად თუ აშკარად მუდმივად ფეთქავდა ტკივილი ისტორიული უსამართლობის გამო, თითქმის ყველა ოჯახს ჰყავდა მოკლული, დასახიჩრებული ან დაპატიმრებული წინაპარი. ჩეჩნებისა და რუსების მომავლისათვის საჭირო იყო, ორივე მხარე გათავისუფლებულიყო წარსულის ამ კოშმარისგან. შესაძლებელი იყო თუ არა ეს? დარწმუნებული ვარ, შესაძლებელი იყო, თუკი თანმიმდევრულად და განუხრელად გაგრძელდებოდა ის პოლიტიკა, რომელსაც დასავლეთში „გლასნოსტის“ სახელით იცნობენ.

ამ პოლიტიკას საფუძვლად ედო მიდგომა, რომელიც საკუთარზე ზრუნვასთან ერთად, განსხვავებულის პატივისცემას გულისხმობს. ის, რაც „აქ“ და „ახლა“ „სხვაა“ ჩემთვის - არსებობს, მიუხედავად იმისა, მომწონს თუ არა და ანგარიშს გავუწევ თუ არა, ჩემივე მომავლისთვის უმჯობესია, თუ ამ „სხვის“ გაცნობასა და შეცნობას შევეცდები. ასეთი მიდგომა მშვიდობის უფრო ძნელად მისაღწევი, მაგრამ ამასთან უფრო მყარი გარანტიაა, ვიდრე ძალადობასა და დათრგუნვაზე დაფუძნებული სტრატეგია. „გლასნოსტი“ სხვა არაფერია, თუ არა წარსულის რეალურად გააზრება, სხვასთან დიალოგი, მიჩქმალულის წარმოჩენა და ახალი აზროვნება ხანგრძლივი, მტკიცე მშვიდობისათვის.

რუსეთს შეეძლო ჩეჩნებისათვის ბოდიში მოეხადა, მათ წინააღმდეგ წარსულში განხორციელებული ეთნოწმენდის გამო. დიპლომატია და მოლაპარაკებები შეზღუდავდა ჩეჩენი ხალხის ისტორიულ მეხსიერებაში ჩარჩენილი ამ ტკივილის ხელახალი გაღვივებისა და შურისძიების მოთხოვნილებად ქცევის შესაძლებლობას. რუსეთის იმპერიულმა გათვლებმა კი პირიქით, სწორედ აგრესიისა და სეპარატიზმის წაქეზება მოახდინა, ოღონდ ამ ინსპირირებული აგრესიისათვის მიმართულება უნდა შეეცვალათ: სამიზნე რუსეთის მაგივრად სხვა ქვეყანა უნდა გამხდარიყო, კერძოდ, საქართველო, სამხრეთ კავკასიაში მდებარე უძველესი კულტურის პატარა ქვეყანა, რომელმაც რუსეთის მიერ მის მიმართ განხორციელებული ანექსიიდან 70 წლის შემდეგ ის-ის იყო, კვლავ აღიდგინა პოლიტიკური დამოუკიდებლობა და თავი დააღწია ძალადობით თავს მოხვეულ დიქტატს.

რუსეთის სპეცსამსახურების ხელშეწყობით შეიქმნა ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხთა - ანუ რუსეთის შემადგენლობაში შემავალ ხალხთა - კონფედერაცია, რომლის დედაქალაქადაც, როგორც ზემოთ ითქვა, სხვა ქვეყნის, საქართველოს ერთ-ერთი მიწის - აფხაზეთის დედაქალაქი სოხუმი გამოცხადდა. კონფედერაციის ერთი „უმნიშვნელო“ დეტალიღა რჩებოდა შეუსრულებელი - ხსენებული ქალაქისა და მიწის დაპყრობა. პარალელურად, რუსეთის სპეცსამსახურები ყოველმხრივ აქეზებდნენ სეპარატიზმს ეთნიკურ აფხაზთა შორის, რომლებსაც საქართველოს შემადგენლობიდან გამოსვლის საფასურად ჯილდოდ ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხთა კონფედერაციის შემადგენლობაში ჰეგემონის როლს ჰპირდებოდნენ. ასე დაიწყო რუსეთის გამოუცხადებელი ომი საქართველოს წინააღმდეგ, რომელიც აფხაზეთ-საქართველოს ომის სახელით შევიდა ისტორიაში და რომელშიცრუსეთმა თავისი იარაღით ქართველების წინააღმდეგ, დაქირავებული რუსი მეომრების გარდა, ძირითადად, ჩეჩენთა შეიარაღებული ფორმირებები აომა.

რუსეთში ამით ორ კურდღელს იჭედნენ: 1. თავიდან იცილებდნენ ჩრდილოკავკასიელთა შეიარაღებულ გაერთიანებებს - მოსახლეობის აქტიურ და დაუსაქმებელ ნაწილს; 2. ქმნიდნენ წინა პირობას შავ ზღვაზე გასასვლელი პლაცდარმის - აფხაზეთის ხელში ჩასაგდებად.

ორივე მიზანი მიღწეულ იქნა. ის, რაც აფხაზეთში მოხდა, იყო უმაღლეს დონეზე დაგეგმილი და დაფინანსებული სახელმწიფო ტერორი საქართველოს წინააღმდეგ. რუსეთმა მოახერხა აფხაზეთის ფაქტობრივი სეპარირება დანარჩენი საქართველოსგან, ხოლო ახლახან აფხაზეთში რუსული პასპორტების დარიგებით, სატრანსპორტო მიმოსვლის გახსნითა და უძრავი ქონების მასობრივი შესყიდვით რუსეთმა უკვე დაუფარავად მოახდინა თავისი ჩანაფიქრის დემონსტრირება.

სამას ათასამდე ეთნიკური ქართველო გამოდევნეს საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი მიწიდან მხოლოდ იმიტომ, რომ ისინი ქართველები იყვნენ. უკვე ითქვა, რომ ბევრი მათგანი მთიან გზაზე სიცივისა და შიმშილისგან დაიღუპა. ეს იყო რუსეთის რეგულარული არმიის ნაწილების, საზღვაო-საავიაციო და სახმელეთო შენაერთების მონაწილეობიტ წარმართული ომის შედეგი.

ჩემ მიერ გაეროს სესიაზე 1992 წელს წარდგენილი მოხსენება იყო ახალი, მაგრამ ნახევრად დანგრეული საქართველოს მეთაურის პირველი გამოსვლა ამ ორგანიზაციაში. სწორედ ამ გამოსვლაზე გავაფრთხილე მსოფლიო საზოგადოება იმ გლობალური საშიშროების შესახებ, რომელიც სეპარატიზმში, ტერორიზმში, დივერსიებსა და მძევლად აყვანაში ვლინდება და მის წინააღმდეგ ბრძოლისკენ მოვუწოდე. შემდეგ კიდევ ორჯერ, სხვადასხვა დროს, ჩემი მოთხოვნით მოიწვიეს უშიშროების საბჭოს ორი სხდომა, რომლებზეც იძულებით გადაადგილებულ პირთა საკითხებს ვეხებოდი. ვერ ვიტყვი, რომ რეაქცია არ მოუხდენიათ - ოცდარვა რეზოლუცია მიიღო უშიშროების საბჭომ, ოღონდ ეგ არის, ფაქტობრივად, არც ერთი არ შესრულებულა.

მსოფლიო ისტორია გვასწავლის, რომ ყველა დიდ მოვლენას თან სდევს საწინაარმდეგო, საერთო ჯამში, კაცობრიობისათვის მიუღებელი ტენდენციებიც.

მაგალითად, „ცივი ომის“ დამთავრებისა და დამოუკიდებელ სახელმწიფოტ წარმოქმნის ფონზე არნახული მასშტაბები მიიღო სეპარატისტულმა მოძრაობამ და ტერორიზმმა. ყოველთვის ვამტკიცებდი, რომ საბოლოო ჯამში ერთი წარმოშობს მეორეს, ხოლო მეორე, ე.ი. ტერორიზმი, ხშირად იკვებება აგრესიული სეპარატიზმის ნოყიერი ნიადაგით. სამწუხაროდ, თანამედროვე მსოფლიომ ვერ დააკავშირა ეს ორი მოვლენა ერთმანეთთან, ამიტომაც მე დავასკვნი - სანამ იარსებებს აგრესიული სეპარატიზმი, როგორც მოძრაობა, ტერორიზმის საფრტხისგან არ ვართ დაზღვეულები. ამასთან, პირველ რიგში, სწორედ სეპარატიზმის ხელშემყობი სახელმწიფოები და ხალხები ზარალდებიან გარდა ცალკეული გამონაკლისისა.

2004 წლის სექტემბერში საქართველოს ახალი პრეზიდენტიც გამოვიდა გაეროს სესიაზე და ყველა საკითხი, რომელზეც ზემოთ ვილაპარაკე, მწვავედ დააყენა. ვნახოთ, რა შედეგი მოჰყვება ამას.

იქნებ იმხანად, 1992 წელს, რუსეთის მიერ ჩეჩნეთის გამოყენება საქართველოს წინააღმდეგ ვინმემ პოლიტიკური მოქნილობის ეტალონადაც კი მიიჩნია, მაგრამ ჩემთვის ამ მანევრის დღემოკლეობა იმთავითვე ცხადი იყო. უზნეო პოლტიკა უპერსპექტივოა. ისტორიულ უსამართლობას - წარსულში რუსეთის მიერ ჩეჩნეთში გატარებულ ეთნოწმენდას, ვერ გააწონასწორებდა ახალი უსამართლობა - ჩეჩნების მონაწილეობით ჩატარებული ეთნოწმენდა საქართველოს ერთ-ერთ კუთხეში. ამიტომაც მივმართე 1993 წელს რუსეთს მთელი მსოფლიოს გასაგონად: ყველაფერი ეს თქვენვე ბუმერანგივით დაგიბრუნდებათ-მეთქი. ასეც მოხდა, სამწუხაროდ, ჩემი წინასწარმეტყველება ახდა. დაიწყო ჩეჩნეთ-რუსეთის ომი.

სხვათა შორის, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანთა ხოცვა-ჟლეტის გამოცდილება ჩეჩენი ეროვნების ტერორისტებმა აფხაზეთში ქართველთა განადგურებისას სრულყვეს, არც მე და არც ქართველ ხალხს არ გაგვიიგივებია ჩეჩნეთი და ტერორიზმი. ჩვენ შევიფარეთ ჩეჩენი ლტოლვილები, როდესაც ისინი რუსმა შეიარაღებულმა ძალებმა ზამთარში სამშობლოდან საქართველოში გამოდევნეს (დაახლოებით 10 ათასი კაცი). გვიჭირდა, მაგრამ არავის მოსვლია აზრად, ლტოლვილი დაჭრილების, ქალების, ბავშვებისა და მოხუცებისთვის საზღვარი ჩაეკეტა, ან საკუთარი მწირი ულუფა არ ეწილადა. ისიც უნდა ვთქვა, რომ როდესაც რუსეთმა აქეთ შემოგვიტია მათ გამო, ტერორისტებს იფარავთო, ყველა ჩეჩენი მამაკაცი, ვისაც კი სიარული შეეძლო, თავად გაერიდა საქართველოს, რათა ჩვენთვის პრობლემები არ შეექმნა.

ვშიშობ, რომ ევროპა არც საქართველოს იცნობს კარგად, რაც ერთობ დასანანია. საქართველო წინათაც და ახლაც ევროპის ნაწილად თვლიდა თავს თავისი წინარექრისტიანული და ქრისტიანული კულტურით, თავისი მენტალიტეტით, თავისი სახელმწიფოებრივი მიზნებიტ და ამიტომ იმ გლობალურ საშიშროებასთან ბრძოლა, როგორიც ტერორიზმია, მისი, როგორც ევროპული ქვეყნის უპირველესი ვალიცაა. ტერორიზმი იმ კულტურას ანგრევს და სპობს, რომელსაც სწორედ ევროპულ ცივილიზაციაში აქვს ფესვები გადგმული.

საერთაშორისო ტერორიზმის დაძლევაში ყველა ცივილიზებულმა ქვეყანამ უნდა თქვას თავისი სიტყვა, მაგრამ გამორჩეული როლი მაინც ევროპასა და აშშ-ს ეკისრებათ. ჩემი წინადადებაა, ევროპაში შეიქმნას საერთაშორისო ტერორიზმთან ბრძოლის ცენტრი სათანადო ფილიალებით ყველა იმ ქვეყანაში (მათ შორის, საქართველოშიც), რომელიც მართალია, ევროკავშირის წევრი არ არის, მაგრამ ტერორიზმთან ბრძოლის ერთიანი სისტემის წევრობას მოინდომებს.

ამერიკის შეერთებული შტატების მონაწილეობით, ეს ორგანიზაცია უნდა გახდეს ძლიერი სტრუქტურა, რომლის გადაწყვეტილების შესრულება სავალდებულო იქნება უკლებლივ ყველა მონაწილე ქვეყნისთვის. ორგანიზაციამ უნდა შეიმუშაოს და განახორციელოს ტერორიზმის ნაირსახეობების, მათი კერებისა და წარმომშობი მიზეზების შესწავლისა და მიღებული დასკვნისა თუ ინფორმაციის გავრცელების ფართომასშტაბიანი პროგრამა. ასეთი ორგანიზაცია:

1. ხელს შეუწყობს ტერორიზმის წინააღმდეგ ევროკავშირის ქვეყნების კოორდინირებულ და შეთანხმებულ ქმედებას;

2. დააჩქარებს იმ ქვეყნების კულტურის, ტრადიციებისა და ისტორიის ყველაზე არსებითი ასპექტების შესახებ ადეკვატური ცოდნის გავრცელებას ევროპაში, რომლებიც არ შედიან - ან ჯერ არ შედიან - ევროპის კავშირში.

დარწმუნებული ვარ - „სხვათა“, ჩვენგან განსხვავებულთა, ჩაღრმავებული გაცნობიტ და შესწავლით აღმოვაჩენთ, რომ ის, რაც უცხოა ჩვენთვის, ასევე უცხო და მიუღებელია მათთვისაც, ვის ეროვნებასაც ან რელიგიასაც არიან ამოფარებულნი ტერორისტები. ისლამი განსხვავდება ქრისტიანობისგან, მაგრამ დიალოგი დაგვარწმუნებს, რომ 11 სექტემბრის სემზარავი და გამანადგურებელი ფანატიზმი და ბესლანის საშინელება მხოლოდ ქრისტიანებისთვის კი არ არის მიუღებელი, არამედ მუსლიმანებისთვისაც. აგრესიული ფანატიზმი და ფუნდამენტალიზმი ისევე მტრობს ისლამს, როგორც ქრისტიანობას.

ბესლანის შემაძრწუნებელი ტრაგედია მხოლოდ ჩვენთვის კი არ არის დაუჯერებელი კოშმარი, არამედ უპირველესად იმ ხალხისთვის, რომელთა წარმომადგენლებიც ამ ტერაქტის უკან მოიაზრებიან - მთის კავკასიური ღირსების კოდექსის მიხედვით ბავშვი ხომ უმაღლესი და ხელშეუხებელი ფასეულობაა.

გაერთიანებული ევროპის თითოეული ქვეყანა თავისებური და სხვისგან გასნხვავებულია, მაგრამ სხვაობის მიუხედავად, ისინი უცხონი არ არიან ერთმანეთისთვის. ევროპის ქვეყნებს არ დაუძლევიათ სხვაობა, მაგრამ დაძლიეს უცხოობა. ეს არის ახალი ევროპის უდიდესი, სამაგალითო მიღწევა და სწორედ ამ დიდებული სამშვიდობო მუხტით უნდა მიიღოს ახალმა ევროპამ ახალი საუკუნის მთავარი გამოწვევა და დასძლიოს საერთაშორისო ტერორიზმი.

სრულიად ბუნებრივია, რომ ახალი ევროპა ახლა საკუთარი თავით არის დაკავებული. აი, მაგლაითად გერმანიაში ფართომასშტაბიანი რეფორმები მიმდინარეობს. ვიმეორებ, ყველასათვის გასაგებია, რომ ევროპა ახლა „თავის თავშია ჩაკეტილი“, მაგრამ სულ მალე ის კვლავ „გაიხსნება“. ჩემი მეგობარი ჰანს-დიტრიხ გენსერი - ეს სრულიად გამორჩული პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე - დამემოწმება, რომ როცა კოლეგებთან ერთად საზღვრებს ვხსნიდით და ახალი მსოფლიო წესრიგის კონცეფციას ხორცს ვასხამდით, ის როდი გვქონდა დასახული მიზნად, რომ გერმანიის გაერთიანებისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში დასავლური ღირებულებების დანერგვის შემდეგ გაერთიანებული ევროპა „თავის თავში ჩაკეტილიყო.“ როცა „ცივი ომის“ დაძლევა დავისახეთ მიზნად, ეს ჩვენთვის „ცივი ომის“ დასრულების პროცესს ნიშნავდა და არა „ცივი ომის“ ფრონტის ხაზის გადაადგილებას.

მსურს კიდევ ერთხელ აღვნიშნო, რომ მწამს - მსოფლიო ევროპისგან ელის წამყვანი როლის შესრულებას ტერორიზმის დაძლევაში, ხოლო გზა შიშისაგან თავისუფალი, მშვიდობიანი მსოფლიოსკენ, კულტურათა და ცივილიზაციათა დიალოგზე და ისევ და ისევ დიალოგზე გადის.

ეს არის რწმენა ადამიანისა, რომელიც მასზე განხორციელებული ტერორისტული აქტების მიუხედავად, სამჯერ სასწაულებრივად გადაურჩა სიკვდილს; ადამიანისა, რომელიც ბოლო წლების განმავლობაში განუწყვეტელი ცილისწამების სამიზნე იყო (მე ამას მორალური ტერორი ვუწოდე) და რომელიც ამაყობს იმით, რომ კრიტიკულ ვითარებაშიც კი უსისხლოდ ახერხებდა ადამიანთა ბედის განმსაზღვრელი მოვლენების მართვას, თუნდაც პირადი ძალაუფლებისა და მდგომარეობის დათმობის ხარჯზე; ადამიანისა, რომელიც ამ ყველაფრის გამო დამარცხებულად კი არ გრძნობს თავს, არამედ - გამარჯვებლად, თან არა მარტო მორალურად, არამედ პოლიტიკურადაც, რადგან დარწმუნებულია, რომ ის მსოფხედველობა, რომელსაც თავის კოლეგებსა და თანამოაზრეებთან ერთად ხორცს ასხამდა, მალე კვლავ იდეალად დაისახება და ჩვენი საუკუნის საერთაშორისო პოლიტიკური თანაცხოვრების ნორმად გადაიქცევა.

გამომცემლობა პალიტრა L, 2006წ.

Monday, October 6, 2014

ედუარდ შევარდნაძე - ფიქრი წარსულსა და მომავალზე

ორიოდე სიტყვა წინათქმის მაგივრად

ეს წიგნი უპირველესად წარსულის შეფასების სურვილმა დაბადა, იმ მოვლენათა და ადამიანთა გახსენების სურვილმა, რომლებმაც განსაზღვრეს ყოფილი საბჭოთა კავშირის, ჩემი ქვეყნისა და თანამედროვე მსოფლიოს ისტორია. ამავე დროს, იგი იწერებოდა მომავალზე ფიქრით, მისი უპირველესი ადრესატი მომავალი თაობაა, რომელსაც ამ წარსულის მძიმე ტვირთად ზიდვა, საბედნიეროდ, აღარ მოუწევს.

მინდა ჩემი ნაფიქრი გავუზიარო არა მარტო ჩემს ხალხს, არამედ ყველა ჩემს თანამედროვეს, რათა გავიხსენოთ და ერთად განვსაჯოთ ის, რაც იყო და როგორც იყო. მსურს მთლიანობაში მიმოვიხილო ის ურთიერთობა, რომელიც ჩვენს მეზობლებთან, უპირველესად კი რუსეთთან გვქონდა; წარმოვაჩინო ის წვლილი, რომელიც მე, როგორც ჩემი ხალხის შვილმა, შევიტანე მეოცე საუკუნის ბოლო მეოთხედის იმ პოლიტიკურ პროცესებში, რომლებმაც ძირეულად შეცვალეს მსოფლიო: „ახალი ზნეობრივი საგარეო პოლიტიკა“, „ცივი ომის“ დასრულება, ავღანეთიდან საბჭოთა ჯარების გამოყვანა, გერმანიის გაერთიანება, საბჭოთა იმპერიის დაშლა, აღმოსავლეთ ევროპის გათავისუფლება, დამოუკდიებელი და დემოკრატიული საქართველოს მშენებლობა.

„ფიქრი წარსულსა და მომავალზე“ 2003 წლის ნოემბერში ჩემი გადადგომის შემდეგ იწერებოდა, მაგრამ მოგონებებისა თუ განსჯა-შეფასებების დიდი ნაწილი მანამდე ჩამოყალიბდა და თავისი ადგილი დაიკავა ჩემს სხვა წიგნებში, პუბლიკაციებსა თუ საჯარო გამოსვლებში. ამ წიგნს ჩემი მრავალწლიანი ცხოვრება უძღოდა წინ - უმეტესად წარმატებული, ზოგჯერ კი წარუმატებელი, გზა აღმამავალი, მაგრამ დაქანებულიც, თანმდევი მარცხით, იმედგაცრუებითა და პოლიტკური გადადგომებით.

მინდა მოგითხროთ იმ მსოფლიო პრობლემების, ქვეყნებისა და სახელმწიფო მოღვაწეების შესახებ, რომლებთანაც ბედმა დამაკავშირა.

ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში, მწერლებთან ურთიერთობისას მათში ერთი რამ სახასიათი მიდრეკილება მენიშნა - წერისას ისინი არა მხოლოდ სამყაროს სურათს გარდაქმნიდნენ თავისებურად, არამედ თავის პიროვნებასაც სხვაგვარი ფერებით წარმოაჩენდნენ. როგორც ჩანს, მოგონებების წერის დროსაც იგივე რამ ხდება - საკუთარ თავს, განზრახ თუ უნებლიედ, უფრო უკეთესად წარმოაჩენ, ვიდრე სინამდვილეში იყო და არის. სწორედამგვარი მიდრეკილების დაძლევის მძაფრი სურვილითაა დაწერილი ეს წიგნი - მინდოდა ობიექტური ვყოფილიყავი დროისა და საკუთარი თავის მიმართ.

ჩემი ცხოვრება, ყოველ შემთხვევაში ის, რაც თქვენი ყურადღების ღირსად მივიჩნიე, აქ არის: შეგიძლიათ თავისუფლად განმსაჯოთ - შეუბრალებლად, უკომპრომისოდ.

თუმცა ჩემზე მკაცრად მაინც ვერავინ განმსჯის. ვიცი - მქონდა სეცდომები, ვიცი - ზოგთან არ ვიყავი მართალი, ვიცი - ბევრსაც გული ვატკინე და თუ შეძლებენ, იქნებ მომიტევონ... მეც დავივიწყე ყოველი წყენა, არავის ბოღმა არ მიმყვება და არც არავისი შემშურებია, თუნდაც იმიტომ, რომ შემეძლო დასახული მიზნებისთვის თავადვე მიმეღწია. ყოველთვის ვცდილობდი ღვთისგან ბოძებული ნიჭი და უნარი სრულად გამომევლინა და მეკეთებინა ის, რაც შემეძლო და რისთვისაც მოვედი ამქვეყნად. ვფიქრობ, ბევრი რამ კარგიც მიკეთებია - და არა მარტო საქართველოსთვის.

სიყვარულისა და სიმშვიდის განცდა მივსებს სულს და იმავეს ვუსურვებ ჩემს ხალხსა და ჩემს შთამომავლობას.

***

„ფიქრი წარსულსა და მომავალზე“ იმ დოკუმენტურ მასალას ეყრდნობა, რომელსაც თავის დროზე მეც ვაგროვებდი და ჩემი თანაშემწეებიც - თეიმურაზ სტეპანოვი და სერგეი ტარასენკო. ასევე ბევრი რამ იქნა მოძიებული საბჭოთ კავშირის საგარეო საქმეთა სამინისტროს საარქივო მასალებში, რომლებიც რუსეთის საგარეო საქმეთა ყოფილმა მინისტრმა იგორ ივანოვმა გადმომცა. ამ მასალამ წიგნს მეტი სიზუსტე და დოკუმენტურობა შესძინა.

დიდი მადლობელი ვარ კობა იმედაშვილის, რომელიც ცემთვის ყველაზე ძნელ დროს გვერდში ამომიდგა. სწორედ მისი დახმარებით შევძელი სხვადასხვა ხასიათის დოკუმენტების, ჩემი ხელნაწერებისა და აუდიომასალის ერთ მთლიანობაში მოქცევა.
...
დასასრულ, მადლობა მინდა ვუთხრა ჩემი მეუღლის, ნანულისსულს, რომელიც ახლაც ჩემთან არის - ამ წიგნის ყოველ სიტყვასა და ყოველ პწკარში.

- ბატონო პრეზიდენტო, ახლა სად მიდიხართ?
- სახლში...

მუდამ ვცდიობდი, და თითქოს ვახერხებდი კიდეც, საერთო ენა გამომენახა ჩემს ხალხთან. სამწუხაროდ, ამას ვერ ვიტყვი ჩემი მმართველობის ბოლო ხანებზე, როცა მე, როგორც პოლიტიკოსმა, გაუცხოება ვიგრძენი ჩემსა და საზოგადოების ერთ ნაწილს შორის. სწორედ ამ პერიოდში გამძაფრდა და გამოაშკარავდა დაპირისპირება პოლიტიკოსთა იმ ნაწილთან, რომელმაც ჩემივე ხელშეწყობით დაიმკვიდრა ადგილი ხელისუფლებაში.

კოლექტიურ მეხსიერებას თან სდევს დავიწყების ელემენტები.

23 ნოემბერს, გვიან საღამოს, ჩემთან, კრწანისის სამთავრობო რეზიდენციაში, მიხეილ სააკაშვილი დაზურაბ ჟვანია მოვიდნენ. რეზიდენციას დაახლოებით ათასამდე მომიტინგეც მოადგა. მიშმ და ზურამ ჩემი გადადგომის შესახებ დაიწყს საუბარი - თუმცა არც ისე მტკიცედ და კატეგორიულად. ჩემი პასუხი უბრალო იყო - „ბიჭებო, ტყუილად ნერვიულობთ, გადადგომის შესახებ გადაწყვეტილება უკვე მივიღე და მის შეცვლას არ ვაპირებ. უმჯობესია ახლა ხვალინდელ დღეზე იფიქროთ - ქვეყნის მართვა მთელი ხელოვნებაა და არ მინდა  ამ საქმეში მარცხი განიცადოთ... თუ რამეში გამოგადგებათ ჩემი კონსულტაცია - მზად ვიქნები“. რა თქმა უნდაო, მიპასუხა ორივემ. შემდეგ კი ვკითხე - „დავამთავრეთ საუბარი?“ - შევატყვე, მათთვის ეს მოულოდნელი იყო - ეტყობოდა, ფიქრობდნენ, რომ დავიწყებდი მთლი რიგი დათმობების ან კომპრომისების მოთხოვნას. სხვათა შორის, კანცელარიაში შეჭრისას ერთი კურიოზი მოხდა: მომიტინგეთა ჯგუფმა შენობიდა ხის სავარძელი გამოათრია, დაამტვრია და დაწვა. ერთ-ერთი ტელეკომპანიის წამყვანმა პირდაპირ ეთერში დაიტრაბახა კიდეც - შევარდნაძის სავარძლის ნატეხი ჩავიგდე ხელშიო. უნდა გავაწბილო - ჩემი სავარძელი, ლითონისგან და პლასტმასისგან ნაკეთი, ჩემი კაბინეტიდან არც არავის გამოუტანია. იმ დღეს მომიტინგეებმა კანცელარიის მორიგე თანამშრომლის სავარძელი დაწვეს... ეს იმათ გასაგონად, ვისთვისაც სავარძელი ხელისუფლების სიმბოლოა.

პირველი კილოგრამი ჩაის ფოთლები ხუთი წლისამ მოვკრიფე. მამაჩემი გვასწავლიდა ფუტკრის მოვლას, ამიტომ თაფლიანი ფიჭის ცქერა დღესაც სიამოვნებას მგვრის.

1937 წელს ჩემი სოფლიდან, ისევე როგორც ახლომახლო სოფლებიდან, ადამიანების გაუჩინარება დაიწყო. ქრებოდნენ ყველაზე პატივსაცემი, ყველაზე ავტორიტეტული ადამიანები. ერთ დღეს გაუჩინარდა მამაჩემიც, სოფელში ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული და პატივსაცემი პიროვნება, რომელმაც იმ დროისთვის მამათში საშუალო სკოლა გახსნა. დედაჩემი გულჩათხრობილი გახდა, კითხვებზე არ გვპასუხობდა. ახლს გარეთ, ჩემ ირგვლივ, გაუცხოების სიცივე ვიგრძენი. სხვათა შორის, ასეთივე გაუცხოება ვიგრძენი სულ ბოლო გადადგომის შემდეგაც, 2003 წელს. სკოლაში მანამდე ლიდერად მთვლიდნენ, პიონერთა რაზმეულის თავკაცად ამირჩიეს, ბიჭები სულ ჩემ ირგვლივ ტრიალებდნენ, ახლა კი სრულ მარტოობას ვგრძნობდი, არავინ მეკარებოდა, სათამაშოდ აღარ მეძახდნენ... „ხალხის მტრის“ შვილის იარლიყი მომეწება და როცა შევიტყვე, რომ სოფლის პიონერთა ბანაკში არ წამიყვანდნენ, შევძრწუნდი. ეს დიდი დარტყმა იყო ჩემთვის.

ომმა მეც ისევე გამომაწრთო, როგორც მილიონობით ჩემი თანატოლი. ის აყალიბებდა ჩემს მრწამსს და მისახავდა მიზნებს. ფაშიზმთან ომი ბოროტებასთან ჩემი პირადი საქმე და ბრძოლა გახდა. ფაშიზმი კომუნიზმს ებრძოდა, კომუნიზმი კი ჩემი რელიგია იყო. ასე გვზრდიდნენ. ამ ბრძოლაში გამარჯვება კომუნიზმის გამარჯვება იყო, მაშასადამე, ეს ჩემი გამარჯვებაც უნდა ყოფილიყო.

როცა კომკავშირის რაიკომში დამიბარეს და ინსტრუქტორთა თანამდებობა შემომთავაზეს - ულაპარაკოდ დავთანხმდი. მშობლებმა, ვიდრე სული ედგათ, ეს ვერ მაპატიეს.

გაორების დროს ხსნა იყო აზრი: „სტალინმა არ იცის რა ხდება!“ და მაინც ვგრძნობდი, რომ ჩემში ნელ-ნელა იღვიძებდა პროტესტი უმრავლესობის ნებისადმი პიროვნების უსაზღვრო მორჩილების წინააღმდეგ, არადა ის კოლექტივიზმი, რომელსაც მე თავდაუზოგავად ვემსახურებოდი, პირდაპირი მნიშვნელობით სასწაულებს ახდენდა, როცა ფაშიზმს ამარცხებდა, ქვეყანას ნანგრევებიდან აღადგენდა, ყამირს ტეხდა, კოსმოსს ითვისებდა. და ეს მართლაც ასე იყო. მაგრამ იგივე კოლექტივიზმი იქცეოდა საშინელ დამთრგუნველ ძალად, როცა ის ადამიანს ათანაბრებდა ჭანჭიკთან, რომლის დამსხვრევა იოლი იყო. „და თუ ადამიანი მხოლოდ დეტალია მანქანისა - ვფიქრობდი საკუთარ თავთან განმარტოებისას, - მაშინ რა მოუვა თვით მანქანას, თუ განუწყვეტლივ დავუმსხვრევთ დეტალებს?“

2003 წლის 23 ნოემბერს, გადადგომის წინაც, როცა უკვე საგანგებო წესები გამოვაცხადე, ნანული კვლავ ჩემ გვერდით იდგა და მეუბნებოდა: „განა შეგიძლია შენი ხალხის სისხლი დაღვარო?“

სტალინის იდუმალებით მოცული სიკვდილის შემდეგ ბერია თავისი გავლენით პირველ კაცად გადაიქცა. ამანაც დაღუპა - მეორე ქართველს რუსეთის პირველ კაცად ვერავინ მოითმენდა და ბერია ნიკიტა ხრუშჩოვის შეთქმულებას ემსხვერპლა.

*** 

ის ამბავი, რაც ახლა უნდა მოგითხროთ, ბერიას დახვრეტიდან დიდი ხნის შემდეგ მოხდა: ჩემს უახლოეს მეგობარს, უბრყინვალეს ქართველ მწერალს, ნოდარ დუმბაძეს შავი ზღვის სანაპირო აგარაკზე დაურეკა მეზობლად მცხოვრებმა დიდმა რუსმა მწერალმა კონსტანტინ სიმონოვმა და ღვინო სთხოვა, მოსკოვიდან ორი მეგობარი ჩეკისტი მეწვია და უნდა გავუმასპინძლდეო. ნოდარს ღვინო არ აღმოაჩნდა, მაგრამ შესთავაზა - აქვე სოფელი მერხეულია, შესანიშნავი რესტორნით და სტუმრები საპურმარილოდ იქ წავიყვანოთო.

აფხაზეთის სოფელი მერხეული კარგი რესტორნის გარდა იმითაც იყო ცნობილი, რომ ლავრენტი ბერიას მშობლიური სოფელი გახლდათ და ჩეკისტების იქ მიპატიჟება ამ მხრივაც ერთგვარ „სიმბოლურ“ აზრს ატარებდა. კონსტანტინ სიმონოვს ეს წინადადება მოეწონა და ოთხივე მერხულში წავიდა.

ლაზათიანად მოულხინეს და როცა კარგად შეთვრნენ, ერთმა ჩეკისტმა დაიჩემა, მდინარეში უნდა ვიბანაოო. ვერაფრით გადაათქმევინეს, გაიხადა და წყალში გადაეშვა, მაგრამ ამოყვინთვით ვეღარ ამოყვინთა. იქვე მყოფი სოფლელები მდინარეში შეცვივდნენ, ცოცხალ-მკვდარი კაგებეს ოფიცერი ნაპიზე გამოათრიეს და რის ვაი-ვაგლახით მოიყვანეს გონზე. მან კი თვალი როგორც გაახილა, მეგობარი ჩეკისტი თითით მიიხმო და უჩურჩულა: „На дне, в речке Лаврентий Павлович! На дне, в речке Лаврентий Павлович!“

ყველა გაშტერებული შეაჩერდა ერთმანეთს, რაღაც ვერ იყო კარგად - დიდი ხნის დახვრეტილი იყო ლავრენტი პავლოვიჩი. ჩეკისტმა კი ერთი-ორჯერ კიდევ გაიმეორა ეს ფრაზა და გული წაუვიდა.

რესტორნის დირექტორმა რომ ნახა, საქმეს ცუდი პირი უჩანდა, ნოდარ დუმბაძე გვერდით გაიხმო და საიდუმლოდ გაანდო: „აქ, რესტორნის ახლოს, ბერიას ძეგლი იდგა, როცა დაიჭირეს, ავიღე და მდინარის ფსკერზე დავმალე, რა ვიცი, ხვალ რა მოხდება, დღეს კი ლანძღავთ, მაგრამ იქნებ დრო მოვიდეს, თქვათ, დიდი კაცი იყოო - ხალხის ერთგული შვილი. ჯაჭვით მყავს დაბმული, მდინარემ რომ არ წაიღოს. ამ უბედურმა წყალში რომ ჩაყვინთა, ეტყობა, ძეგლი დაინახა და ამიტომ არის ასე შეშინებული“.

ეს ამბავი შემდეგ საკავშირო მნიშვნელობის ანეკდოტად იქცა. აქ ის დროა ასახული, როცა მკვდრისაც უნდა შეგშინებოდა ადამიანს.

***

საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, საქართველო ლიბერალიზმის ოაზისად გადაიქცა. ყოველივე ეს მნიშვნელოვანი იყო არა მარტო ქართული კულტურისა და ქართული ცხოვრებისთვის, არამედ რუსული კულტურისთვისაც - ჩვენთან, სულის მოსათქმელად, რუსეთიდან მოეშურებოდნენ იქ შერისხული პოეტები (ბორის პასტერნაკი, ევგენი ევტუშენკო, ბელა ახმადულინა, ანდრეი ვოზნესენსკი და ა.შ.), სწორედ აქ იბეჭდებოდა ყველაფერი ის, რაც იმ დროისთვის მოსკოვში დღის სინათლესაც ვერ ეღირსებოდა (თუნდაც ბორის პასტერნაკის - Писма к грузинским друзьям).

*** 

... მხოლოდ ერთ ფაქტს დავიმოწმებ, ქართული პროზის კლასიკოსის, დიდი ქართული რომანის „დათა თუთაშხიას“ ავტორის ინტერვიუდან:

„1972 წლის მაისის დასაწყისში მანქანით ნაბეჭდი და ვეებერთლა ტომეულად აკინძული „დათა თუთაშხია“ „ცისკარში“ ჯანსუღ ჩარკვიანთან, ანუ ჟურნალის მთავარ რედაქტორთან მივიტანე, მაგიდაზე დავუდე და ვუთხარი, - ჯანსუღ, ძმაო, არა მგონია, ჩვენს დროში ამის დაბეჭდვა გაბედოთ. ამის გამოქვეყნება, ვფიქრობ, თხუთმეტი-ოცი წლის შემდეგ მოხერხდება, მაგრამ გთხოვ, წაიკითხო და აზრი მითხრა. ვღელავ, ერთ კვირაში მოვალ... თოთხმეტი თუ თხუთმეტი მაისი იყო, მივედი. ვკითხე, - წაიკითხე-მეთქი? მითხრა, - ყველამ წავიკითხეთ და მეექვსე ნომრიდან ბეჭდვასაც ვიწყებთო!

ჯანსუღი დღესაც თავზეხელაღებამდე გამბედავი კაცია, იმ დროს ხომ რა იქნებოდა, მაგრამ მე მოულოდნელობისაგან ყბა ჩამომივარდა...

... გამოვიდა მეექვსე ნომერი - მეშვიდეს მთავლიტი გადაეღობა, ვიზა არ მისცა რედაქციას.წავედით მე და ცხონებული ოტია პაჭკორია თერთმეტსართულიან სახლში, მაგრამ თანამშრომელი, ვისაც „დათას“ საქმე ებარა, შვებულებაში აღმოჩნდა, რა თქმა უნდა, განზრახ - საქმის იქამდე გაჭიანურების მიზნით, სანამ უშიშროების სამინისტრო თავის აზრს იტყოდა.

ასე მოხდა და ამ დროს იყო, ორმა ჩემმა აწ განსვენებულმა ნეტარხსენებულმა მეგობარმა, ოთარ ქინქლაძემ და თენგიზ ბუაჩიძემ მითხრეს, - პირველ მდივანს (ე. შევარდნაძეს) დასასვენებლად აფხაზეთში მივყვებით. გაგვატანე „დათა“, წავაკითხებთ და იქნებ დავიყოლიოთ გამოქვეყნებაზეო. თავად წაკითხული ჰქონდათ. გავატანე და საქმე სხვაგვარად დატრიალდა. ბატონი ედუარდი ჩემი ძმაკაცების სიტყვას დაჰყვა, წაკითხული არ ჰქონდა, რომ მეშვიდე ნომრიდან ბეჭდვა გაგრძელდა და უკვე წაკითხვისა და დაბრუნების შემდეგ ცკ-ის ბიური მოიწვია „ჟურნალ „ცისკრის“ რედაქციის მუშაობის შესახებ“ საკითხის განსახილველად. შეფასება დადებითი იყო, მაგრამ მაინც ცკ-ის კულტურის განყოფილების გამგეს, ბატონ ნიკა ჩერქეზიშვილს დაევალა, რომანი გაემრავლებინა და აზრის გამოსათქმელად ოცდახუთი მწერლისა და კრიტიკოსისთვის დაეგზავნა. ოცდასამი დადებითი პასუხი მოვიდა. უარმყოფელი ორივე ვიცი, მაგრამ ცოცხლები აღარც ერთია და „მიცვალებულთა გამო ან კარგი, ან არაფერი“...

ასე იყო ეს. ბატონ ედუარდს მანამდე ცენზურის მიერ ტაბუდადებული თეატრალური სპექტაკლისათვის მწვანე გზა უკვე მიცემული ჰქონდა და ამას წიგნიც დაუმატა“.