Tuesday, May 19, 2015

ვაჟა ფშაველა - ფიქრები

ადამიანის გონება ყველას და ყველაფრის დაბერებას შეურიგდება, ხოლო სიბერე ერისა საშინელებაა - „ზოგი რამ ფიქრებიდან“.

აზრსაც იმის მიხედვით აქვს ბაზარი და გასავალი, რამდენადაც მტკიცენი და შეუპოვარნი არიან მისი მტვირთველნი, რამდენიც მეტი წამებული ჰყავს. ყველა ჯურის აზრი, სოციალურია თუ სარწმუნოებრივი, იმის მიხედვით იმარჯვებს, თუ რამდენად ნიადაგი აქვს განხორციელებისა და რამდენად თავგამოდებულნი მომხრენი ჰყვანან - „წერილები მეგობართან“.

აზრსაც იმის მიხედვით აქვს ბაზარი და გასავალი, რამდენადაც მტკიცენი და შეუპოვარნი არიან მისი მტვირთველნი, რამდენიც მეტი წამებული ჰყავს. ყველა ჯურის აზრი, სოციალურია თუ სარწმუნოებრივი, იმის მიხედვით იმარჯვებს, თუ რამდენად ნიადაგი აქვს განხორციელებისა და რამდენად თავგამოდებულნი მომხრენი ჰყვანან - „წერილები მეგობართან“.

არა მგონია შეედრებოდეს ერთი საგანი მეორეს ისე, როგორც მდინარე და ენა. რითი ჰგავს ენა მდინარეს? იმითი, რომ რაც ერთხელ მდინარეს გემო და თვისება მიუღია, თუ ხელოვნურად არ მოსტაცე, არ წაართვი, იგი თავისთავად არასოდეს არ დაჰკარგავს, მიმდინარეობს იმ ჟამით ჟამამდე დაუდგრომლად, მისი შეჩერება, დაგუბება, ცოტა ხნობით თუ შეიძლება, ხოლო სამუდამოდ კი არასოდეს - „ენა“.

ბუნება გვაძლევს საზომს სიკარგისა და უვარგისობისა და ჩვენ კაცთ ეს არ გვესმის, თუნდაც რომ გვესმოდეს, მაინც ყურადღებით არ ვეპყრობით ამ ბუნების კანონს, მის განაჩენს - „ყოველდღიური ფიქრები“.

ბუნება გვაძლევს საზომს სიკარგისა და უვარგისობისა და ჩვენ კაცთ ეს არ გვესმის, თუნდაც რომ გვესმოდეს, მაინც ყურადღებით არ ეპყრობით ამ ბუნების კანონს, მის განაჩენს - „ყოველდღიური ფიქრები“.

განავითარეთ ყოველი ერი იქამდის, რომ კარგად ესმოდეს თავისი ეკონომიკური პოლიტიკური მდგომარეობა, თავისი სოციალური ყოფის ავკარგი, მოსპეთ დღევანდელი ეკონომიური უკუღმართობა და, უეჭველია, მაშინ მოისპობა ერთისაგან მეორის ჩასანთქმელად მისწრაფება, ერთმანეთის რბევა, ომები, რომელიც დღეს გამეფებულია დედამიწის ზურგზე - „კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი“.

გარეშე ბუნებისა და ადამიანთა ცხოვრებისა არ არის პოეზია. ვისაც კარგად ესმის ბუნება და ცხოვრება, თუნდა ლექსებს, დრამებს, რომანებს არ სწერდეს, მაინც პოეტია - „სად არის პოეზია“.

გამომჟღავნება თავის შეცდომისა და ცოდვებისა, იგივე გმირობაა - „დიდ-მარხვა“.

გენიოსს არ შეუძლია იგრძნოს ეს ცხოვრება ნახევრად, მესამედად, ან მეოთხედად, არამედ ჰგრძნობს მთლად, ერთობლივ: არ შეუძლიან აგრეთვე იგრძნოს დაბალი, მცირე ღირსების საკითხები, რომლებიც დაახლოებულნი არ არიან კაცობრიობის ცხოვრების ღერძთან - „ნიჭიერი მწერალი“.

გენიოსთა ნაწარმოები ეროვნულ ნიადაგზე და ხშირად ეთნოგრაფიულზეა აღმოცენებული, მაშასადამე - კერძო თვისებისა, ზოგადი საკაცობრიო ხდება და ერთნაირად საყვარელია ყველა ადამიანისათვის, რომელ ეროვნებასაც უნდა ეკუთვნოდეს იგი - „ნიჭიერი მწერალი“.

გენიოსი სდუღს, იხარშება ამ წუთისოფლის გაჩაღებულ ქურაში და ამავე დროს ეს წუთისოფელიც სდუღს და ნახევრად მოხარშულიცაა იმის გულში - „ნიჭიერი მწერალი“.

დიაღ, მოგონება საშინელებაა, მომაკვდინებელია, როგორც სიბერე და იგი იწვევს ერის სიბერეს, სხვაფრივ ერის სიბერე და სიკვდილი შეუძლებელია მანამდე, სანამ მზე ანათებს დღით და ღამით მთვარე - „ზოგი რამ ფიქრებიდან“.

დროც... უთავბოლო ზღვაა. თუ კაცობრიობის გრძნობამ, გონებამ, აზრმა არაფერი ჩააგდო შიგ, მის შემწეობით არაფერი აკეთა, ზურგზე არაფერი აჰკიდა, არაფერს მოგვიტანს და უშნო, ულაზათო სანახავიცაა მაშინ - „წერილები მეგობარს“.

ერს დააბერებს მხოლოდ მონება, ისეთი ცხოვრების პირობები, როცა მას საკუთარი ნების, ძალ-ღონის გამოჩენის საშულება მოესპობა - „ზოგი რამ ფიქრებიდან“.

ვისაც ჰსურს გაიგოს, მწერალია, თუ არა, ჯერ თავის სულსა და გულს დააცქერდეს: აქვს მართლა სული და გული?.. არ უდევს ყველას სული და გული, თუმცა ყველა ცოცხალის ადამიანი ჰსუნთქავს და ფეხზე დაიარება. მწერლობის გარეშე მცხოვრებელი კაცი უსულგულობით განამღაც იოლად გამოვა, შეიძლება დიდ ბედნიერებათაც ჰრაცხავს თავის თავს, მაგრამ ვაი თქვენს მტერს, თუ ეს უბედურება მწერალს დაადტყდა თავზე და მაინც კიდევ მწერლობას არ იშლის! აბა მაშინ დატრიალდება უკუღმა ჯარა, აბა მაშინ „დაავადდებიან ყურნი მსმენელთა“ – „ფიქრები“.

ზოგს ჰგონია, რომ ნამდვილი პატრიოტიზმი ეწინააღმდეგება კოსმოპოლიტიზმს, მაგრამ ეს შეცდომაა. ყოველი ნამდვილი პატრიოტი კოსმოპოლიტიცაა. ის, როგორცყოველი გონიერი კოსმოპოლიტი (და არა ჩვენებური) პატრიოტიცაა - „კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი“.

თავისუფლება ცოცხლებისთვისაა ხელსაყრელი და არა მკვდრებისათვის. იგი გამოიხატება ადამიანის ნდობა-მისწრაფებაში: თავისუფლება მოქმედებაა, განხორციელებაა ნებისა, აზრისა, გრძნობისა და არა განსვენება, უქმად ყოფნა თავისუფლება პიროვნებისა და ერისა ერთი ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. სადაც არაა პიროვნება თავისუფალი, იქ ერი დამონებულია და დამონებულიერში, რა თქმა უნდა, პიროვნებაც მონაა. უთავისუფლო, სხვის ხელში სათამაშო ნივთი - „რა არის თავისუფლება“.

კაცს რომ ფიქრი არ ჰქონდეს, შენი მტერი, რომ კაცის ყოფნა იქნებოდა წუთისოფელში: მაშინ ხომ ვეღარც ენა იენავებდა და დამუნჯდებოდა მთელი კაცობრიობა. სამართლით რომ ვსთქვათ, ენა უფრო ცოდვიანია ფიქრზე: ფიქრს რა ცოდვა აქვს, მანამ საქმედ არ გადაიქცევა? არაფერი. შემწყვდეული ერთს ძვლის კოლოფში, ფიქრი ფიქრობს თავისთვის, ჩუმად. კაცის ფიქრი, რასაკვირველია, კოწიწობს, რაღაც კოშკებს აშენებს, მემრე ისევ არღვევს, მაგრამ არც ასაშენებელი მასალის ჩქამი-ჩქუმი ისმინა შესვენების დროს და არც დარღვევის ჩხრიალ-გრიალი - „ფიქრიანი“.

კერძო კაცი და საზოგადოება ერთხელ რა მსჯელობას დაჩვეულა იმას მისდევს, თუნდა უხეირო, უვარგისი იყოს ეს მსჯელობა; მისდევს იქამდის, ვიდრე სხვაგვარს მსჯელობას არ შეეჩვევა... – „წერილები მეგობართან“.

მაშ რისთვის მომაბა ღმერთმა ტანზე თავი, თუ კი არაფერს ვიფიქრებ? რისთვის ჩამიდო ღმერთმა ენა პირში, თუკი არაფერს ვიტყვი ქვეყნის უმადურობაზედ, ჩემს თავსა, ჩემს ნაცნობებსა და ჩემს ბედ-იღბალზედ? - „გაბრიელის დღიური“.

მწერალს, უპირველესად ყოვლისა, საკუთარი „ენა“ უნდა ჰქონდეს, ვინაიდან ენა სახეა მწერლისა, მისი ფიზიონომიაა და, უკეთესად რომ ვთქვათ, - მწერლის სულია; ენაში იმალება მწერლის ინდივიდუალობა, მისი „მე“ - „ნიჭიერი მწერალი“.

პოეზიას, საზოგადოდ, და უფრო კი, ხალხურს ერთი განსაკუთრებული თვისება აქვს: გამოხატვა დასურათება თანამედროვე ცხოვრებისა, - აწმყოს ჭირ-ვარამისა და ლხინ-გახარებისა - „ძველი და ახალი ფშაველების პოეზია“.

რეგვენი, უმეცარი ადამიანი მსაჯულობაში მუდამ თამამია, გაბედული - „ცოტა რამ ჩვენის ცხოვრების ავ-კარგისა“.

როგორც ჯარს ღონეს აძლევს ის გარემოება, როცა თითოეულს მეომარს ესმის რისთვისაც იბრძვის, როცა თითოეული ჯარისკაცი შეგნებულია, თავაზიანი, ისე ცხოვრება ერისა უკეთესად წავა მაშინ, როცა ბრმად კი არ მისდევს მოწინავე წოდებას ერი, არამედ ესმის რისთვისაც მისდევს და სადაც მიდის, რისთვისაც ჰხარჯავს ძალღონესა და ხშირად სიხლსაცა ჰღვრის. ყოჩაღის, შეგნებულსი ჯარისკაცისაგან შემდგარის მხედრობისათვის მაგრერიგად საჭირო არც კია ბელადი; ყველა იმათგანი ბელადია; მოკლულის ადგილას სხვა დგება ბელადად. ამისთანა მხედრობა ან გაწყდება და ან გაიმარჯვებს - „წერილები მეგობართან“.

საქმე თავის ქვეყნის რგებაა; თუ თავის ქვეყანას არგებ, მაშინ კაცობრიობისთვისაც სასარგებლო იქნები, თუ არა და, სულ ტყუილია, ვინც კაცობრიობის ერთგულია, ის მუდამ ერთგულია თავის ქვეყნისა, - იგი მუდამ სცდილობს თავის ქვეყანაც იმ განათლების ზომაზე დააყენოს, რა ზომაზედაც სხვა განათლებული ქვეყნებია, რომ სხვებთან იმის ქვეყანასაც შეეძლოს ისარგებლოს იმ მადლითა, რასაც ბუნება აძლევს - „წერილები მეგობართან“.

საცაა სწავლა, ქალაქიც იქ არის, თვით უდაბნოც სწავლის ძალით უნივერსიტეტად გარდაიქმნება - „ფიქრები.

სიბერე ერთ ბისტად არა ღირს. უშნო, ულაზათო, სრულებით არ უხდება სიცოცხლეს - „ზოგი რამ ფიქრებიდან“.

სიბერე განა მარტო ფიზიკური უძლურებაა?.. არა, იგი ამავე დროს ზნეობრივი დაბეჩავებაც არი.

სიბრიყვესთან ახლო ნათესაობა აქვს ერის სხვა მოვლენას, საზოგადოებრივს, რასაკვირველია, რომელსაც წოდებრივი სიჯიუტე ჰქვიან: როგორც პირველია მტერი წინსვლისა, ცხოვრების გაუკეთესებისა, ისე ეს მეორე. ორივეს ჭირივით ეჯავრება პროგრესი და სიმართლე - „წერილები მეგობართან“.

სიყვარულზე მეტი ჭირი და ლხინი ღმერთს არა გაუჩენია-რა - „ხოლერამ მიშველა“.

სწავლითა და შთაგონებით საზოგადოებაც ისე ვითარდება, როგორც თითეული ჩვენთაგანი გაზრდასთან ერთად ვითარდება გონებით. საზოგადოებაც ისევე იზრდება, როგორც ცალკე ადამიანი; როგორც ბავშვი გაზრდასთან ერთად იძენს მეტ გამოცდილებას, მეტ ცოდნას, აგრეთვე საზოგადოება. საზოგადოება იმავე კანონს ემორჩილება, რასაც ცალკე ადამიანი, საზოგადოებაც შეიძლება გადააჩვიოს კაცმა ერთხელ დაჩემებულ აზროვნებულს ჩვეულებას და სხვას მიაჩვიოს, აღზარდოს, სხვა აზრი, სხვა ფიქრი ჩაუნერგოს, სხვა გონების ჩვეულება გაუჩინოს - „წერილები მეგობარს“.

უცოდინრობა დიდი ცოდვაა, მიუტევებელი ცოდვა - „თიანეთური ფელეტონი“.

ჩვენში ძალიან სათაკილოდ და ვითომ ნიჭის დამამცირებლად მიაჩნიათ მწერალზე სხვის გავლენა, მე კი ეს წესიერ, საღ, ნორმალურ და აუციელებელ მოვლენად მიცნია იმ კანონის ძალით, რომელსაც ჰქვიან კანონი თანდათანობისა - „pro domo sua”.

ხშირად გრძნობა სტირის და ამავე დროს აზრი იცინის და გრძნობა - კი მუდამ აზრის ტირილზე თითონაც ატირდება ხოლმე. ხშირად გრძნობას სწყინს აზრის ნააზრევი, მაგრამ რა იქნება, აზრი თავისას არ დაიშლის - „წერილები მეგობარს“.

Sunday, May 17, 2015

პაოლო იაშვილი - პოეტი საქართველოში

(ფრაგმენტები)

თუ საქართველოს პოეტების ქვეყანა ერქვა, რამდენი იყო ნამდვილი პოეტი?.. მთელი უკანასკნელი ლიტერატურა ამოიწურა, სიტყვებში „არ მომკვდარა, მხოლოდ სძინავს და ისევ გაიღვიძებს“. ბევრი ქართული ლექსი ან პოეტი მიაღწევს მეოცე საუკუნის ნახევრამდის? ბარათაშვილის „მერანი“ უკვე დაიღალა ორმოცდაათი წლის ჭენებით, ახლა ის ბებერი, ტყავგამხმარი და ფერდებჩაცვენილი ჭაკი ცხენია, და ვიღას გააკვირვებს? მისი უნაგირი ჩიმჩმა დახრა, და მხედარიც ხერხემალმოღუნული, უკანსკნელ დასვენებას ელოდება.

„ქართვლის დედას“ ძუძუები დაუშრა, ისინი ჰკიდიან გალურჯებულ გულის ტყავზე, როგორც ორი რკინის ლაფათქა, და ბავშვებს ეშინიათ მათი მოფერებაც კი. საიდუმლო ბარათს ჩვენი საუკუნე აღარ უპასუხებს და აღმართ-აღმართ სიარული ისე ნელი იყო, რომ მწვერვალამდის ვერ მიაღწია, მეოთხედ გზაზე სიბერე დაეწია პატიოსან მოგზაურს და ტკბილად დაიძინა მამადავითზე. მამადავითი პატარა მთაა შედარებით გიმალაებთან. ძლიერი იყო ჯიშიანი ხარის ღრიალი თერგის ხევებში, გრიგოლ ორბელიანის აბღავლება ჯერ კიდევ აზანზარებს ყურებს... ჩვენ საუკუნეს შერჩება ბახტრიონს დევი, გველისმჭამელი ვაჟა ფშველა, დაუბერებელი მოახლე ლაშარის გორის და დიდხანს დააფეთებს თავისი ბელური აბჯარის ხმაურობით. პოეზიის წვრილფეხა წუკალებს.

ქართველმა ხალხმა არ იცის არც ღრმა სიყვარული, არც ღრმა სიძულვილი. პირველიც და მეორეც მასში თეატრალურია, ეს ინტელექტის სისუსტის ბრალია; უფრო კი ანალიზის უქონლობის.

ამიტომ ჩვენში პრობლემა მეტად იშვიათია საზოგადო, პოლიტიკური და უფრო კი ესთეტიურ სფეროში. რელიგია კი ჩვენ საუკუნეებში არასდროს არ ყოფილა საგნად ღრმა გამოკვლევისა. ფილოსოფიაზე ხომ სულმეტია ლაპარაკი. ყველაზე ძვირფასი და აუცილებელი საკითხი პატარა ერისთვის - ეროვნული თავისუფლების პრინციპები, ჩვენში განვითარდნენ... სხვა პატარა ერების პოლიტიკურ და ნაციონალურ პლატფორმების მიბაძვით... მე ვამბობ, რომ ჩვენში არ იყო მედგარი ეროვნული სტიქია, ამიტომ არ იყო არც ერთი სერიოზული აჯანყება თუ არ მივიღებთ მხედველობაში თეთრხელა თავადების შეთქმულებას, ყოველად უნიადაგოს, უმასსოდ, სუსტს და წუთიერს...

ჩვენში არ არის არც ღრმა სიძულვილი, არც ღრმა სიყვარული, აქედან ანალიტური აზრის უქონლობა. მაშასადამე აშკარაა დებულება, რომ საქართველოში კრიტიკა არ არსებობს, დიდი ადგილი აქვს დათმობილი ხათრს.

ყველა ეს ფუქსავატობა საშინელი თავზარით დაატყდა ქართულ ლიტერატურას, მიიყვანა იგი უკანასკნელ დამბალმდე, და კიდევ ბევრი დროა საჭირო, რომ გაიკურნოს საუკუნის სენი, უდარდელობა და სიყალბე.

ქართველ პოეტისთვის სამაყოდ რჩება ის ფაქტი, რომ საუკუნეების განმავლობაში ჩვენში არსებობდა რუსთაველის კულტი... მაგრამ ეს კულტიც, სამწუხაროდ მაშინ გადაგვარდა, როდესაც პოეზიას ყველაზე უფრო ეჭრიებოდა პრესტიჟი და სიმაღლე.

სასიხარულოა, რომ ილია ჭავჭავაძე სიკვდილამდის დევის ფეხებზე იდგა, მაგრამ განა პოეზიის სისხლით იყო სავსე ეს ფეხები? ილიას უშველა დიდმა ჭკუამ და გრანდიოზულმა ნებამ.

თითქოს აკაკი უყვარდა უსაზღვროდ ქართველ ხალხს. მისი იუბილე დიონისეს დღესასწაულს ჰგავდა და მისი გასვენება ვიქტორია დედოფალის გასვენებას, მაგრამ მოიგონეთ მისი ცხოვრება... აკაკისავით ვერავინ მოიგებს ქართველ კაცის გულს, მაგრამ ნახეთ რა ფასი აქვს ამ გულის მოგებას.

მაგრამ ყველაზე გულშემზარავი ბედი იყო ვაჟა-ფშაველასი. ვაჟა ფშაველაზე ძლიერი პოეტური სტიქია არ ახსოვს საქართველოს. ვაჟამ პირველმა მისცა იმედი ქართულ სიტყვას. მას ჰქონდა ღმერთების ენა და ჰომეროსის ნოყიერება. მაგრამ არწივად წოდებული საქართველოში დადიოდა როგორც „ჩხიკვი ზაქარა“ თვალმოხეული, ყველის სუნით გაჟღენთილი, დაკონკილ ჩოხით, ფრჩხილებში მწია გამოგლესილი, ნარმის საცვლებში, დასული სოფლის მეწვრილმანის ვაჭრობამდის, მიუღებელი, უგვირგვინო. ის ჭლექით დააკვდა საავადმყოფოს ლოგინს, ისე ვით უბინაო და ქუჩის მათხოვარი.

ვერავინ შეება ქართული სიტყვის უღელს ისე, რომ გადაგვეცილებინა იგი სამშობლოს საზღვრებს, და მიეთრია რომელიმე ევროპის ქალაქის მოედნამდე.

ყველა მისავენეს მეფურ დიდებით ძმათა სასაფლაომდის, დაამშვენეს საფლავები ფერადი ყვავილებით და მუხის ჯვრებით, და ახლა მწარე ბალახა და მოლოქა გადაეფარა მათ საფლავებს. მოხუცი ეკლესიის დარაჯი ჰპატრონობს მათ და მოწყენის დროს მარგლავს დავიწყებულ სალავებს. პარიზში კი თითქმის ყოველ დღე ფრანგი მოქალაქე შევა უწმინდეს პანთეონში და ქუდმოხდილი ამოიოხრებს დიდებულ საფლავების წინ.

გაზ. „ბახტრიონი“, 1992წ. 1 ივლისი, #1

Friday, May 15, 2015

იოსებ გრიშაშვილი - საგულისხმო ნიშნები

ამ ბოლო დროს ქართველი ინტელიგენციის ცხოვრებაში ერთმა მნიშვნელოვანმა ტენდენციამ იჩინა თავი - იგი ფრიად საგულისხმოა და ერთგვარს საიმედო ნიშნების მომცემი.

მე ვგულისხმობ იმ პარადს, რომელსაც განსაკუთრებით ლიტერატურული წრეები უმართავენ წარსული საუკუნის ქართულ ინტელეკტისა და ნიჭის წარმომადგენელთ. - ეს იუბილეები, მოგონებები, გახსენებები, მოხსენებები და ლექციებია იმათ შესახებ, რომლებმაც შეჰქმნეს ახალი საქართველოს სახე.

ჩვენში რომ დამოუკიდებელ აზროვნებას უფრო მეტი მკვიდრი ნიადაგი ჰქონდეს და ჩვენი ცხოვრება სათანადოდ ტარდებოდეს ეროვნულ ცხოვრების მეტაფიზიკის ასპექტში, ამ მოვლენას თავისი ფილოსოფიური ახსნა ექნებოდა და მდიდარს პერსპექტივასაც მოგვცემდა როგორც წარსულისას ისე, რაც უფრო საინტერესოა, მომავლისას.

ყოველ შემთხვევაში ერთი დიდი ფაქტის წინაშე ვდგევართ: დღევანდელი ქართული ინტელიგენცია ნებსით თუ უნებლიედ იძულებულია უკან მოიხედოს და ერთგვარი ხიდი გასდოს იმ ახლოსა და შორეულ წარსულთან, რომელიც კარგად თუ ცუდად საზღვრავს ჩვენს ეროვნულ სახეობასა და აზროვნებას. ტყუილი გამოდგა ზოგიერთების მოუმწიფებელი ცდა წარსულთან ყოველნაირი კავშირის გაწყვეტისა და ხელაღებული უარყოფის პრინციპების აღიარებისა. ჩვენს საზოგადოებრივ შეგნებას როგორც მოსალოდნელი იყო მეტი ძალა და ენერგია აღმოაჩნდა თავის ეროვნულ სალაროში, ვინემ ეს ეგონათ იმათ, რომელნიც ფიქრობდნენ სრულიად ახალი ისტორიის დაწყებას ქართულ ინტელექტუალურ ცხოვრებაში.

ეს გარემოება დიდი საბუთია საქართველოს იმედებისა. დღეს თუ „მოშინაურების“ ხაზია გაბატონებული საქართველოში, ეს წყალობაა იმ უხილავის ქართული გენიისა, რომელმაც მისცა კატეგორიული ქართული სახეობა ჩვენი ისტორიის უტვალავ საუკუნეთა განმავლობას. ამ გენიისაგან არიან: დიმიტრი ყიფიანი - ეს უკანასკნელი რაინდი ქართული გულუბრყვილო და ტრაღიკული, მაგრამ დიდი რწმენისა, ილია ჭავჭავაძე - ეს მე-19 საუკუნის საქართველოს რენესანსის დიდი ბურჯი და „ახალი ბედის“ პირველი მესაჭე, აკაკი წერეთელი - ეს თავისუფალი და დამოუკიდებელი, ჯერ კიდევ დაუფასებელი, სიტყვა ქართული, ვაჟა ფშაველა - ეს მსოფლიო მასშტაბის ორიგინალი სული საქართველოის, რომელსაც არა ჰქონია, არ აქვს და არ ექნება განმეოერება არსად ქვეყნიერებაზე...

რა თქმა უნდა, ამათ გარეშე ნაბიჯსაც ვერ წარსდგამდა წინ ქართული აზრი და ლიტერატურა. და ის გარემოება, რომ ქართული მწერლობა დღეს ასეთის გულმოდგინებით იმზირება ამ სახელებისკენ, აღნიშნავს ისეთ ღრმა გარდატეხას ახალს ლიტერატურაში, რომელსაც მხოლოდ შეუძლია დიდი ნაყოფის მოცემა მომავალში.

ამ უღელტეხილზე უნდა გადავიდეს ჩვენი გამარჯვების გზა.

უცილობელია, რომ ჩვენი მე-20 საუკუნე ჯერ კიდევ ვერ დამდგარა მკვიდრ ნიადაგზე. გასაგები იყო მისი განთიადი, - ბურუსიანი და ნისლ გადაკრული, გაურკვეველი სახისა. მისებურად თენდებოდნენ წარსული საუკუნოებიც. მე-20 საუკუნის შუადღე ჩვენ უკვე გვწამს არა მხოლოდ ფიგურალურად. მის მზიანს და მხურვალე გულმკერდზე აინთები ახალი საქართველოს გენია და მისგან ჩვენი მზერის მახვილი უკვე თამამად მიწვდები შორეულსა და ახალ ჰორიზონტებს.

გაზ. „ლომისი“, 1922, #10

გერონტი ქიქოძე - ვაჟა ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა ჩამორჩენილი ადამიანი იყო. ვერც სემინარიის კურსმა, ვერც უნივერსიტეტის ლექციებმა თანამედროვე სული ვერ ჩაუდგეს. მისი მგრძნობიარობა პრიმიტიული დარცა, მისი ფანტაზია ველური, მისი მორალი საშუალო საუკუნეობრივი. მას არაფერი გაეგებოდა არც ჩვენი უტილიტარიზმისა, არც ჩვენი რაციონალიზმისა. და ელექტრონისა, ორთქლმავლისა და მანქანების ხანაში ის წარსულის აჩრდილს ჰგავდა თავისი ჩაფხუტით და თავისი რაინდობით.

მთელი მისი ბუნება უცნაურად თავისებური იყო. ის დევებსა და ალქაჯებს ჰხედავდა იქ, სადაც ჩვენ გეოლოგიურ ფორმაციებს ვხედავთ და სულიერ თვისებებს ამჩნევდა იქ, სადაც ჩვენ მხოლოდ მექანიკურ ძალთა მოძრაობა გვგონია. მისი გული სავსე იყო საიდუმლოების გრძნობით და მის თვალებს გრძნეული ლეჩაქი ჰქონდა გადაფარებული. ამიტომ გვიყვარდა ჩვენ ეს მგოსანი: ჩვენს ფხიზელ, დარაზმულ და ჭკუადამჯდარ თაობაში მას შეზარხოშებული ადამიანის მღელვარება შეჰქონდა. მისი გულწრფელობა, გულუბრყვილობა და უშუალობა გვხიბლავდა, მისი გმირული ძახილი კი წარსულ დღეების მოგონებებს გვიღვიძებდა.

დღეს, როცა ვაჟა-ფშაველა ჩვენს შორის აღარ იმყოფება, უფრო გულდასმით და მიუდგომლად შეგვიძლიან გამოვარკვიოთ, თუ რა იყო ის ჩვენთვის და ჩვენი ლიტერატურისთვის: დავინახოთ არა მარტო მისი ღირსებანი, რომელნიც უეჭველია მაღალხარისხოვანნი იყვნენ, არამედ ნაკლულევანებანიც, რომელთაც განსაკუთრებით ბოლო დროს დაჩრდილეს მისი შემოქმედება.

ჩვენ გვსურს მწერლის შინაგანი პიროვნების გაგება და არა მისი მოთავსება რომელიმე მზამზარეულ უჯრაში: ამიტომ მეორეხარისხოვნად მიგვაჩნია ის საკითხი, თუ რომელ ლიტერატურულ მიმართულებას ეკუთვნოდა ვაჟა-ფშაველა: რომანტიკოსი იყო, რეალისტი თუ სიმბოლისტი? ეჭვი არ არის, თვით მგოსანს გაუჭირდებოდა ამ კითხვაზე პასუხის გაცემა.

რასაკვირველია, ისიც ხმარობდა პოეტურ სიმბოლოებს, მაგრამ ეს კიდევ იმას არ ნიშნავს, რომ სიმბოლისტი ყოფილიყოს ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით. ამისთვის მას აზროვნების სიღრმე აკლდა; აკლდა ფილოსოფიური შემეცნება ანუ, უკეთ ვსთქვათ, მეტაფიზიკა, ურომლისოდაც შეუძლებელია სიმბოლისტური ნაწარმოების შექმნა. არ ჰფიქრობდა, რომ ეს ქვეყანა მხოლოდ მოვლინება და ნიშანია თვალშეუდგამ და მიუწვდომელ არსებობისა, არ სცდილობდა მხატვრულ სახეებს იქით ზოადი იდეები დაენახა.

მაგრამ ვაჟა-ფშაველა არც რეალისტი იყო, უეჭველია. ამისთვის ზომა, სიფხიზლე და დაკვირვების ნიჭი აკლდა. აკლდა მოთმინებაც, რაიცა რეალისტის აუცილებელ თვისებას შეადგენს. მას არ შეეძლო დაწვრილებით რაიმე მოვლენის აღწერა ან ყოველმხრივ რაიმე საგნის დახატვა: მიტომ რომ ცხოველი და თავშეუკავებელი ფანტაზია სტანჯავდა.

აქედან, რასაკვირველია, იმის დასკვნა არ შეიძლება, რომ ის გარკვეული რომანტიკოსი ყოფილიყოს, როგორც ეს ევროპაში ესმით. არ ჰგავდა არც ჰიუგოს, არც ლამარტინს, არც ნოვალისს, არც ჰეინეს. არავის ჰგავდა ამ ქვეყანაზე. არავითარ სკოლას არ ეკუთვნოდა. თვით ჩვენ მწერლებთან არაფერი აკავშირებდა გარდა მოკრძალებისა ან წინააღმდეგობისა. ლიტერატურული ტრადიციების გარეშე იდგა: გაუტკეპნელი გზით დადიოდა და უცნაურ მხატვრულ ენას ხმარობდა, როგორიც ჯერ არავის უხმარია ქართულს ლიტერატურაში.

მაგრამ თუ რომანტიზმი უფრო სულიერი განწყობილებაა, ვიდრე ფილოსოფიური ან ლიტერატურული სისტემა, თუ ის, როგორც მადამ სტალმა სთქვა, მართლაც „რაინდული ზნე-ჩვეულებების წაბაძვაში მდგომარეობს“ ან მეობის შეუდრეკელს გაშლაში, მაშინ ვაჟა-ფშაველა ნამდვილი რომანტიკოსი იყო. რომანტიკოსი იყო არა რწმენით და ტენდენციით, არამედ გრძნობით და ინტუიციით; რომანტიკოსი იყო რადგან მთელი თავისი არსებით იმ მივარდნილ და შეუპოვარ მთიულეთს ეკუთვნოდა, რომელიც კიდევ ჯვაროსნობის დროის იდეალებით სცხოვრობს კაპიტალისტურ ხანაში.

იმ მთების მწვერვალებიდან მას გადაგვარებად ეჩვენებოდა ის, რაც ჩვენ საზოგადოებრივ განვითარებად მიგვაცნია. ჩვენს დღევანდელს სინამდვილეს ოდნავაც ვერ ეგუებოდა: არა მარტო მიტომ რომ არ შეეძლო ცილინდრისა თუ ყელსახვევის ხმარება, არამედ იმიტომაც, რომ შეუსაბამოდ და სავალალოდ მიაჩნდა ჩვენი ფსიხოლოგია და სოფლმხედველობა. ის ოპოზიციაში უდგა „მოდერნობას“ მაგრამ მისი ოპოზიცია უფრო ინსტინქტიური, შეუგნებელი იყო, ვიდრე შეგნებული და ნათლად გამოაშკარავებული.

უკანასკნელი საუკუნის შინაარსს საქართველოში არსებითად სოვდაგრის რაინდობაზე გამარჯვება წარმოადგენდა. ამ გამარჯვებამ ღრმა კვალი დააჩნია ჩვენს სამოქალაქო ურთიერთობასაც და ცვენს მორალსაც. მაგრამ ცხოვრების ახალი სტილი ჯერ კიდევ მაინც ვერ შემუშავდა. ტრადიციული და მოდერნული ელემენტები უცნაურად აირია ერთმანეთში: ამით სრულიად დაირღვა პრიმიტიული და ძალოვანი პიროვნების მთლიანობა. ვაჟა-ფშაველა კი არაფერს არ აფასებდა ისე ძვირად, როგორც პიროვნების მთლიანობას და ხასიათის სიმტკიცეს. ამიტომ ვერ ისვენებდა ჩვენს ქალაქებში: აქ მისი თვალების წინ ნერვიულიდა სისხლნაკლები თაობა ფუსფუსებდა. მისი სული კი დევებს უხმობდა ან კიდევ გმირებს, რომელნიც მიწას აზანზარებდნენ დევებთან ბრძოლაში.

იშვიათია მეორე ქართველი მგოსანი, რომელსაც ასეთი ინტენსიური შინაგანი ხილვა ჰქონოდეს. თითქო ხელებით ეხებოდა იმ ზღაპრულ მოჩვენებებს, რომელთაც თავის პოემებში ჰხატავდა. საკმაოდა გავიხსენოთ ორიოდე პლასტიური სურათი „ეთერიდან“. ცხრა მთას იქით სცხოვრობს კუდიანი ბებერი, რომელმაც შერეს წამალი უნდა შეუმზადოს ეთერს მოსაჯადოებლად:

თვალები ცეცხლისა უსხდა,
კბილები ჰქონდა მინისა,
ცალიერ ძვლებზე ზედ ეკრა
ტყავად ფურცელი რკინისა;
ფეხები ჰქონდა კაცისა,
ხელად ბჯღლები ციცისა,
და, თმის მაგივრად, სულ-ძაღლსა,
მოკლე ფაფარი კვიცისა...

მერე უკან ბრუნდება. უფსკრულში დევების ლხინს ჰხედავს:

ცეცხლი დაენთოთ ძლიერი,
გარს უსხდნენ ყოტებივითა,
თავ-ცხვირი წამოეშვირათ,
სალის კლდის ლოდებივითა,
დაღრენილი აქვთ ლაშები,
სალუდეს ქობებივითა.
წითელს იქნევდნენ ენებსა,
გრძელებსა შოთებივითა...
სისხლი, ნაწური კაცების,
ჭურჭელში ედგათ ღვინოთა,
მეჯლისში სისხლით თვრებოდნენ,
სისხლს სვამდნენ მოსალხინოდა...

ფანტაზიის სიძლიერე და ნათლმხედველობა ვაჟა-ფშაველას ნიჭის დამახასიათებელს თვისებას წარმოადგენდა. მისთვის არ არსებობდა არავითარი საზღვარი ლეგენდასა და სინამდვილესა, მითსა და ისტორიასა, სიზმარსა და სიფხიზლეს შორის. ზღაპარი და სიზმარი ისევე სეურყევლად სწამდა, როგორც ჰოფმანს ან ედგარ პოეს. ამ მგოსნებივით ხშირად იწვევდა ჟრუანტელის მომგვრელ სურათებს და უზრუნველად ბუნებრივ მოვლენატა ქსელში ახვევდა.

ალუდა ქეთელაურმა ქისტი მუცალი მოჰკლა. კაცის კვლა ისეთი არაფერია, რომ ნერვები აუშლოს ფოლადის ადამიანებს, მაგრამ ალუდა სხვა ხევსურებზე უფრო მგრძნობიარე პიროვნებაა. მას სტანჯავს ის გარემოება, რომ წუთისოფელს გამოასალმა ასეთი არაჩვეულებრივი გმირი. და აი ის საშინელს სიზმარს ჰხედავს:

დავჯე, ჯამ ვინამ დამიდგა,
კაცის ხორც იყო წვნიანი,
ვსჭამდი, მზარავდა თუმცა-ღა
კაცის ხელ-ფეხი ძვლიანი.
რასა ვსჩადიო, ვსჯავრობდი,
უმსგავსი, შაჩვენებული...
მიმატეს კაცის ულვაშით
წვენ-ხორცი შანელებული...
სიზმართ დამტანჯეს, იმით ვარ
გუნება აღელვებული...

მაგრამ ვაჟა-ფშაველას გონების უნივერსალობა აკლდა, ამ ნაკლის ანაზღაურება კი არ შეიძლება ფანტაზიითა და ნათელმხილველობით. დიდი თანამედროვე პრობლემები აგრე რიგად არ აინტერესებდა, თანამედროვე ადამიანის რთული ფსიხოლოგია ეუცხოებოდა. მისი ემოციური ცხოვრება ღარიბი და ელემენტარული იყო; თავის „გველის მჭამელივით“ უფრო სადა სულიერი მოძრაობა ესმოდა: ადვილად შედიოდა გამხმარ წიფლის, შვლის ნუკრის, დაკოდილი არწივის ან ხარ-ირემის მდგომარეობაში, ადამიანებში კი მეტის სიმპატიით იმათ ეპყრობოდა, ვინც უფრო მძაფრად გრძნობდა და მარტივად აზროვნებდა.

მისი ნაწარმოები მდიდარია შეუდარებელი მხატვრული სახეებით, მაგრამ ისინი თითქმის გამოუკლებლივ ან ბრძოლას შეეხებიან, ან კიდევ რაინდულს თავგანწირვას. ასეთია გოგოთურის და აფშინას შეხვედრა და სასიკვდილო შეტაკება („გოგოთურ და აფშინა“), მუცალის მოკვლა („ალუდა ქეთელაური“), წმ. გიორგის დანახვა ფშავ-ხევსურების ლაშქრის მიერ, გველის დამეგობრება დაჭრილ გმირ ლუხუმთან („ბახტრიონი“), ზვიადაურის შეწირვა ქისტების სასაფლაოზე და მისი ჯოყოლასთან შეხვედრა სიკვდილის სემდეგ („სტუმარ-მასპინძელი“).

ყველა ეს გმირები ნამდვილი რაინდები არიან. ყველა სტოიკურად სცოცხლობენ და სტოიკურად იხოცებიან. მაგრამ სულიერადაც და ხორციელადაც ისე ჰგვანან ერთმანეთს, თითქო ერთი დედმამის შვილები ყოფილიყვნენ. და მართლაც, ერთი და იმავე დედმამის შვილები არიან: ფშავპხევსურეთის ბუნები, რომლის წიაღში ისინი იზრდებიან და ცხოვრობენ, იმავე ელემენტარული დრამატიზმითაა გამსჭვალული.

არც ერთს ქართველს მგოსანს არ შეუთანაბრებია პეიზაჟი და პერსონაჟი ისე ჰარმონიულად, როგორც ეს ვაჟა-ფშაველამ ჰქმნა. არც ერთს ქართველს მგოსანს არ უგრძნია ისე ძლიერ მთების სიდიადე, როგორც ეს ვაჟა-ფშველამ იგრძნო. არტურ ლეისტმა სთქვა, რომ ევროპულ ლიტერატურაში დღეს არ მოიპოვება ასეთი მთის მგოსანიო. ეს შეიძლება იმითაც აიხსნებოდეს, რომ არც ერთს ევროპიელ ერს არა აქვს ჩვენისთანა მთები. მაგრამ, ყოველს შემთხვევაში, უცილობელია, რომ ჩვენში ვაჟა-ფშაველამდე არ არსებობდა მთის პოეზია და ამ მგოსანმა ახალი ასპარეზი დაუპყრო ესთეტიურს შემოქმდებას.

საქართველოს ბუნებას სხვა მგოსნებიც ჰხედავდნენ, რასაკვირველია. აღწერდნენ კიდეც შეძლებისამებრ. მაგრამ ვაჟა-ფშაველას მათ წინაშე ის უპირატესობა ჰქონდა, რომ უშუალოდ განიცდიდა. ის ცოცხალ შთაბეჭდილებებს იძლეოდა, სხვები - მკრთალს მოგონებებს. ჩვენი ცა რომ ფირუზს შეადარო, ან ხმელეთი ზურმუხტს, ამისთვის არც დიდი მხატვრული ძალაა საჭირო, არც დიდი გონებამახვილობა. ამისთვის საკმაოა დაიმახსოვრო ის, რაც ათასჯერ წაგიკითხავს ან სხვებისგან გაგიგონია. ასეთი შედარება ერთნაირი გაცვეთილი კლიშეა. ისეთი სურათების შესაქმნელად კი, როგორსაც მაგ. ვაჟა-ფშაველას „დაუსრულებელი კვნესა“ იძლევა, ბევრად მეტია საჭირო, ვიდრე უბრალო მახსოვრობა. საჭიროა, რომ შენი სული ღია იყოს ბუნების მისტერიის მისაღებად; საჭიროა, რომ შენ გაკვირვებული ადამიანი იყო და ამჩნევდე რაც მოულოდნელი და უჩვეულოა შენს გარშემო. საჭიროა, რომ შენ იდუმალ სიმპატიას გრძნობდე გარეშე ბუნებისადმი და სულიერი შინაარსით ავსებდე ყოველ მის მოძრაობას. ეს თვისებები უხვად მოეპოვებოდა ვაჟა-ფშაველას. ამიტომ ბუნების გადმოცემაში ის შეუდარებლად მაღლა იდგა ყველა ქართველ მგოსნებზე, რომელნიც ჩვენ მთებსა და მდელოებს უმღეროდნენ.

არც ერთი ქართველი მგოსანი არ მდგარა ხალხის შემოქდმებასთან ასე ახლო, არც ერთი არ შეუღლებია მის სულს ასე მჭიდროდ. ამ გარემოებამ წაუშლელი დაღი დაასვა ვაჟა-ფშველას პოეზიას. ხალხურმა, პროვინციულმა ენამ სავსებით დაიმორჩილა მგოსანი. მან შეითვისა ძარღვიანი ენა, დედამიწის სუნით გამსჭვალული. მისი ლექსიკონი გამდიდრდა კონკრეტული სიტყვებით და ძალოვანი გამოთქმებით. მაგრმა სამაგიეროდ მან ნელნელა კომპოზიციის და რითმის გრძნობა დაჰკარგა. ლექსის ვირტუოზი არასოდეს არ ყოფილა: შალაშინი ყოველთვის აკლდა. არასოდეს არ ჰგვანებია ზოგიერთ თანამედროვე მგოსანს, პირწმინდათ გაპარსულს, თმადახუჭუჭებულს, პარფიუმერიით გამსჭვალულს. მაგრამ უკანასკნელ დროს უკიდურესობამდე მიიყვანა ტეხნიკური ხალვათობა.

ბოლოს ძალიან ცუდი ლექსების წერა დაიწყო. ვერ ასცდა ჩვენი მწერლების ბედს, რომელნიც შედევრებს ოცდა ხუთ წლამდე ჰქმნიან და შემდეგ ნელ-ნელა ეშვებიან უნაყოფობის და უძლურების სფეროში. მისი „ცრემლები“ ყოველმხრივ დაბლა იდგა მის პირველ კრებულზე. ნათლად ჩანდა, რომ მგოსანმა ამოსწურა შთაგონების წყარო, იდეათა ვიწრო ფარგალი კი ვეღარ გააფართოვა. პოეზია დახურდავდა და იაფფასიან პუბლიცისტიკაში გადავიდა. მაგრამ კიდევ უფრო საყურადღებო ის იყო, რომ მას დაუჩლუნგდა ფორმალურ ღირებულებათა შეგნება. მას დაავიწყდა, რომ ყოველი სიტყვა წარმოადგენს არა მარტო იდეოგრაფიულს ანუ გამომხატველს, არამედ მუსიკალურ ღირებულებებსაც.

მისი ზოგიერთი უკანასკნელი ლექსი ბევრით არაფრით განირჩეოდა მდარეხარისხოვან პროზაში. უიმედო შაბლონი და ტრივიალობა ნელნელა აბნელებდა მგოსნის სულს.

ჟ. „განთიადი“, #15, 1915წ.

Thursday, May 14, 2015

დავით კაკაბაძე - ჩვენი გზა

(ფრაგმენტები)

[...] მხატვრობას მხოლოდ მაშინ შეუძლია აღორძინების გზას დაადგეს, როდესაც იგი მხოლოდ წმინდა მხატვრულ მიზნებს ემსახურება. ეს ჩვენ კარგად უნდა გვახსოვდეს. რითი განირცევა მხატვრობა ხელოვნების სხვა დარგებისგნა, თუ არა თავისი მხატვრული მიზნით?

[...] მხატვრობის საშუალება, რომლითაც იგი თავის ფორმას ქმნის, არის ფერადები და ნახაზობა. იდეა კი მხოლოდ აზრია ყველა ხელოვნებისა, და ამიტომ ის ყოველ შემოქმედების ნაწარმოებში არსებობს. ფერადები და ნახაზობა მხატვრული საშუალებანია იდეის გამოსახატავად [...] მხატრულ შემოქმედებას მაშინ ექნება ნამდვილი მხატვრული სახე, თუ კი ის მხატვრულ ფორმაში იქნება ჩამოსხმული. რა ნაწარმოებია ის, თუ ფორმა არ უვარგა [...]

ჩვენი ახალი მწერლობა თითქმის უკვე დაადგა თავის ბუნებრივ გზას. „ცისფერი ყანწებით“ იწყება ეს ხანა. მათ მიზნადა აქვთ დასახული, რომ მწერლობა წმინდა მიზნებს ემსახურებოდეს. სცდილობენ გააღრმავონ თანამედროვე პოეზიის ფორმა, მისცენ პოეზიას ნამდვილი მისი მოხაზულობა და ეძიებენ ქართულ პოეზიის სიტყვის სიძლიერეს. ამ ხაზამდე მხატვრობა და თანამედროვე პოეზია ერთად უნდა მიდიოდნენ. „ყანწელების“ შეხედულება ეროვნულ სულზე ჩვენი ხელოვნების თვისებაზედ და ამ ნიადაგზედ დამყარება თავისი შემოქმედებისა, ჩვენ მიგვაჩნია მიუღებლად. თავის შემოქმედებას „ყანწელები“ ამართლებენ შკოლის საშუალებით, სახელდობრ სიმბოლიზმით. შემოქმედებას უნდა ამართლებდეს თვით მისი ნაწარმოები, მისი ფორმა. მათ სთქვეს „ქართველ ხალხს უყვარს ნიღაბი. სიმბოლიზმი სწორედ ფილოსოფიაა ამ ნიღბისა, ამიტომ სიმბოლიზმი ჩვენში აუცილებელია“. კიდევ ამბობენ: „ცისფერი ყანწები“ სიმბოლიურად აღნიშნავენ ჭეშმარიტ ქართულ მსოფლმხედველობასო. ჩვენ კი ვიტყვით, რომ ქართულ სულს სრულებით არ შეეფერება ამგვარი სიმბოლიზმის ნიღაბი და სიმბოლიზმის აუცილებლობა ჩვენში მეტად საეჭვოა. ჩვენი მხატვრობა, ხუროთმოძღვრება, მქანდაკებლობა და მწერლობა ამას მოწმობს [...]

ჟ. „შვიდი მნათობი“, 1919 #1

Wednesday, May 13, 2015

მერაბ კოსტავა - ფიქრები საქართველოს მისიაზე

ეს საოცარი სინათლით, სიკეთით, ღვთისა და კაცის სიყვარულით სავსე წიგნი გადასახლებაში, ციმბირის სიცივესა და სიბნელეშია დაწერილი - ნიკო ჭავჭავაძე

ვინაიდან ჩვენი ხედვის არეში, და ისიც ნაწილობრივ, მარტოოდენ გარდასული ჟამი და აწმყოა მოქცეული, მოულოდნელობით აღსავსე მომავალი კი ისე გვიახლოვდება, რომ არც კი ვუწყით, თუ რა მაოქვს, რა არის დაფარული მის წიაღში.

კმარა წელებზე ფეხის დადგომით თავის შენარჩუნებაზე ფიქრი.

კულტურათა მონაცვლეობის ეს წრიული მდინარება ჯერ სამხრეთიდან მოერკალა საქარტველოს, ანტიკურ პერიოდში დასავლეთიდან მოექცა მას, შემდეგ შუა ევროპაში გადაინაცვლა და როდესაც უკვე გლობალურ მასშტაბებამდე აღზევებული ევროპული კულტურის შესისხლორცებას შეუდგა რუსეთი, ჩრდილოეთიდან წამოადგა თავს. ასე რომ საქარტველო კულტურათა თანამიმდევრობისა და ცნობიერების ევოლუციის ამ წრიული მდინარების ცენტრში იმყოფებოდა.

ოდითგან ასე იყო: როდესაც ერთი ხალხი ქმნიდა კულტურას და შემოქმედებითი ენერგიის ხარჯვის პროცესში იმყოფებოდა, მეორე იცდიდა, გარკვეულ დრომდე ცნობიერების ბავშვურ დონეს ინარჩუნებდა და შემოქმედებითს ენერგიას ინახავდა შემდგომისთვის, რათა მარცვალი წინა კულტურათა მონაპოვრისა მიეღო თავის სუფთა, ხელუხლებელ წიაღში, მომავლისათვის ცნობიერების უფრო აღმატებულ დონეთა დასაუფლებლად.

ქრისტიანული კულტურის ჭეშმარიტი გაგება სცილდება ბიბლიის ფარგლებს, რამეთუ მაღალი გაგებით იგი კულტურათა სინთეზის კულტურაა.

ხალხმა იმგვარად შეაჯერა ქართული წამართული მითოლოგია ქრისტიანობასთან, რომ მსგავსი მაგალითი არც ერთი ერის კულტურაში არ გვხვდება. ერთსა და იმავე მითში ვხვდებით ქრისტეს, ამირანს, ამ ქარტულ პრომეთეს და ნადირობის წარმართულ ღვთაებას დალის. წარმართული ხატობები, წარმართი გმირები კოპალა, იახსარი, გიორგი მჭიდროდ დაუკავშირდნენ ქრისტიანობას. ქრისტიანობის სამსახურში ჩადგა ქართული წარმართული ხელოვნების ყველაზე განვითარებული დარგები - ოქრომჭედლობა და ქვისმთლელობა.

"ვეფხისტყაოსანი" - ესაა ქართული პოეტური გენიის პრიზმაში გარდატეხილი გასაოცარი სინთეზი ღრმადნაციონალური, ანტიკური (პლატონი, არისტოტელე, ნეოპლატონიზმი). პირველქრისტიანული და ქრისტიანულ-თეოლოგიური (არეოპაგიტიკა), ქრისტიანულ-მართლმადიდებლური, ევროპის რაინდული, ძველჰინდური (პარალელი "რამაიანას" სიუჟეტთან), ძველსპარსული (შუაღამის მზე "ზენტ ავესტაში"), მანიქევლური და შედარებით გვიანაღმოსავლური კულტურებისა.

სულის უკვადების და ღვთის რწმენის იდეა ქართველი ერის ქვაკუთხედურ იდეად უნდა იქცეს. სწორედ უკვდავ სულს, კოსმოსამდე რომ ფართოვდება და ადამიანის სხეულშიც თავსდება, ძალუძს ჭეშმარიტების ნათელში საქარტველოდან მთელი მსოფლიო და სამყარო დაგვანახოს, ხოლო სამყაროს და მსოფლიოს გადმოსახედიდან საქართველო. იგია, ყველაფერს რომ თავის ნამდვილ ღირებულებას უბრუნებს, მაგრამ ეს განუზომელი სიკეთე მარტოოდენ ჩვენთვის როდი გვემეტება. სხვა ეროვნებებსაც იმასვე ვუსურვებთ, რასაც საკუთარ თავს, რადგან ამაში ვხედავთ როგორც თვითმყოფადობის შენარცუნების, ასევე ეროვნებათა ჰარმონიული ურთიერთდამოკიდებულებების საწინდარს.

12/V. 1984წ. ქ. ანგარსკი.

გამომცემლობა "საქართველო", 1991წ.

ორჰან ფამუქი - სასამართლოში

ამ პარასკევს სტამბოლში შიშლის რაიონში, სადაც მთელი ცხოვრება გავატარე, სასამართლოს შენობასი, იმ სამსართულიანი სახლის პირდაპირ რომ მდებარეობს, რომელშიც ბებიაჩემი ორმოცი წლის განმავლობაში მარტო ცხოვრობდა, სასამართლოს წინაშე წარვდგები. 

ბრალი მედება „თურქი ერის საჯარო შეურაცხყოფაში“. პროკურორი ჩემთვის სამი წლით პატიმრობის შეფარდებას მოითხოვს. ალბათ, უნდა მაღელვებდეს ის ფაქტი, რომ სომხური წარმოშობის თურქი ჟურნალისტი, ჰრანტ დინკი, იმავე დანაშულის ბრალდებით, იმავე სასამართლოში გაასამართლეს და სისხლის სამართლის კოდექსის იმავე 301-ე მუხლით დამნაშავედ ცნეს, მაგრამ მე იმედს მაინც არ ვკარგავ. ჩემი ადვოკატის მსგავსად, მეც მიმაჩნია, რომ ჩემ მიმართ წაყენებული ბრალდება ნაკლებ დამაჯერებელია; არ მგონია, ციხეში მოვხვდე.

მეუხერხულება ჩემი სასამართლო პროცესის ზედმეტი დრამატიზება. კარგად ვიცი, რომ ჩემმა მრავალმა სამტბოლელმა მეგობარმა, რომლებსაც რჩევისთვის მივმართე, გაცილებით მკაცრი დაკითხვაც გაიარა და თავისი ნაწერების გამო სასამართლო დარბაზებსა და ციხის კამერებში მრავალი წელიც დაკარგა. ვერ ვიტყვი, რომ ჩემ წინააღმდეგ სასამართლო პროცესის დაწყებამ მეტისმეტად გამაკვირვა, რადგან მე იმ ქვეყანაში ვცხოვრობ, სადაც დიდ პატივს სცემენ თავიანთ ფაშებს, წმინდანებსა და პოლიციელებს, მაგრამ მწერალს სათანადო პატივს არ მიაგებენ მანამ, სანამ იგი რამდენიმე წელს სასამართლო დარბაზებსა და ციხეებში არ გაატარებს. ისიც კარგად მესმის, რატომ მეუბნებიან ჩემი მეგობრები ღიმილით: ბოლოს და ბოლოს „ნამდვილ თურქ მწერლად“ იქეცი. მაგრამ იმ სიტყვების წარმოთქმისას, რომელთა გამოც ამდენი პრობლემა შემექნმა, ასეთი პატივის დამსახურებას არ ვცდილობდი.

2005 წელს შვეიცარიული გაზეთისათვის მიცემულ ინტერვიუში აღვნიშნე, რომ თურქეთში მილიონი სომეხი და ოცდაათი ათასი ქურთი დახოცეს და დავძინე, რომ ჩემს ქვეყანაში ეს ტაბუდადებული თემაა. მსოფლიოს ყველა სერიოზულმა ისტორიკოსმა კარგად იცის, რომ პირველი მსოფლიო ომის დროს, არასაიმედოობის საბაბით, ოსმალეთის იმპერიიდან მრავალი სომეხი გაასახლეს და ბევრი დახოცეს; თურქეთის ოფიციალური წარმომადგენლები, რომელთა უმეტესობაც დიპლომატები არიან, კვლავაც ამტკიცებენ, რომ მოკლულთა რაოდენობა გაცილებით ნაკლები იყო, ვიდრე მეცნიერები გვარწმუნებდნენ; იმასაც ამბობენ, რომ ეს მასობრივი ხოცვა გენოციდად ვერ ჩაითვლება, რადგან მას სისტემატური ხასიათი არ ჰქონდა და ომის განმავლობაში სომხებმაც მრავალი მუსლიმი მოკლეს.

გასულ სექტემბერს კი, მთავრობის წინააღმდეგობის მიუხედავად, სამმა დიდად პატივცემულმა უნივერსიტეტმა ერთობლივი ძალებით გამართა სამეცნიერო კონფერენცია. ღონისძიებაზე ისეთი მიმართულებები გამოიკვეთა, რომელთაც სახელმწიფო ოფიციალურად არ ემხრობა. მას შემდეგ - 301-ე მუხლის არსებობის მიუხედავად - ამ საკითხის საჯარო განხილვა პირველად მოხდა.

სახელმწიფო ყველა ღონეს ხამრობს იმისთვის, რომ თურქ ერს დაუმალოს, რეალურად რა ბედი ეწიათ სომხებს ოტომანთა იმპერიაში, რის გამოც ეს საკითხი დაბუდადებულ თემად შეიძლება ჩაითვალოს. ჩემმა სიტყვებმა ნამდვილი ფურორი გამოიწვია: მრავალმა გაზეთმა ჩემ წინააღმდეგ სიძულვილის თესვის კამპანია წამოიწყო, ზოგიერთმა მემარჯვენე (თუმცა არცა ყოველთვის ისლამისტმა) მიმომხილველმა ისიც კი განაცხადა, რომ საჭიროა ჩემი ერთხელ და სამუსამოდ „დადუმება“; ნაციონალისტ ექსტრემისტთა დაჯგუფებებმა ჩემი გამყიდველობის გასაპროტესტებლად მიტინგები მოაწყვეს, ჩემი წიგნები კი საჯაროდ დაწვეს. ჩემი რომანის, „თოვლის“ გმირის, კას მსგავსად, მეც საკუთარ თავზე გამოვცადე რას ნიშნავს პოლიტიკური მოსაზრებების გამო საყვარელი ქალაქის გარკვეული დროით დატოვება. თავდაპირველად გაჩუმება ვამჯობინე, რადგან აღარ მინდოდა, ამ სკანდალისთვის რამე მიმემატებინა, საერთოდ, მის შესახებ არაფრის გაგონება აღარ მსურდა; საოცარი სირცხვილის გრძნობამ ამიტანა, საზოგადოებისაგან მიმალვა და საკუთარი სიტყვებისაგან გაქცევაღა მსურდა. შემდეგ ვიღაც პროვინციელმა გუბერნატორმა ჩემი წიგნების დაწვა მოითხოვა; სტამბოლში ჩემი დაბრუნების შემდეგ კი შიშლის სახალხო პროკურორმა ჩემ წინააღმდეგ საქმე აღძრა; შემდეგ ჩემზე საერთაშორისო საზოგადოებაც ალაპარაკდა.

ჩემს შეურაცხმყოფელებს პიროვნული შუღლი არ ამოძრავებდათ და არც მხოლოდ ჩემ მიმართ გამოხატავდნენ აგრესიას; უკვე ვიცოდი, რომ ეს ის საქმე იყო, რომელიც თურქეთშიც საჭიროებდა განხილვას და მის ფარგლებს გარეთაც. დარწმუნებული ვარ, ნებისმიერი ქვეყნის ღირსებას მის ისტორიაში არსებულ შავ ლაქაზე საჯაროდ მსჯელობა კი არა, მათზე გაჩუმება უფრო შეურაცხყოფს. იმაშიც დარწმუნებული ვიყავი, რომ ოტომანთა იმპერიაში მცხოვრებ სომეხთა ხვედრზე მსჯელობის აკრძალვა, არსობრივად, აზრის გამოხატვის თავისუფლების აკრძალვას ნიშნავდა; დიახ, ეს ორი რამ ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. ჩემდამი თანადგომისა და მხარდაჭერის ჟესტებმა დამამშვიდა; იყო მომენტები, როდესაც უხერხულობას ვგრძნობდი, რადგან ჩემს ქვეყანასა და დანარჩენი მსოფლიოს დაპირისპირების მიზეზი გავხდი.

ადვილი ასახსნელი არ არის, თუ რატომ გადაწყვიტა ევროკავშირმა გაწევრიანების მსურველმა ქვეყანამ იმ მწერლის დაპატიმრება, რომლის წიგნებსაც მთელ ევროპაში კარგად იცნობენ, და რამ აიძულა იგი, ეს დრამა (კონრადის სიტყვები რომ მოვიშველიოთ) „დასავლეთის თვალწინ“ გაეთამაშებინა. ამ პარადოქსს უბრალო უმეცრებით, შურით ან არატოლერანტობით ვერ ავხსნი; პარადოქსი სხვა რამეშიცაა. რა შეიძლება ვთქვა ქვეყანაზე, რომლის მტკიცებითაც თურქები, დასავლელი მეზობლებისაგან განსხვავებით, შემწყნარებელი ხალხია და გენოციდს, უბრალოდ, ვერ მოაწყობდნენ, მე კი ამ დროს ეროვნულ-პოლიტიკური დაჯგუფებები სივკდილით მემუქრებიან? არის კი რაიმე ლოგიკა ჩვენი სახელმწიფოს განცხადებაში იმის შესახებ, რომ მისმა მტრებმა მთელ მსოფლიოში ოტომანთა მემკვიდრეობის შესახებ მცდარი ინფორმაცია გაავრცელეს მაშინ, როდესაც ეს სახელმწიფო მწერლებს ერთმანეთის მიყოლებით უყენებს ბრალს, აპატიმრებს და მთელ მსოფლიოში „საშინელი თურქის“ იმიჯს უვრცელებს? უნებლიეთ ის პროფესორი გამახსენდა, რომელსაც სახელმწიფომ თურქეთში მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების შესახებ დასკვნის მომზადება სთხოვა, მერე მის მიერ დაწერილი დასკვნა არ მოეწონა და ამ პროფესორს ბრალი წაუყანა. იმ დროის განმავლობაში კი, რომელიც ამ ესეს წერას მოვანდომე - მისი დაწყებიდან ამ წინადადების ჩათვლით, რომელსაც ახლა კითხულობთ - 301-ე მუხლით კიდევ ხუთი მწერალი და ჟურნალისტი მაინც გაასამართლეს. წარმომიდგენია, რომ ფლობერი და ნერვალი, „ორიენტალიზმის“ ეს ორი ნათლია, ამ შემთხვევას bizarreries (უცნაურობას) უწოდებდნენ და მართლებიც იქნებოდნენ.

თუმცაღა აქ გათამაშებული დრამა, ჩემი აზრით მხოლოდ თურქეთისათვის დამახასიათებელი გროტესკი არ არის. საქმე ახალ გლობალურ ფენომენთან უნდა გვქონდეს, რომელსაც დროა, მეტი ყურადრება მივაქციოთ. უკანასკნელ წლებში ინდოეთისა და ჩინეთის საოცარი ეკონომიკური აღმავლობის მოწმენი გავხდით, რის შედეგადაც ორივე ქვეყანაში სწრაფად განვითარდა საშუალო ფენა; თუმცა ასეთი ტრანსფორმაციის შედეგად გაჩენილი ადამიანების ხასიათის თავისებუებების ბოლომდე ჩასაწვდომად ჯერ მათი პირადი ცხოვრების რომანებში ასახვაა საჭირო. ამ ახალ ელიტას რაც გენბავთ, ის ვუწოდოთ - არადასავლური ბურჟუაზია ან გამდიდრებული ბიუროკრატია. ჩვენში მათ გადასავლეთებულ ელიტას უწოდებენ. ახლად მოხვეჭილი ქონებისა და ძალაუფლების ლეგიტიმიზაციის მიზნით ეს ადამიანები იძულებულნი არიან ორი სრულიად შეუთავსებელი მიმართულებით იმოქმედონ. პირველ რიგში, თავიანთი უეცარი გამდიდრების გასამართლებლად დასავლური აზროვნება და მოვლენებისადმი დასავლური მიდგომა უნდა შეიმუშავონ; მას შემდეგ კი, საკუთარ თანამემამულეთა განათლებას უნდა მიჰყონ ხელი, ხოლო როდესაც ხალხი მათ ტრადიციების უგულებელყოფაში დაადანაშაულებს, მყვირალა და არატოლერანტულ ნაციონალიზმს უნდა მიამრთონ. დავა, რომელიც უცხოელის თვალს, ალბათ, უცნაურობად მოეჩვენება, მოქმედ პოლიტიკურ-ეკონომიკურ პროგრამებსა და კულტურულ ფასეულობებს შორის კონფლიქტით შეიძლება იყოს გამოწვეული. ერთი მხრივ, ქვეყანას გლობალურ ეკონომიკაში ჩართვა ემუქრება, მეორე მხრივ კი, მძაფრდება ნაციონალისტური იდეები, რომლებიც ნამდვილ დემოკრატიასა და აზრის თავისუფლებას დასავლეთის პირმშოდ და მათ შინაურ საქმეებში დასავლეთის ჩარევად აცხადებს.

ვ.ს. ნაიპოლი მწერალთა შორის ერთ-ერთი პირველი იყო, რომელმაც პოსტკოლონიური ეპოქის დაუნდობელი, პირსისხლიანი, არაევროპული მმართველი ელიტის პირადი ცხოვრება აღწევდა. კორეაში დიდ იაპონელ მწერალს ქენძაბურო ოეს შევხვდი, რომლისგანაც შევიტყვე, რომ ისიც ნაციოანლ-ექსტრემისტთა თავდასხმის სამიზნე გამხდარა მას სემდეგ, რაც განუცხადებია, რომ ტოკიოში უნდა მოეწყოს მისი ქვეყნის ჯარების მიერ კორეასა და ჩინეთში ჩადენილი საშინელი დანაშაულების ღია განხილვა. მსგავსი წინაარმდეგობების შედეგია რუსეთის სახელმწიფოს მიერ ჩეჩნების, სხვა ეროვნული უმცირესობებისა და სამოქალაქო უფლებების დამცველი ჯგუფების წინააღმდეგ გამოვლენილი არატოლერანტულობა, ინდოეთში ინდუსი ნაციონალისტების თავდასხმა აზრის გამოხატვის თავისუფლებაზე და ჩინეთის მიერ უიღურების ფარული ეთნიკური წმენდაც.

დანამდვილებით შემიძლია ვთქვა: ხვალინდელი მწერლები, რომელთაც ახალი ელიტის პირადი ცხოვრება უნდა გამოამზეურონ, იმედოვნებენ, რომ მათი ქვეყნების მიერ სიტყვის თავისუფლებაზე დაწესებული შეზღუდვების წინააღმდეგ დასავლეთი ხმას აღიმაღლებს. მაგრამ ამჟამად გავრცელებულმა ტყუილებმა ერაყის ომისა და ცენტრალური სადაზვერვო სამსახურის მეთვალყურეობის ქვეშ არსებული ციხეების შესახებ იმდენად დაუკარგა ხალხს დასავლეთის ნდობა არა მხოლოდ თურქეთში, არამედ სხვა ქვეყნებშიც, რომ ჩემნაირ ადამიანებს საკუთარ სამშობლოში მეტისმეტად უჭირთ ნამდვილ დასავლურ დემოკრატიაზე საუბარი.

ორჰან ფამუქი - „სხვა ფერები“
გამომცემლობა „დიოგენე“, 2014წ.
მთრგმნელი: ხათუნა ბასილაშვილი  

კოტე მარჯანიშვილი - უქრისტიანესი თეატრი

(სალომეას დადგმის გამო)

„ჩვენ დავისვენებთ, ბიძია ვანია... ჩვენ დავინახავთ ზეცას შემკობილს ალმასებით... ჩვენ მოვისმენთ ანგელოსთა ქოროს - (სონია - „ბიძია ვანია“ - ჩეხოვისა)... „მე ვაკოცე შენს ბაგეს, იოქანან“ („სალომეა“ - ოსკარ უაილდი)

აკრძალეს სალომეა! აუკრძალეს ვ.თ. კომისარჟევსკაიას განეხორციელებინა ეს უწმნდესი ხატი, ეს უწმინდესი ქალთა შორის. თქვენ ეს გაღელვებთ, თქვენ პროტესტს აცხადებთ, თქვენ გიკვირთ, - მე კი არას შემთხვევაში არა.

ნუთუ თქვენ აქამდის ვერ გაიგეთ, რომ ჩვენი თეატრი, თეატრი ჩვენი თანამედროვეობისა არის - უქრისტიანესი თეატრი.

ეკლესიის მამები ტყუილად უგზავნიან ანათემას მსახიობებს; მიხვდით, რომ ისინი არიან ყველაზე მორჩილი კრავნი სამწყსოსი, ყველაზე კეთილ მორწმუნენი. თქვენ არ გჯერათ. მაშ ნება მიბოძეთ წარმოგიდგინოთ ფაქტი. მე მყავდა ერთი მეგობარი - ხუცესი, ყველაზე ჩვეულებრივი ხუცესთა შორის. ზომაზე იყო მირონიანი, ზომაზე სვამდა, ზომაზე ქადაგებდა, ზომაზე იგინებოდა... მხოლოდ ერთი ცოდვილი გატაცება ახასიათებდა ამ ხუცესს - მას უზომოდ უყვარდა თეატრი. და აი მოვიდა იგი მოსკოვში, მომნახა მე, და მეოთხე თუ მეხუთე ჭიქის შემდეგ გამომიტყდა, რომ იგი მოკლებულია ძალას წინ აღუდგეს ერთს ცდუნებას: წავიდეს მხატვრულ თეატრში. გადავაცვი ამ ხუცესს პიჯაკი და წავიყვანე „ბიძია ვანია“-ზე. „კარგია“ - მითხრა მან სპექტაკლის შემდეგ, „მართლაც რა საჭიროა აქ ამდენი ბრძნობა. აქ ყველას მიეზღოს ის, რაც ეძლევა; ხოლო დანარჩენი მიეზღოს ყველას ზეცაში“.

და უეცრად სალომეას უარი უთხრეს მიეღო დედამიწაზე ის, რაც მას არასდროს არ მიეცემა უქრისტიანეს ზეცაზე! ცხადია!

თქვენ ფიქრობთ რომ მე ვაჭარბებ, ვამუქებ ფერებს! არასდროს. გადაათვალიერეთ მთელი ჩვენი რეპერტუარი... რა არის ეს თუ არა უქრისტიანესი თავის დამცირება ინტელიგენციისა ზეცაზე მიზღვის მოლოდინში?

დამშვიდდით მამებო! ნუ სწყევლით თანამედროვე თეატრს, არამედ აკურთხებს იგი. ის ემსახურება იმავე საქმეს - თავმდაბლობას ან სიმშვიდეს დედამიწაზე.

ყოველ შემთხვევაში „მხატვრულ თეატრის“ წინაშე თქვენ ვალდებული ხართ, როგორც მისი რეპერტუარისთვის, ისე იმ პატენტისათვის, რომელსაც იგი იძლევა სამოთხეზე.

განდევნეთ ცოდვილიანი, ძირს კომისარჟევსკაია და მისი ძიებანი, აიმაღლეთ ხმა დიაკონის კილოთი: „კათაკმეველნო განვედით“. ეს სამართლიანია; მე ეს არ მაკვირვებს; მაგრამ დანარჩენები აკურთხეთ; ისინი ისეთივე ხუცესები არიან, მასწავლებელნი სიმშვიდის - მოყვარეობისა და მოთმინების.

ასე იყო ეს ოდესღაც: ასე მომიხდა მე დამეწერა სალომეას შესახებ მისი დადგმის წინ, და მაშინ ცენზურამ ამიკრძალა დამებეჭდა ეს.

ხოლო ახლა?

იგივე სალომეა,და მისვლა მეორე მხრით. „რაფინიური დაწყვილებული ესთეტობა... ბურჟუაზიული პიესა, პიესა ბურჟუაზიულ კვარტალის გემოვნებაზე!“

Sic!

გაიწმინდეთ ხედვა. ავტორის გახამებული საყელო და მისი რაფინიური თმის ვარცხნილობა ნუ გახდება თქვენთვის საბურველი, რომელცი დაგიშლით პოეტის შემოქმედების დანახვას. ამ გზით ჩვენ მივალთ იქამდის, რომ ყოველთვის დავარცხნილს და ელეგანტად ჩაცმულს სკრიაბინს ჩვენ გავგზავნით იმავე... ბურჟუაზიულ კვარტალში!

დიახ!

სკრიაბინის მისაღებად საჭიროა გამახვილებული სმენა; სალომეას მისაღებად საჭიროა განვითარებული ტვინი და გახსნილი გული. მაგრამ... ამ ჟამად ჩვენ არ გვეშინია სალომეას დადგმის; მე მსურს ვუთხრა ორი სიტყვა ჩემს ახალგაზრდა მეგობარს ახმეტელს.

თქვენ უკვე აკრძალული ხართ! სალომეა ჯერ არ დადგმულა, და თქვენ კი უკვე აკრძალვის ქვეშ იმყოფებით. აკრძალული ხართ არა მთავრობის მიერ, როგორც კომისარჟევსკაია, არამედ ხელოვნების ეპიხოდოვების მიერ, რომელნიც სალომეაში ვერ ხედავენ ვერც ახალ არქიტექტონიკას, ვერც იმ ღრმა ტრაგიულ პროტესტს ადამიანის სულისა, რომელმაც მოისურვა ბედნიერება ქვეყანაზე, და არ მოინდომა ცდა ზეცამდე.

არაფერია. დადგება დრო, და ის ხელები რომელნიც დღეს მზად არიან ჩაგქოლონ ქვით, დარცხვენილად დაეშვებიან. ეს ის დღეა, როცა ისინი გაივლიან რა ყველა საფეხურს ხელოვნების პირვანდელი ფორმებისა, მივლენ მას ანკარა პირველწყარომდე!

ჩაუფიქრდით. რამდენად შეუფერებელია დამოკიდებულება თანამედროე სინამდვილისა ხელოვნებასთან. თქვენ რომ დაუსვათ საკითხი თანამედროვეობის საკმაოდ განვითარებულ პირებს, თუ რომელ თეატრს სთვლიან ისინი საუკეთესოდ, ისინი თქვენ გულწრფელად გიპასუხებენ: მოსკოვის მხატვრულს, ე.ი. თეატრს უნებისყოფობისა და სიმშვიდისა, ე.ი. ყველაზე უქრისტიანეს თეატრს.

ხოლო ჩვენ, თქვენთან ერთად გავწყვიტოთ კავშირი მასთან, და ვეძიოთ თეატრი ვაჟური, თეატრი დამამტკიცებელი ცხოვრებისა ქვეყანაზე.

გაზ. „რუბიკონი“, 1923, #4 11 თებერვალი

Tuesday, May 12, 2015

ტიციან ტაბიძე - ცისფერი ყანწებით

მოდერნული ხელოვნება ღვიძლი შვილია ქალაქის. მთვრალი გოლიათის სუნთქვით გაიზარდა იგი, მის აკვანზე ნიმფების მაგიერ მოხეტიალე მემუსიკენი მღეროდნენ ნანას, ბუნეას არ უწოვებია მისთვის ძუძუ, შავი ქალაქის ნისლიტ და მკთომარე გაზით იზრდებოდა, ამიტომ დასაბამითვე მას თან დაყვა ნარველი პირველყოფილი ლაღი ცხოვრების მოგონებისა, ქალაქის ელექტრონის ფარნებზე წარმოუდგებოდა ნანატრი წარსული. სარწმუნოება მკვდარია, მაგრამ უამისოდ არ შეიძლება ცხოვრება, აქ იწყება მითის ქმნა, გაძარცულ სამსხვერპლოზე ჩნდებიან მითის მქნელნი.

ძველი პატრიარქალური კულტურა ირღვევა. ეს სიკვდილი ძველი ქვეყნის გამოიტირა ბელგიელმა პოეტმა ემილ ვერჰარნმა წიგნში „სოფელნი აჩრდილნი“. ქალაქი მბრძანებლობს.

ახალი ფუტურისტების ტერმინოლოგიით, თანამედროვე კულტურა წარმოადგენს უზარმაზარ ქალაქს, ლონდონს, ნიუ-იორკს, ჰამბურგს, სადაც ტრუბები მაღლია ტაძრებზე, სადაც ცოფიანად მიჰქრიან ავტომობილები და გასაფრენად დარაზმულან ცეპელინები. აქ დრო არ არის უკან მოხედვის, აქ შეიქმნა წუთის კულტი. პოეტის შეგნება დამძიმდა რუხრკინის ქალაქით და ამოხეთქა ახალ უცნობ სიმღერაში პოლ ვერლენის „კოჭლი სონეტი“, ალ. ბლოკის „ბალაგანჩიკი“ ასახვაა ამ ახალი შეცნობის. ასე იქმნება თანდათან ახალი სახე ვიზოინერების.

და მოდერნიზმი სიმღერაა ამ ვიზიონერების.

„ჩემ წინ იშლებიან - ამბობს ინგლისელი მწერალი მორისი - მწუხარე სურათები. თანამედროვე ტალახიანი ბურჟუაზიული კულტურა შედის ყველგან, სპობს რა თავის მგზავრობაში ყველაფერს კარგს ძველი დროიდან დანარჩენს, მთელ სამყაროს ხუთავს თავის ხვევნაში, ცხოვრება შეიქმნა ვეებერთელა კანტორა. ჰომეროსის ადგილი უკავია ჰაქსლის, ცეცხლის პოემები ბაირონის და შელლის თანდათან იდევნებიან ბეჯითი კანტორის წიგნებით“.

კანტორის წიგნებმა ვერ დაფარეს, მართალია, პოეზია. ბაირონის და შელლის პოემებს მოჰყვნენ: სტეფანე მალარმეს „იროდიადა“, პ. ვერლენის „სატურნული პოემები“ და ალ. ბლოკის „თოვლის ქალწული“, მაგრამ აქ უფრო მხილდება როგორ დაშორდნენ ერთმანეთს მხატვარი და ბუნება. აქ ჩნდება ორი პოლუსი, რომელნიც არასოდეს არ შეერთდებიან.

მხატვრული მაგალითით ეს შეიძლება ასე წარმოვიდგინოთ, ერთი მხრივ ვაჟა-ფშაველა - პანის ღვთაებრივი მჭვრეტელი, ხევის ნიაღვრით დასოლებული მუზით, რომლისთვისაც ბუნება ემბაზიც იყო, საქორწინო საწოლიც და კუბოც. ვაჟაში არ არის სტილიზაცია ბუნების, როგორც ფრანგ პოეტ დიუჟარდენში, რომელიც აცოცხლებს ბუკოლიკას.

ვაჟა ხელუხლებელი ბუნებაა.

მეორე მხრივ: ოსკარ უაილდი, რომელმაც ბუნებას ხელოვნების მოსამსახურის როლი აკისრა. მართალია სატუსაღოში გაზრდილი უაილდი ამბობდა: თავის დიდებულ წყალში გამბანს ბუნება და მომარჩენს მწარე ბალახებითო, მაგრამ ახალ ცხოვრებისთვის ამდგარ უაილდს ვერ გაიგებდა ბუნება. იმდენხანს იყო მისთვის ბუნება დეკორაცია, რომ არ ეყოფოდა ჯადოქრობა მისი გაცოცხლებისთვის.

***

ქალაქმა შეჰქმნა ახალი სახეები, აქ ჩაეყარა საფუძველი ლიტერატურულ სკოლას, რომელიც ცნობილია სიმბოლიზმად. სიმბოლიზმი, მიუხედავად იმისა, რომ უკვე მომწიფდა, კლასიკურ შკოლად იქცა და ერთი თვალით უყურებს კიდეც თავის საფლავს. სიმბოლიზმის საინტერესო ახსნას იძლევა ფრანგი მწერალი რემი-დე გურმონი:

- რა არის სიმბოლიზმი? კითხულობს გურმონი: „თუ დავეყრდნობით სწორ გრამატიკულ მნიშვნელობას სიტყვისას, თითქმის არაფერი. თუ კითხვას გავწევთ განზე, მაშინ იმას შეუძლია აღნიშვნა იდეათა მთელი რიგის: ინდივიდუალიზმი ლიტერატურაში, შემომქედების თავისუფლება, დასწავლილი ფორმულების უარისყოფა, ლტოლვა ყოველივე არაჩვეულიბრივისადმი, უცნაურობისადმიც კი. ის ნიშნავს კიდევ იდეალიზმს, სოციალურ რიგის ფაქტებს უგულებელ ყოფას, ანტინატურალიზმს, ტენდენციას, მიმართულს იქით, რაც არი ცხოვრებაში დამახასიათებელი, ტენდენციას მხოლოდ იმ ხაზების გადმოცემისას, რომელიც ერთ ადამიანს მეორისგან ანსხვავებს. სურვილს, დაიჭირო ის რაც არსებითია...“ ჩვენ ვიღებთ ამ ფორმულას და გვინდა ვცადოთ გარკვევა, როგორ გამოიხატა ის ქართულ მწერლობაში. პირველად უნდა აღინიშნოს, რომ ქართულ კრიტიკაში ირევა ორი ცნება: სიმბოლიზმი, როგორც მეთოდი და სიმბოლიზმი, როგორც შკოლა; ეს, რასაკვირველია, შეცდომაა, მაგრამ უფრო უარესია როცა ირევა ერთმანეთში სიმბოლიზმი და ალეგორია. ამას რომ ხშირად აქვს ადგილი, ეს იქედანაც სჩანს, რომ თითქმის ყველა იდეოლოგი სიმბოლიზმის ანიშნავს ამის შერევას (კ. ბალმონტი, წიგნი „მთათა მწვერვალნი“, ვ. ბრიუსოვი, წიგნი „შორეულნი და ახლობელნი“).
ამას ჩვენში უფრო ბევრჯერ ქონია ადგილი. სწორედ აქედან დაიბადა ლეგენდა ვაჟა-ფშაველას სიმბოლისტობის.

სიმბოლიზმი ჩვენში შემოიტანა ერთმა პოეტმა. მასზე არ გამართლდა საერთო დებულება, რომ ყველა ნოვატორს წინ ეღობება გაუგებრობის გალავანი. იმას არაფრად დაჯდომია ძველ ღირებულებათა გადაფასების კადნიერება, ახალ ძიებათა ფეიერვერკების გასროლა. ოსკარ უაილდი პიროვნების თავისუფლების და მეშჩანურ მორალის დაპირდაპირებამ რედინგის ციხემდი მიიყვანა. რედინგი მისთვის ძალიან ადრე დაიწყო და საფლავშიც არ გათავებულა. ვის არ ახსოვს პარიზის აღელვება „ციმბალისტების“ პირველ ლაშქრობაზე, ვ. სოლოვიოვის და ნ. მიხაილოვსკის რისხვა რუსეთელ სიმბოლისტთა გამოჩნაზე. საფიქრალი იყო, რადგან სხვაგან ასეთი აღელვება გამოიწვია სიმბოლიზმმა, ჩვენშიც მონახავდენ ფიცხებს ინკვიზიციის ცეცხლის დასანთებად, მაგრამ პირველ სიმბოლისტ პოეტებს უთხრეს თავის დასტური არჩილ ჯორჯაძემ და კიტა აბაშიძემ. ამ ორი პიროვნებით იწურება ქართული ესტეტიური კულტურა სიმბოლისტებამდე. [...]

***

ერთ ჩემს წერილში ვწერდი, რომ ჩვენში სიმბოლიზმს ღამეც არ გაუთევია მეთქი. მე ამას ახლაც ვიმეორებ. მხოლოდ ახლა იწყება ხაზების გახსნა, მხოლოდ დღეს ხდება ეს შეჯგუფება. მართალია ჯერ კიდევ ბინდია, მაგრამ ეს ბინდია საგარიჟრაჟო.

საზოგადოდ, ჩვენ მწერლობაზე ფიქრი ვერ დააყენებს მოყვარულ გულს კარგ იმედებზე. გ. მაიაშვილმა ერთ თავის წერილში „მეგობარში“ მრისხანე ხელით მილურსმა ერთი მეპრესე, დაარქვა რა იმას ბატონი შაბლონი. მე არ მახსოვს ამ მეპრესეს გვარი და რომ მახსოვდეს კიდეც, არ გავიმეორებდი, რადგან არ არი ღირსი მიეწებოს გ. მაიაშვილის დიდ სახელს. მხოლოდ ეს თქმა დიდხანს დარჩება ჩვენს მწერლობაში. ბატონი შაბლონი დღეს მალაყიას გადადის ჩვენს ლიტერატურაში. იგი მრავალსახიანია, მრავალ ფეხიანი და კოშმარივით აწევს ქართულ სინამდვილეს. მარტო პოლიტიკური ცხოვრება არ არის მისი მოედანი, ჭრიალა „დროგით“ მწერლობაშიც შემოდის.

და გგონია კიდეც, რომ ის „ბედის ქუდია“ ჩვენ საზოგადოებრივ აზროვნებას თანდაყოლილი. თუ რამდენად არის ჩვენი მწერლობა სიმბოლიზმისგან კვალდამჩნეული, ეს შეიძლება აქედან დავინახოთ: ავიღოთ ძვირფასი სამება ჩვენი პოეზიის:

სანდრო შანშიაშვილმა უკვე ნახა თავისი სახე. ცალკე წერილში მე შევეხები მის ახლანდელ შემოქმედებას. აქ ჩემ თავს ნებას ვაძლევ მის წარსულს შევეხო. მისი პირველი გამოსვლა და სიმბოლისტად მონათვლა მაშინ მოხდა, როცა ის ერთი ხელით სთარგმნიდა ნადსონის და რატგაუზის იაფ რომანსებს, მეორეთი მეტერლინკს, კ. ბალმონტს, ედგარ პოს. როგორ აბამდა ის ამ შეუდარებელ მწერლებს ერთმანეთს?

ეს სეკრეტია, და თუ გინდა სასწაულიც. მე ეს თარგმანები ახლაც მახსოვს. აქედანაც შეიძლებოდა დანახვა მგოსნის დიდი ნიჭის. რასაკვირველია, პირველი მწერლები არას დროს არ ნახავდნენ ადგილს ს. შანშიაშვილის წიგნში, მე ბოდიშს ვიხდი იმათ გახსენებისთვისაც, მაგრამ ამაზე თავის დროს არავის მიუქცევია ყურადღება და აშკარაა, როგორ იოლად იძლეოდა სიმბოლისტობის პატენტი.

გ. ტაბიძეზე ჩემი აზრი გამოვთქვი „საქართველოში“. ის ახალგაზრდაა ამ სამებაში და ყველაზე მეტად ეტყობა სიმბოლიზმისკენ გადახრა. „მე და ღამე“ გვიჩვენებს, რომ მისი სული უძიროდ ღრმაა, მგოსანიც შორს იყურება შიგ და გრძნობასაც დაკრავს საბედისწერო ელფერი. პირველი წიგნის ნერვების ტოკვაზე ეტყობა, რომ გაზრდის შხამიან ყვავილს სიმბოლიზმისას. რაც ძვირად არ დავაფასოთ ის, რაც იმან მოგვცა, მაინც იმაზე მეტი მომავალშია.

ი. გრიშაშვილი უსათუოდ გაშორდა ბესიკს, როგორც დღევანდელი თბილისი ერეკლეს დროის თბილისს. მაგრამ შორია ეს გზა? განა დაშორდნენ ისინი ერთმანეთს ისე, რომ ვერ იცნონ? მე ვიცი - თქვენ მეტყვით გრიშაშვილის თვალის მჭრელ მეტაფორაზე, მაგრამ ვისი ბრალია, რომ თქვენ ბესიკი დაივიწყეთ?

შენის ბაგისა ორნივ მეცა: ტკბილი და მწარე,
ორ-კეცად შენი სიყვარული თავს დამაფარე...

ეს ლექსი ბესიკის არი, შეადარეთ რომელიც გინდათ პოეტური სახე ი. გრიშაშვილის და მაშინ დარწმუნდებით, რომ ბევრს ნიშნავს წარსულის უცოდინარობა. ი. გრიშაშვილი ძალიან დამთავრდა და ეხლა თავის თავს დაუწყო გადამღერება და უნდა მოხდეს ძირითადი ტეხილი მისი შემოქმედების, რომ არ დააჭკნეს გვირგვინები. თუმცა იმ გვირგვინების ღირსი, რომელსაც იგი ატარებს, უსათუოდ არი.

ბელეტრისტებში ნ. ლორთქიფანიძე იპყრობს ყურადღებას. ნ ლორთქიფანიძე ძუნწი თავადია, ძალიან ძვირად სწერს... მის ეტიუდებში მოსჩანს მხატვარი, მის ძვირფას ოფორტებს ჩვენ გულით ვატარებთ. ეტიუდებში ისეთი ხვეულებია აზრების და გრძნობების, ისეთი გადასავალი ტრაგიკულის გულუბრყვილობაზე, ხანდისხან დოსტოევსკისებური ავხორცობაც, რომ გრძნობ ჯადოქარის ხელსა და გინდა რომ დახაზოს დიდი სურათი, რომლის დახატვა ჯერ მარტო იმას შეუძლია. არის აგრეთვე ჭუმბაძე და სხვები, მაგრამ არ არის არც ერთი მწერალი, რომელიც ასახავდეს უნაკლოდ სიმბოლიზმის „L’ art Poetigue”-ს....

სრულიად მოულოდნელად ამ წერილში მოხვდა თითქმის ყველა მწერალი, რომელიც აჩერებს ყურადღებას. ამიტომ მინდა მივუმატო კიდევ ორი: ვ. გაფრინდაშვილი და პ. იაშვილი. ამათ მოაქვთ რაღაც ჩვენს პოეზიაში და იმაში, რაც მათ მოაქვთ, არის გრზნობა, არის სიახლე. ვ. გაფრინდაშვილის „ძაღლის სიმღერა“ და „ოცნება წვიმაში“ უჩვეულოა ჩვენი პოეზიისთვის. „მეფის ქორწილი“ პ. იაშვილის, იმის გარდა, რომ გაბრმავებს ნათელი ფერადებით, პირველი ლექსია ქართულად ტრიოლეტებით დაწერილი. მე ვუცდი რომ იმათ შეკრან თაიგული და უფრო გამოაჩინონ თავიანთი პოეტური სახე... ამათ მოაქვთ ჩვენში ნამდვილი მოდერნიზმი...

***

არის ნიადაგი ჩვენში სიმბოლიზმისთვის?

ქართველ ხალხში სცხოვრობს უკვდავი აქტიორული სული. იმას უნდა მუდამ სხვა იყოს, იმას უყვარს თეატრალიზაცია ცხოვრების, რატომმ იღებება ქართველი ქალი? ესეც ხომ მოდის ბრალი არ არი. ამას ხომ ჩვენში დიდი ისტორია აქვს. მიზეზი აქაც იგივეა, ეს აქტიორობა და თეატრალიზაცია ცხოვრების. ეს ბუნება შეუსწავლელია ჯერ სრულიად. ქართველ ხალხს უყვარს ნიღაბი, სიმბოლიზმი სწორედ ფილოსოფიაა ამ ნიღაბის.

და ამიტომ სიმბოლიზმი ჩვენში აუცილებელია.

ჩვენში მზადაა ნიადაგი მოდერნიზმისთვის.

ერთიმწერალი თავის ლექციაში სამი წლის წინად ამტკიცებდა, რომ არსებობს ერთგვარი „ატმოსფერული გავლენა იდეების“, რომელიც შეუცნობლად იპარება სულში. მერეჟკოვსკის ერთ შარშანდელ ფელეტონში ეს ამგვარი აფორიზმით გამოითქვა: ბევრს ჩვენგანს არ წაუკითხავს კანტის „კრიტიკა წმინდა გონების“, მაგრამ სიკვდილის დროს უსათუოდ იგრძნობს იმის გავლენასო...

ამნაირად ყველა არგუმენტი იქეთკენ არის, რომ სიმბოლიზმი აუცილებელია.

მართალია, დღეს ჩვენში მეფობს სუმბური და გაურკვევლობა.

ერთი ჩვენში უკვე სახელიანი კრიტიკოსი ურჩევს ახალგაზრდა მწერლებს რაფიელ ერისთავს მიბაძონ, მაგრამ ეს გადავა თავისით. ცხოვრება თავისას მოითხოვს და წაიღებს კიდეც. უჭკუო რეცეპტებს არ ემორჩილება იგი. მწერლობა თავისით დაიხვეწება, კათაკმეველნი თვითონ მიხვდებიან წასვლის დროს და არ მოუცდიან შეძახებას...

***

სიმბოლიზმი ჩვენში რომ უცხოეთიდან მოდის, ამაში არაფერი საფრთხე არ არი. ჩვენ ვიცით, რომ ისტორიულ დროში საქართველო იმყოფებოდა ბევრ სხვა და სხვა კულტურის გავლენის ქვეშ. ბევრი გადმოუღია იმას ბერძნულ, არაბულ, სპარსულ კულტურის, ბევრი იმათთვისაც გაუტანებია. ამას არაფერი დაუშლია რუსთაველისათვის შეექმნა „ვეფხის ტყაოსანი“, რომელშიც უაღრესად არი გამოჩენილი ქარტული სული. უკანასკნელ დროს ჩვენში დამკვიდრდა ერთგვარი ცვლა ლიტერატურულ შკოლათა, იმ გეგმით, როგორც ევროპაში.

აქ იდეები სამუდამო ცვლაშია. როცა ხალხი იღებს სხვისგან რამეს, იმას თავის ბრძმედში ატარებს. ნაციონალური აპერცეპციის ძალით ერი ითვისებს იმას, რაც მის ეროვნულ თავისებურებას ეგუება, რასაც იმასთან ახლობელი კავშირი აქვს.

სიმბოლიზმს ამ შემთხვევაში ბევრი შეუძლია მოუტანოს ქართველ ერს. პირველ ყოვლისა ჩვენში დავიწყებულია სიტყვა. არ არსებობს ერთი შრომა, ქართული ლექსის ბუნებას რომ იკვლევდეს.

გეუბნებათ თქვენ რამეს ბესიკის და აკაკის ანბანთა ქება?...

სიმბოლიზმის, როგორც ფორმის გაღმერთების გაგება, როგორც პრიმატი „როგორის“ „რაზე“ - გაუგებრობაა. ამგვარი დასმა საკითხის მიუღებელია, რადგან იგი გულისხმობს განცალკევებას, იქ, სადაც კონკრეტულად არსებობს მხოლოდ ერთიანობა. მაგრამ ფორმას უნდა მიექცეს დიდი ყურადღება. ვიტყვი კიდეც, ჩვენში, სადაც სიტყვა კარგავს თავის თვითმთმობ ღირებულებას, განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა უნდა მიექცეს, და სრული გატაცებაც მათი საჭირო არის. ქართულ სიტყვის გაღატაკებას მიაპყრო ყურადღება არჩილ ჯორჯაძემ.

გერონტი ქიქოძემ ნათლად დაგვანახა თუ სანამდი მიიყვანა ვაჟამ სიტყვა.

მე ვათავებ წერილს.

ბარათში, რომელიც „ოქროს ვერძს“ მისწერეს, ვკითხულობთ: - „საქართველოს რენესანსი დაიწყო, წარმოვთქვი ერთხელ და ამ სიტყვების სიმართლეს დღითი დღე ვგრძნობ. მაგრამ რენესანსი იგი ჯერ კიდევ ქაოსისა და ფორმის ბრძოლაში აშკარავდება და კიდევ დიდი დროა საჭირო, რომ ფორმამ სძლიოს სავსებით ქაოსს. ეს ფიქრები მებადება, როცა შევსცქერი უახლოესი ხელოვნების ზრდას“.

ჩვენ გვინდა დავიჯეროთ, რომ რენესანსი დაიწყო, მხოლოდ ძალიან დიდხანს გასტანს ფორმისა და ქაოსის ბრძოლა.

მომავალ დიდ ქართველ მხატვარში უნდა შეხვდეს რუსთაველი და მალარმე. რუსთაველი მე მესმის როგორც ქართული სიტყვის შემკრები ერთეული და მალარმე ამავე აზრით ევროპის პრეზენტიზმისა და ფუტურიზმის. ეს გზა აუცილებელია. როგორც უნდა გათავდეს ომი, აშკარაა წინა აზიაში ევროპა შემოაღებს კარებს და ამ დროს ჩვენ უნდა დავხვდეთ შეჭურვილი ეროვნული შემეცნებით. ეროვნულ კულტურის ყველა ფოლაქებ შეკრული, რომ იყოს მთავარი მორგვი, რომელზედაც მოეხვევა ახალი იდეები. ჩვენ ვიზამთ ამას. მაშინ იქნება ნამდვილი რენესანსი და ამ ეროვნულ აღორძინების სადღეგრძელოს სრულაიდ სერიოზულად ვსვამ „ცისფერ ყანწებით“.

ჟ. „ცისფერი ყანწები“, 1916წ.

ჯუმბერ პატიაშვილი - ოცდასამი წლის შემდეგ

ყველაზე მტკივნეული იმ მნიშვნელოვანი ფაქტორის გაცნობიერება და აღიარება აღმოჩნდა, რომ გლობალური პოლიტიკა ყურადღებისა და შეფასების მიღმა დამრჩა და საბჭოეთის უძლეველობისა და უალტერნატივობის მითით აღტყინებულს მაშინ გულწრფელად, დღევანდელი შეფასებით კი - გულუბრყვილოდ მჯეროდა, რომ ქვეყანაში მართლაც გარდაქმნა და ძიერული ცვლილებები მიმდინარეობდა. მეც, ისევე როგორც მილიონობით საბჭოთა მოქალაქემ, დროულად ვერ გავაცნობიერე, რომ საბჭოთა კავშირის გარდაქმნა ერთგვარი შირმა იყო იმ დიდი, მსოფლიო მასშტაბის „პოლიტმასკარადისა“, რომლის კულისებს მიღმა სულ სხვა პროცესები მიმდინარეობდა და რეალურად საბჭოთა კავშირის გარდაქმნას კი არა, მის დაშლასა და განადგურებას გულისხმობდა.

საწერ მაგიდას მივუჯექი და უჯრები გამოვაღე. ყველა ცარიელი დამხვდა, ერთის გარდა... თაბახის ფურცლების შეკვრაში ხელნაწერი წერილი ვნახე. ადრესატი ედუარდ შევარდნაძე იყო, ავტორი - თენგიზ აბულაძე. დღემდე არ მაქვს პასუხი, შევარდნაძემ კაბინეტში შეგნებულად დატოვა თენგიზ აბულაძის პირადი წერილი თუ დარჩა. ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს წერილი არა მხოლოდ ინფორმაციულს, არამედ სიმბოლურ დატვირთვასაც ატარებდა. რამდენჯერმე წავიკითხე და დავხიე. მძიმე იყო, წასაკითხადაც და გასააზრებლადაც. ყველაფერი ერთმანეთში აირია... გეგა კობახიძე, რომელსაც თავდაპირველად იღებდნენ ამ ფილმში... თვითმფრინავის გატაცება... „მონანიების“ გარშემო ატეხილი აჟიოტაჟი... აკრძალული ფილმისადმი საზოგადოების დიდი ინტერესი... ათასი ჭორი, ტყუილი თუ მართალი... წერილი კატეგორიული, შეუვალი ტონით იყო დაწერილი. თენგიზ აბულაძე შევარდნაძეს „მონანიების“ ცენზურაში ადანაშაულებდა და საყვედურნარევი ტონით ახსენებდა, რომ „მონანიების“ გადაღების ნება დართო, წაახალისა, სახელმწიფო დაფინანსებაც გამოუყო, მაგრამ უკვე გადაღებული და გამზადებული ფილმი დაიბლოკა და მაყურებლამდე მისივე ბრძანებით ვეღარ მივიდა. ასეთი შინაარსის წერილს ნამდვილად არ ველოდი, შევარდნაძეს თენგიზთან კარგი, შეიძლება ითქვას მეგობრული ურთიერთობები ჰქონდა. „მონანიების“ გადაღებაც მისი მმართველობის წლებში დაიწყო და დასრულდა. იმ დროისთვის „მონანიება“ უკვე ნანახი მქონდა. როგორც კი ფილმი წარმოებაში ჩასაშვებად მზად იყო, კინოსტუდიაში მიგვიწვიეს ფილმის სანახავად, ბუნებრივია, ჩვენებას შევარდნაძეც დაესწრო. მაშინ ამბობდნენ, რომ ჩვენების შემდეგ შევარდნაძემ აბულაძეს შენიშვნა მისცა და ფილმიდან რამდენიმე კადრის ამოღება მოსთხოვა, მაგრამ რეჟისორმა არც ერთი მათგანი არ გაითვალისწინა და ფილმი უცვლელად დატოვა. სავარაუდოდ, ფილმის დაბლოკვის მიზეზიც ეს გახდა. შედგა თუ არა მაშინდელი ცენტრალური კომიტეტის მდივანსა და კინორეჟისორს შორის მსგავსი საუბარი, ჩემთვის უცნობია. ფაქტია, იმ დღეს კინოსტუდიაში მიწვეული ცენტრალური კომიტეტის წარმომადგენლების თანდასწრებით შევარდნაძეს აბულაძისთვის არანაირი შენიშვნა არ მიუცია.
უშიშროების კომიტეტის ინფორმაციით, „მონანიება“ ცენტრალურ კომიტეტთან არსებულ მართვის ინსტიტუტში არალეგალური გზებით მრავლდებოდა, საიდანაც შავ ბაზარზე ხვდებოდა და სოლიდურ თანხად იყიდებოდა. იმხანად ვიდეოაპარატურა იშვიათი ხილი გახლდათ, შავ ბაზარზე გაყიდული ფილმი ოჯახებში ხვდებოდა, ოჯახებშივე ეწყობოდა ერთგვარი კინოთეატრები და ფილმის ჩვენებაცა და განხილვაც მალულად, კუსტარულ პირობებში ხდებოდა. გაცხადდა ისიც, რომ გარკვეული რაოდენობის ეგზემპლარები ევროპაში არალეგალური გზებით გადასატანაც მზადდებოდა.

1983 წლის 18 ნოემბერი. ამ დროს მე ჯერ კიდევ დარგის მდივანი ვარ, ერთ-ერთ ღონისძიებას ვესწრები. ცენტრალური კომიტეტიდან მიკავშირდებიან და მეუბნებიან, რომ სასწრაფოდ უნდა მივიდე თბილისის აეროპორტში, სადაც საშინელი ტრაგედია დატრიალდა. აეროპორტში, ცენტრალური კომიტეტის წევრებისთვის განკუთვნილ ოთახში, ბიუროს წევრები და შევარდნაძე მხვდებიან. გატაცებული თვითმფრინავი უკვე თბილისის აეროპორტის ტერიტორიაზე დგას. გამტაცებელთა ვინაობა ჯერ ცნობილი არ არის. ვიცით მხოლოდ მათი ულტიმატუმის შესახებ: ისინი საწვავის შევსებას და თბილისის აეროპორტიდან აფრენას ითხოვენ. ცნობილია ისიც, რომ ბორტგამცილებელი მოკლულია და თვითმფრინავში სხვა დაზარალებულებიც არიან. მგზავრების ევაკუაცია შეუძლებელია, რადგან გამტაცებლები მოლაპარაკებაზე არ მოდიან. ამ დროს მოსკოვიდან ჩამოდის სპეცბრიგადა და აეროპორტის ტერიტორიაზე სპეცოპერაცია იწყება. ბიუროს წევრები აეროპორტის შენობაში ვრჩებით. გარეთ გამტაცებელთა მშობლები ტრიალებენ. უკვე ცნობილია, რომ გამტაცებელთა შორის არიან ძმები ივერიელები, გეგა კობახიძე, სოსო წერეთელი, ფეტვიაშვილი და მიქაბერიძე. სპეცოპერაციის შემდეგ ოთხი მათგანი, მათ შორის ერთი დაჭრილი და ერთიც შავხელთათმანიანი ქალი, ჩვენს ოთახში შემოჰყავთ. მიქაბერიძე ამ დროს უკვე გარდაცვლილია. ათას სიბინძურეს ჰყვებიან დღემდე, თითქოს ბიუროს წევრებმა გამტაცებლებს ფიზიკური და სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენეს. მსგავსი არაფერი მომხდარა. სულ რამდენიმე წუთით შემოიყვანეს ჩვენს ოთახში, გვაჩვენეს, ვინ იყვნენ და მალევე გაიყვანეს. გამტაცებლები გაბრუებულები იყვნენ, გაურკვეველ, აბსურდულ ფრაზებს ამბობდნენ, თავი უცხოეთში ეგონათ. არანაკლებ გაოგნებულები და დათრგუნულები ვიყავით ჩვენ, იმ დროისთვის თვითმფრინავის გატაცება ყოვლად წარმოუდგენელი ფაქტი იყო, რომელმაც უმძიმესი ტრაგიკული შედეგი მოიტანა. ინტელიგენციის წარმომადგენლებმა სასჯელის შეცვლის თხოვნით ხელმოწერების შეგროვება დაიწყეს... მალევე გახდა ცნობილი, რომ შევარნაძის უშუალო დავალებითა და მითითებით დაიწყო ხელმოწერების უკან გატანის პროცესიც. ნაწილმა მართლაც მოახდინა საკუთარი ხელმოწერის ანულირება. ნაწილმა ბოლომდე შეინარჩუნა პრინციპულობა. სასამართლო პროცესი 1984 წლის 23 აგვისტოს დასრულდა. ტელევიზიით მიმდინარეობდა განაჩენის გამოტანის ეპიზოდის პირდაპირი ტრანსლაცია. სასჯელი უმაღლესი იყო - დახვრეტა... განაჩენი იყო არა მხოლოდ მკაცრი და არაჰუმანური, არამედ აბსურდამდე უსამართლოც, რადგან დახვრეტა მიესაჯა მღვდელმსახურს, რომელიც ყველამ იცოდა, რომ თვითმფრინავის გატაცების მომენტში თვითმფრინავში არ იმყოფებოდა. სასამართლომ განაჩენი 23 აგვისტოს გამოიტანა. რამდენიმე კვირაში, 4 ოქტომბერს კი, ანუ მაშინ, როცა ყველა შანსი ჯერ კიდევ არ იყო ამოწურული და საქმე საკავშირო უმაღლესი საბწოს პრეზიდიუმში უნდა განხილულიყო, განაჩენი აღასრულეს. ვისი ბრძანებით მოხდა ეს ყველაფერი, ჩემთვის ნათელი იყო, მაგრამ რატომ აჩქარდნენ ასე, მაშინ, როცა უამრავი სიკვდილმისჯილი ადამიანი ცოცხალი იყო და წლობით ციხეში იხდიდა სასჯელს, ამაზე პასუხი არ მქონდა. - რატომ არ შეატყობინეთ ოჯახს, ან ოფიციალურად რატომ არ განაცხადეთ, რომ განაჩენი სისრულეში მოიყვანეთ? - ვკითხე კარანაძეს, რადგან როცა განაჩენი სისრულეში მოჰყავდათ, ამის შესახებ ოფიციალური განცხადებაც ვრცელდებოდა და ოჯახსაც ატყობინებდნენ. - რატომ არ შეატყობინეთ ოჯახებს? - კიდევ ერთხელ გავუმეორე თავჩაქინდრულ და მდუმარე უმაღლესი სასამართლოს თავმჯდომარეს. - შევარდნაძემ მითხრა, რომ ამისი გახმაურება საჭირო არ იყო, რადგან ეს დესტაბილიზაციას გამოიწვევდა, - მიპასუხა კარანაძემ. წლების შემდეგ, როცა შევარდნაძემ სინანულნარევი ტონით თქვა: ვნანობ, მოსკოვში რომ არ ჩავედი და ბიჭების შეწყალება არ ვითხოვეო, სიმწრით გამეღიმა, რა უნდა ეთხოვა, ან ვისთვის, როცა განაჩენი სისრულეში რამდენიმე კვირაში მოაყვანინა?!

1986 წლის თებერვალში მოსკოვში, საკავშირო ყრილობაზე, პირველად წარვდექი, როგორც საქართველოს რესპუბლიკის ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივანი. სიტყვით გამოსვლის შემდეგ დარბაზმა მქუხარე ტაშით მიპასუხა. ტრიბუნიდან პრეზიდიუმისკენ მიმავალს მილოცავდნენ პოლიტბიუროს წევრებიც. მათ შორის იყო შევარდნაძეც, რომელმაც მარჯვენა გამომიწოდა და ხელში ქაღალდის პატარა ფურცელი ჩამიდო. მეორე რიგში, ჩემთვის განკუთვნილ ადგილზე დავჯექი და ხელისგულზე შერჩენილ ფურცელს დავხედე: ზედ ხუათიანი ეწერა, პლუსით... ჩემი მოხსენებიდან ცოტა ხნის შემდეგ ტრიბუნაზე ავიდა კოლმეურნეობის თავმჯდომარე ბელგოროდის ოქლიდან, რომელმაც ყრილობაზე დამსწრე საზოგადოებას და პირადად გორბაჩოვს მიმართა თხოვნით: - უმორჩილესად გთხოვტ, ნუ გაანაწილებთ ჩვენს კოლმეურნეობაზე ქუთაისის ავტოქარხანაში დამზადებულ ტექნიკას. სექტემბერში მივიღეთ სამოცდაათი მანქანა ქუთაისიდან, რომლებიც ვერ ავამუშავეთ. მოგვიანებით ჩამოვიდნენ სპეციალისტები, ვითომ შეაკეთეს, მაგრამ დღესაც არც ერთი მათგანი არ არის მწყობრში. ხუთიათასკაციანი დარბაზი ტაშით დაინგრა.

ჟიული შარტავას ტრაგიკული სიკვდილით ქვეყანამ ბევრი დაკარგა. მათ შორის ის ერთადერთი კაცი, რომელიც პასუხს გასცემდა დღემდე უპასუხოდ დარჩენილ კითხვას - რატომ და როგორ დავკარგეთ აფხაზეთი?!.

ილია ჭავჭავაძის იუბილეზე დასასწრებად მსოფლიოს ოცდათორმეტი ქვეყნიდან ას ორმოცდაათი უცხოელი სტუმარი ჩამოვიდა. იმ დროისათვის ასეთი წარმომადგენლობითი დელეგაციებით უცხოელების სტუმრობა წარმოუდგენელი იყო. მახსოვს, აფრიკის დელეგაციის ერთ-ერთმა წევრმა მითხრა - ჩვენ გავეცანით ილია ჭავჭავაძის შემოქმედებას ჯერ კიდევ საქართველოში ჩამოსვლამდე და უნდა გითხრათ, რომ იგი არა მხოლოდ ქართველების, არამედ ყველა მამაცი ერის მამაა, მათ შორის ჩვენიც. ილია ჭავჭავაძის იუბილე იუნესკომაც აღნიშნა პარიზში. მოსკოვის დიდი თეატრის დარბაზში ასევე გაიმართა ილიას საიუბილეო საღამო, რომელსაც პოლიტბიუროს მთელი შემადგენლობა დაესწრო.

მამაჩემისგან მონათხრობი მახსოვს: „მაშინ ვერაზე, კობის ქუჩის ჩიხში ვცხოვრობდით. უბნის ბავშვები ლახტის სათამაშოდ ახლანდელი უნივერსიტეტის ეზოში გადავდიოდით, სადაც მაშინ ლაზარეთის შენობა იდგა. ერთხელაც გახურებული ლახტის თამაშში ვართ, უცებ ლაზარეთიდან მოწყალების და გამოდის პირზე ხელაფარებული და ჩურჩულით გვეუბნება: - ჩუმად იყავით, ბავშვებო, ვაჟა კვდება... ამ ყველაფრიდან ჩვენ მხოლოდ სიტყვა სიკვდილი გავიგეთ. შევწყვიტეთ ყიჟინა, ლახტის თამაში... და ერთმანეთს ვეკითხებოდით ჩურჩულით - ვაჟა ვინ არის?“

ბევრს დღესაც ჰგონია, რომ კომუნისტური ეპოქა რელიგიისა და სამღვდელოების არსებობას არ სცნობდა, არადა, ცენტრალურ კომიტეტში, მინისტრთა საბჭოსთან სპეციალური სამსახური არსებობდა, რომელიც სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობებს არეგულირებდა.

პატრიარქის თხოვნითა და წინადადებით აღდგა მეტეხის ეკლესიაც. მეტეხის ციხეში მანამდე ახალგაზრდული თეატრი იყო განთავსებული. თეატრის დასხა და მთავარ რეჟისორს, სანდრო მრევლიშვილის ალტერნატიული შენობა გამოვუყავით, მეტეხში კი, რომელიც საქართველოს საპატრიარქოს დაექვემდებარა, ჯერ სარესტავრაციო სამუშაოები ჩატარდა, შემდეგ კი წირვა-ლოცვა აღდგა.

ერთხელ სტუდენტები ბეთანიის რესტორანში ვქეიფობთ. ამ დროს შემოდის ბატონი კონსტანტინე, მარტოა, მხოლოდ თავისი მწევარი ახლავს თან. მაგიდასთან ჯდება. მაგიდაზე ბოთლი ღვინო უდგას, სვამს და სადღაც უსასრულობაში იყურება. რა მოგასვენებდა, ჩვენს სიახლოვეს ცოცხალი ლეგენდა იჯდა. წამოვიშალეთ და მივუახლოვდით. რატომღაც ყველა თავადური გვარით გავეცანით... მიგვიხვდა კონსტანტინე - ამდენი თავადიშვილი და აზნაური ერთად როგორ შეიყარეთო, გვითხრა ჩვეული სარკაზმული ღიმილით და მერე მამაშვილურად, გულიანად, გულიანად დაგვლოცა. კარგა ხანს თითოეული ჩვეგანი ვტრაბახობდით, რომ ბეთანიაში კონსტანტინესთან ერთად ჭიქა გვქონდა აწეული.

მეორე საკითხი, რაც ზვიად გამსახურდიას აწუხებდა, ვიზებს ეხებოდა. მთხოვა, ჩემს უფროს ვაჟს, ცოტნეს, დასავლეთ გერმანიის კლინიკაში მკურნალობა ესაჭიროება და იქნებ ჩვენს ოჯახს ვიზის გაკეთებაში დაეხმაროო. რასაკვირველია, უარი არ მითქვამს, მაშინვე დავურეკე ინაურს და ვიზების საკითხის მოგვარება დავავალე. ყველაზე უცნაურს ის იყო, რომ რამდენიმე ხნის შემდეგ ინაური თავად დამიკავშირდა და მითხრა: - გამსახურდიების ოჯახისთვის ვიზები მზად არის, მაგრამ არ მიაქვთ, ზვიად გამსახურდია ამბობს, ეს ისეთი ვიზაა, როგორიც სოლჟენიცინს მისცესო. რა უნდა მეთქვა, ვიზა ვიზაა, სოლჟენიცინივით გამოიყენებდა მას ზვიად გამსახურდია თუ არა, ეს ჩვენი კი არა, მისი გადასაწყვეტი იყო.

საბჭოთა მწერალთა კავშირის დელეგაციის ამერიკაში ვიზიტს გაეროს გენერალური მდივნის მოადგილის, შევჩენკოს სკანდალური გადაწყვეტილება დაემთხვა: მან უარი თქვა საბჭოთა მოქალაქეობაზე და პოლიტიკური თავშესაფარი სთხოვა ამერიკის შეერთებულ შტატებს. ეს იმ პერიოდისთვის უპრეცედენტო შემთხვევა იყო, რომელმაც მსოფლიო პრესისა და ტელევიზიის ყურადღება მიიპყრო. ბუნებრივია, ამერიკაში ვიზიტით ჩასულ საბჭოთა მწერლებს ამ ფაქტთან დაკავშირებით აზრის გამოთქმას სთხოვდნენ, ნამდვილად არ მახსოვს, რა უპასუხეს დანარჩენებმა, მაგრამ ნოდარ დუმბაძის პასუხმა, მოქნილი იუმორით, ყველას დაამახსოვრა თავი. - რას იტყვით შევჩენკოზე, რომელმაც საბჭოთა კავშირზე უარი თქვა და ამერიკას სთხოვა პოლიტიკური თავშესაფარი? - ჰკითხა დუმბაძეს ჟურნალისტმა. - ნამდვილად სამწუხარო იქნებოდა, ეს რომ ტარას შევჩენკო ყოფილიყო, - უპასუხა ნოდარმა.

მახსოვს, ერთხელ ნოდარ დუმბაძის მოსანახულებლად საავადმყოფოში მივედი. აღმოჩნდა, რომ იმავე საავადმყოფოში, მეზობელ პალატაში ბორია წიფურია იწვა. წიფურია დუმბაძის პალატაში შემოვიდა და პირდაპირ თხოვნით დაიწყო: - ბატონო ჯუმბერ, დამნიშნეთ რა ცირკის დირექტორად... - რას ამბობ ბორია, მე ვინ მეკითხება ცირკის დირექტორის დანიშვნა-არდანიშვნას, სოფლის მეურნეობის დარგის მდივანი ვარ, - გავიკვირვე. - სწორედ მანდ ვარ მეც, - მეუბნება ბორია, - მეცხოველეობაც შენს დაქვემდებარებაშია და მეფრინველეობაც, არენაზე მოსაყრელ ნახერხს კი როგორმე ვიშოვი.

ევგრაფ შევარდნაძეს საკმაოდ სხარტი, გურული იუმორი ჰქონდა. მაგრამ მოკრძალეუბლი და მორიდებულიც გახლდათ. თუ ვინმეს რამეზე შეაწუხებდა ან რამეს სთხოვდა, მხოლოდ და მხოლოდ ფეხბურთის გამო. - ჯუმბერ ილიჩ, უთხარით რა ნოდარ ახალკაცს, ერთი კარგი მეკარე გამოიმეტოს ლანჩხუთის „გურიისთვის“, - მთხოვა ერთხელ. უარს როგორ ვეტყოდი. დავუკავშირდი ნოდარს და ევგრაფის თხოვნა გადავეცი. არც ახალკაცს უთქვამს უარი და ერთ-ერთი მეკარე შემოგვთავაზა. როდესაც ევგრაფს მისი ვინაობა ვუთხარი, გაეცინა და მითხრა: - გადაეცი ახალკაცს, რომ მე მეკარე კარში ბურთის დასაჭერად მჭირდება და არა კარიდან ბურთის გამოსატანად...

რასაკვირველია, ეს ჩემი ვარაუდია, მაგრამ დარწმუნებით შემიძლია ვთქვა - შევარდნაძე საქართველოში რომ ყოფილიყო, 9 აპრილის ტრაგედია არ მოხდებოდა! ვიცი, რომ ბევრს გააკვირვებს ჩემგან ამის მოსმენა... მაგრამ ფაქტია: თუკი 80-იანი წლების მიწურულს შევარდნაძე ისევ იქნებოდა საქართველოს ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივანი, მაშინ, მას აღარ დასჭირდებოდა კრემლიდან საქართველოში დასაბრუნებელი იმ სისხლიანი ტრამპლინის გავლა, რომელიც 1989 წლის 9 აპრილით დაიწყო და 1991-1992 წლებში სამოქალაქო ომით დაასრულა.

ერთხელ ბიჭვინთის აგარაკზე გვიან საღამომდე გაგვიგრძელდა საუბარი. გორბაჩოვმა მოულოდნელად ჩემთვის ყოვლად წარმოუდგენელი კითხვა დამისვა: - ხართ თუ არა საქმის კურსში, რომ საქართველოში ჩემს მაკომპრომიტირებელ მასალებს აგროვებდნენ? სახტად დავრჩი. ჯერ ერთი, მსგავსი არაფერი მსმენია, ყურმოკვრითაც კი. ამბის მიმტან-მომტანად რომ არ გამოვდგებოდი, ეს გორბაჩოვმა ისედაც იცოდა, საამისოდ ნამდვილად კარგად მიცნობდა, და, რაც მთავარია, ვერაფრით ავხსენი - რატომ მეკითხებოდა ამის შესახებ მე ლიძავაში, როცა კრემლში შევარდნაძე გვერდით ჰყავდა (?). ღამის ორი-სამი საათი იქნებოდა, ჩემს კოტეჯში რომ დავბრუნდი. საათს კი დავხედე, მაგრამ გათენებამდე მოცდა შეუძლებელი იყო. სასწრაფოდ დავრეკე თბილისში შინაგან საქმეთა მინისტრ შოთა გორგოძესთან. ბოდიში მოვუხადე და პირდაპირ, სიტყვასიტყვით ვკითხე ის, რაც გორბაჩოვმა მანამდე მე მკითხა. გორგოძე შეყოვნდა... - რაღაც ბუნდოვნად მახსოვს, რამდენიმე წლის წინ მართლაც იყვნენ საკავშირო პროკურატურიდან, - მითხრა ნამძინარევი ხმით. [...] კრემლში ვიზიტის დროს გორგოძემ დამიდასტურა კომპრომატების შეგროვების ფაქტი და კონკრეტული გვარებიც დაასახელა. გორბაჩოვი გორგოძის მონათხრობიდან რაღაცას ინიშნავდა ფურცელზე. მას ყველაზე მეტად ის აინტერესებდა, იყვნენ თუ არა გენერალური პროკურატურიდან დაინტერესებული ძმები ლობჟანიძეების საქმიანობით, რომელთაგან ერთი კისლოვოდსკში რესტორნის დირექტორი იყო, ხოლო მეორე საქართველოში, მსუბუქი მრეწველობის სისტემაში მუშაობდა. რასაკვირველია, როგორც გორბაჩოვისთვის, ჩემთვისაც ცხადი იყო, რომ მასზე მაკომპრომიტირებელი მასალების შეგროვებით კრემლში დაინტერესდნენ; თუმცა ის ფაქტი, რომ ეს პროცედურა საქართველოშიც ჩატარდა, მის ნდობას შევარდნაძის მიმართ უკვე ეჭვქვეშ აყენებდა. თხუთმეტწუთიანი საუბრის შემდეგ გორბაჩოვმა მადლობა გადაუხადა გორგოძეს და ვიდრე მის კაბინეტს დავტოვებდით გვითხრა: - სწორედ ახლა მისაღებში მელოდება უშიშროების კომიტეტის თავმჯდომარე კრიუჩკოვი და ამ საქმის ბოლომდე გარკვევას მას დავავალებ. მალევე დაიბეჭდა ჟურნალ „ოგონიოკში“ ლობჟანიძის გამამართლებელი წერილი, სადაც საბჭოთა პრესა იუწყებოდა, რომ იგი უკანონოდ დააპატიმრეს და სწორედ გამამართლებელი დასკვნის საფუძველზე გაათავისუფლეს. როგორც ჩემთვის მოგვიანებით გახდა ცნობილი, გორბაჩოვი ლობჟანიძესთან წლების განმავლობაში მეგობრობდა და მისი დაპატიმრებაც პირდაპირ კავშირში იყო გორბაჩოვის საწინააღმდეგოდ კომპრომატების შეგროვებასთან. [...] ისე სხვათაშორის ვკითხე (გორბაჩოვს): - ცოტა გაუგებარია, რატომ არ აღმოჩნდა თქვენი მეგობარი და ჩემი თანამემამულე შევარდნაძე დელეგატთა სიაში მაშინ, როცა მის გარდა პოლიტბიუროს ყველა წევრია ამ სიაში შეყანილი? - არა უშავს, გადაიტანს!... - მოკლედ და ცივად მიპასუხა გორბაჩოვმა. მისმა ასეთმა ტონმა და განწყობამ კიდევ ერთხელ მაფიქრებინა, რომ გორბაჩოვსა და შევარდნაძეს შორის კეთილგანწყობილი ურთიერთობა დაძაბულობამ ჩაანაცვლა. წლების შემდეგ, როცა ტელევიზიით ვუყურე უმაღლესი საბჭოს სესიაზე შევარდნაძის გამოსვლას, სადაც მან გაცხადა: - თანამდებობიდან ვდგები, რადგან დიქტატურა მოდის! ხოლო გორბაჩოვმა ცინიკურად უპასუხა: - განცვიფრებული ვარ შევარდნაძის განცხადებით, საიდან მოიტანა, რომ დიქტატურა მოდის, მე მისი ვიცე-პრეზიდენტად დანიშვნა მინდოდაო! - საბოლოოდ დავრწმუნდი, რომ გორბაჩოვი შევარდნაძეს ერთ ნაბიჯზეც აღარ ენდობოდა. დიდი პოლიტიკური განსწავლულობა არ სჭირდებოდა იმის მიხვედრას, რომ საგარეო საქმეთა მინისტრის ვიცე-პრეზიდენტად დანიშვნა სერიოზული ჩამოქვეითება იყო, რაც ისევ და ისევ უნდობლობის გამოხატვის ერთგვარ თვალსაჩინო ფორმას წარმოადგენდა.

კარგად მახსოვს ხრუშჩოვის პერიოდში ფიდელ კასტროს სტუმრობაც საქართველოში. მე მაშინ სტუდენტი ვიყავი. ფიდელ კასტრო დიღმის საცდელი მეურნეობის დასათვალიერებლად მოვიდა და იმ ასამდე კუბელ სტუდენტსაც შეხვდა, რომლებიც ჩვენთან ეუფლებოდნენ მექანიზატორის პროფესიას. მაშინ საქართველოს ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივანი მჟავანაძე იყო და როგორც ჩანს, სტუმარს ტრადიციულად ქართული ყანწები გადასცეს საჩუქრად. ფიდელ კასტროს საქართველოში ვიზიტიდან, ალბათ, უკვე ოცი წელი იყო გასული, როცა საბჭოთა დელეგაციასთან ერთად კუბაში მომიწია ჩასვლა. შევხვდით იქაური მთავრობის წარმომადგენლებს და ხელმძღვანელ პირებს. მახსოვს, ვახშმად გოჭის ხორცი მოგვართვეს, რომელიც აჯიკაში მეგრულად შემწვარ გოჭს იმდენად ჰგავდა, ვიფიქრე, რომ ეს ყველაფერი ჩვენი, ქართული სამზარეულოს პატივსაცემად გააკეთეს. შევცდი. აღმოჩნდა, რომ კუბელები თავიანთი ტრადიციული კერძით გვიმასპინძლდებოდნენ და რაც ყველაზე უცნაურია, მასაც არც მეტი, არ ნაკლები, გოჭინო ერქვა. შეხვედრის დროს ჩემთან უცხო პირი მოვიდა, კუბის უშიშოების თანამშრომლად გამეცნო და მითხრა: - მე თქვენს ქვეყანაში ნამყოფი ვარ. ოცი წლის წინ ფიდელ კასტროს ვახლდი. თქვენი რესპუბლიკის ხელმძღვანელებმა მას ჯიხვის ყანწები აჩუქა. კასტროს ასეთი ტრადიცია ჰქონდა: ყველა საჩუქარს ერთ ოთახში აგროვებდა და მერე სკოლებს, მუზეუმებსა და გაჭირვებულ ადამიანებს ურიგებდა. ერთ დღეს სწორედ საჩუქრებს ანაწილებდა. ყანწები რომ მოხვდა ხელში, რატომღაც არ ესიამოვნა და მოისროლა. მე იმ დროს ოთახში ვიმყოფებოდი, ჯიხვის ყანწები ჰაერშივე დავიჭირე და მას შემდეგ ჩემს ოჯახში ინახება. დღემდე არ ვიცი, რა დაუწუნა ფიდელ კასტრომ ქართულ ყანწებს. ეტყობა, ეუცნაურა, ვერც მათი ფუქნცია გაიგო და ვერც მათი ფასი, მაგრამ მე თვითონაც არანაკლებ გაკვირვებული დავრჩი, როდესაც კუბელების მიერ ერთ-ერთ მიღებაზე ნაჩუქარი სუვენირი სასტუმროს ნომერში მივიტანე და ყუთი გავხსენი. ყუთშიო კუს თავი იდო. პირველი, რაც თავში მომივიდა, ყანწებივით ჰაერში არა, მაგრამ კუს თავის ნაგავში მოსროლა ნამდვილად იყო. თარჯიმანმა შემაჩერა და ამიხსნა, რომ კუბური ტრადიციის მიხედვით, ეს უნიკალური საჩუქარი იყო და კუბელები მას მხოლოდ განსაკუთრებულად პატივსაცემ სტუმრებს უძღვნიდნენ. რა გაეწყობოდა. საქართველოში კუბინდა კუს თავის დავბრუნდი, რომელიც დღესაც ჩემი სახლის კედელზე კიდია.

თეირანის კონფერენციის შემდეგ, რომელმაც კიდევ უფრო გაზარდა სტალინის მსოფლიოში აღიარებული ავტორიტეტი, საზეიმო ვახშამზე სტუმრებს საქართველოდან ჩატანილი ვაშლიც მიართვეს. ჩერჩილმა საოცარი შეფერილობისა და ფორმის ვაშლი ხელში აიღო, შეათვალიერა და თქვა: - ეს უთუოდ ფრანგული ვაშლია. - არა, იტალიურ ვაშლს ჰგავს, - შეეწინააღმდეგა რუზველტი. სტალინმა ყველაზე უკეთ იცოდა, რომ ვაშლი არც იტალიური იყო და არც ფრანგული, გორის ვაშლი იყო, საქართველოდან... - ტყუილად კამათობთ, ამხანაგებო, ეს საბჭოთა ვაშლია, - უთხრა ჩერჩილსა და რუზველტს ღიმილით და დასტურად ვაშლი ორად არა სიგრძეზე, როგორც ეს მიღებულია, არამედ სიგანეზე გაჭრა. ორივე მხარეს შუაგულში, წიბოების ნაწილში, საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო სიმბოლო, ხუთქიმიანი ვარსკვლავი გამოისახა...

1989 წლის მარტის ბოლოსკენ პროცესები კიდევ უფრო უმართავი გახდა. თბილისიდან ჩასულ არაფორმალებსა და სეპარატისტებს შორის ბზიფში შეხვედრა დაპირისპირებითა და ფიზიკური შეხლა-შემოხლით დამთავრდა. მეტის მოთმენა შეუძლებელი იყო. პირველ აპრილს სოხუმში ჩავფრინდი. შევხვდი აფხაზ ინტელიგენციას, უხუცესებსა და სტუდენტებს. არასდროს დამავიწყდება ერთი უხუცესი აფხაზის სიტყვები, რომელსაც გონიერება და ტაქტი ეყო, საჯაროდ არ განეცხადებინა, მორიდებით გამიხმო გვერდით და მითხრა: - როდესაც ქართველები საკუთარი ქართველობის ხაზგასმას იწყებენ და ეროვნულ დროშას აფრიალებენ, იქ ბუნებრივია, აფხაზებსაც ახსენდებათ საკუთარი ეთნიკური წარმომავლობა და აფხაზური დროშა! აუხსენით თქვენს არაფორმალებს, რომ ამ სამფეროვანი დროშებით სოხუმის ქუჩებში სიარულს უთუოდ მოჰყვება აფხაზების მხრიდან სეპარატიზმის გაღვივება და გაღიზიანება. ეს კი არც ქართველ და არც აფხაზ ხალხს არ მოუტანს სიკეთეს.

მომიტინგეები მთავრობის სასახლესთან არაფორმალთა ლიდერებმა შეკრიბეს და ისინი მხოლოდ და მხოლოდ მათ ნება-სურვილს ემორჩილებოდნენ! ახლოს არ გაიკარეს და არ მოუსმინეს ჩვენ მიერ წარგზავნილ არც ერთ პარტიულ ფუნქციონერს, არც ერთ საზოგადო მოღვაწეს, არ შეისმინეს არანაირი თხოვნა, არანაირი გაფრთხილება... არ ვიცი, ვის აქვს იმის ილუზია, რომ ადამიანები, რომლებმაც უწმინდესსა და უნეტარესს, საქართველოს პატრიარქს არ დაუჯერეს, მე, საქართველოს ცენტრალური კომიტეტის პირველ მდივანს დამიჯერებდნენ (?!)

მერაბ კოსტავა მთელი თავისი შეგნებული ცხოვრება იდეაში საბჭოთა იმპერიალიზმს მართლაც ებრზოდა, მაგრამ მას წარმოდგენაც არ ჰქონდა, რეალურად რა მექანიზმით, რა სტრუქტურით მუშაობდა კრემლი, რაზე იდგა თავად იმპერიალიზმი, ანუ ის, რასაც პატიმრობაში, გადასახლებაში და თავისუფლებაზე მყოფი წლების განმავლობაში ოცნებით „ანგრევდა“...

უშიშროების სხდომაზე გადაწყდა, რომ მომიტინგეების დაშლისა და მათგან მოედნის გათავისუფლების ოპერაციას ამიერკავკასიის ჯარების სარდალი, გენერალი როდიონოვი უხელმძღვანელებდა, ხოლო მის მოადგილედ საქართველოს რესპუბლიკის მხრიდან დაინიშნა შს მინისტრი შოთა გორგოძე. ოპერაციის სქემაში ლაპარაკი არ ყოფილა არანაირ იარაღზე, მით უფრო - მის გამოყენებაზე. უფრო მეტიც, სქემის მიხედვით, ჯარსა და მომიტინგეებს უშუალო შეხება არ უნდა ჰქონოდათ! მათ შორის უნდა ჩამდგარიყო ქართული მილიცია, რომელიც მომიტინგეებისგან მთავრობის სასახლის მიმდებარე ტერიტორიას გაათავისუფლებდა. შემდეგ კი ამიერკავკასიის ჯარი აღნიშნულ ტერიტორიას დაიკავებდა.

საზოგადოებამ დღემდე არ იცის 9 აპრილის ტრაგედიასთან დაკავშირებული ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტის შესახებაც, რომელიც რატომღაც ერთგვარ საიდუმლოდ დარჩა: 9 აპრილის ღამეს ჯარისკაცებიც დაზარალდნენ. მათ შორის ერთ-ერთს ლურსმნებჩარჭობილი ფიცარი მოხვდა არტერიაში და კლინიკური სიკვდილი ჰქონდა. ძლივს გადაარჩინეს, მაგრამ სწორედ მისი გადარჩენის გამო როდიონოვმა იაზოვისგან სასტიკი საყვედური მიიღო: - რატომ გადაარჩინეთ? დაე, მომკვდარიყო ის ერთი ჯარისკაცი, სამაგიეროდ, მოგვეცემოდა საბაბი, სამაგალითოდ დაგვესაჯა მომიტინგეები! - ასეთი იყო იაზოვის პოზიცია...

9 აპრილის „სისხლიანი კვირის“ კიდევ ერთი პარადოქსი იმაში მდგომარეობს, რომ თვითმხილველთა გადმოცემით, დილას თბილისის უნივერსიტეტის ეზოში სტიქიურად გამართულ მიტნგზე ზვიად გამსახურდიას სინანული გამოუთქვამს, რატომ მეტი („მხოლოდ ცხრამეტი იყო?!“) არ დაიხოცაო. იგივე უკითხავს ციხიდან გათავისუფლებულ ირაკლი წერეთელსაც („როგორ, მეტი არ დაღუპულა?“). მახსოვს მსგავსი ფაქტის მათეული, „რაციონალური“ დასაბუთებაც: თუ მსხვერპლი ორმოცს მიაღწევდა, მაშინ საერთაშორისო სამართლის თვალსაზრისით ეს ერის გენოციდად ჩაითვლებოდა და, მაშასადამე, დაგმობილი იქნებოდა მსოფლიო საზოგადოებისა და წამყვან სახელმწიფოთა მიერ.

არჩევნების გაყალბების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია ჩემამდე ხშირად ტრაგიკომიკური გზითაც აღწევდა. მაგალითდ, დინამოს სტადიონთან ერთი ქალბატონი, რომელიც მზესუმზირას ყიდდა, არჩევნებიდან ერთი კვირის შემდეგ მზესუმზირის ჩასაყრელად სწორედ გადაყრილ ბიულეტენებს იყენებდა.

გამომცემლობა „პალიტრა L”, 2013წ.

ორჰან ფამუქი - ალბერ კამიუ

წიგნის წაკითხვიდან გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ გვენატრება გრძნობა, რომელიც კითხვისას დაგვეუფლა; მის სამყაროში დაბრუნება გვსურს. როდესაც ამა თუ იმ მწერალს ვეჩვევით, ვეჩვევით არა იმიტომ, რომ მან იმ სამყაროს კარი გაგვიღო, რომელიც მუდამ თან გვდევს, არამედ იმიტომაც, რომ გვაქცია იმად, რაც ვართ. დოსტოევსკისა და ბორხესთან ერთად, ჩემთვის კამიუც ასეთ მწერალთა რიგს განეკუთვნება. 

ასეთი მწერლების ნაწარმოებებს მრავლისმომცველ და მრავლისმთქმელ გარემოში შევყავართ, ვხვდებით, რომ მეტაფიზიკური სტრუქტურის მქონე ნებისმიერ ნაწარმოებს - ცხოვრების მსგავსად - უკიდეგანო შესაძლებლობები აქვს. როდესაც ასეთი მწერლების ნაწარმოებებს სიყმაწვილეში, ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში ეცნობი, ისინი შთაგაგონებენ და წიგნების წერის სურვილსაც გიჩენენ.

მამის, პროფესიით მშენებელი ინჟინერის რჩევით, კამიუ დოსტოევსკისა და ბორხესზე ადრე, თვრამეტი წლის ასაკში წავიკითხე. 1950-იან წლებში, როდესაც გამომცემლობა „გალიმერი“ ერთმანეთის მიყოლებით ბეჭდავდა კამიუს წიგნებს, მამა თუ პარიზში არ იმყოფებოდა და მათი პირადად ყიდვის საშუალება არ ჰქონდა, ყოველთვის იწერდა მათ. წიგნებს დიდი ყურადღებით კითხულობდა და შემდეგ სიამოვნებით საუბრობდა მათ შესახებ. ხანდახან „აბსურდის ფილოსოფიის“ ახსნასაც ცდილობდა, მაგრამ ვერც მის არსს და ვერც იმას, თუ რატომ ანიჭებდა მამა მას ასეთ დიდი მნიშვნელობას, ბოლომდე ვერ ჩავწვდი, სანამ თავად არ წავიკითხე: ეს ფილოსოფია დასავლეთის უდიდეს ქალაქებში კი არ იყო ნაშობი, არამედ ჩვენნაირი, ევროპული კულტურისგან მოწყვეტილი, ნახევრად თანამედროვე, ნახევრად მუსლიმური, ნახევრად ხმელთაშუა ზღვისპირეთის ქვეყანაში იყო აღმოცენებული. გარემო, რომელშიც კამიუს ნაწარმოებების - „უცხოს“, „შავი ჭირისა“ და სხვათა სიუჟეტები ვითარდება, მის ბავშვობის დროინდელ გარემოს ჰგავს. მის მიერ აღწერილი მზიანი ქუჩები და ბაღები არც დასავლეთს ეკუთვნის და არც აღმოსავლეთს. მამა აღფრთოვანებული იყო იმ ფაქტით, რომ სახელი და დიდება კამიუს ახალგაზრდობაშივე ეწვია, მაგრამ თავზარი დასცა ახალგაზრდა და სიმპათიური კამიუს ავტოავარიაში დაღუპვამ. ამ ამბავს ყველა გაზეთი იტყობინებოდა და „აბსურდად მოიხსენიებდა“.

სხვათა მსგავსად, კამიუს პროზაში მამაც ახალგაზრდულ აურას ხედავდა. მას მე ახლაც ვგრძნობ, მაგრამ ამის მიზეზად მხოლოდ მწერლის ასაკი და მსოფლმხედველობა არ მიმაჩნია. ახლა, როდესაც თვიდან ვეცნობი მის ნაშრომებს, მეჩვენება, რომ მათში აღწერილი ევროპაც ახალგაზრდაა, ისეთი, რომელშიც ნებისმიერი რამ შეიძლება მოხდეს. მისი კულტურაც თითქოს ერთი მთლიანობაა, თითქოს მასში ჯერ არ გაჩენილა ბზარი; თითქოს მატერიალურ სამყაროზე ფიქრისას მისი არსის წვდომაც კი შესაძლებელია. ასეთი განწყობა შეიძლება ომის შემდგომი ოპტიმიზმის გამოხატულებაც იყოს, რადგან გამარჯვებულმა საფრანგეთმა მსოფლიო კულტურაში და, განსაკუთრებით, ლიტერატურაში კვლავ წამყვანი ადგილი დაიმკვიდრა. მსოფლიოს სხვა კუთხეებში მცხოვრები ინტელექტუალებისათვის საფრანგეთი იდეალი იყო, არა მხოლოდ ლიტერატურის, არამედ მისი ისტორიის გამოც. 1950-იან წლებში სწორედ საფრანგეთის კულტურულმა უპირატესობამ გახადა პრესტიჟული ეგზისტენციალიზმიცა და აბსურდის ფილოსოფიაც არა მხოლოდ ევროპულ და ამერიკულ, არამედ მსოფლიოს არადასავლური ქვეყნების ლიტერატურაშიც.

სწორედ ამგვარმა ახალგაზრდულმა ოპტიმიზმმა უკარნახა კამიუს, ფრანგის მიერ არაბის გაუაზრებელი მკვლელობა („უცხოში“) ფილოსოფიურ პრობლემად მიეჩნია და არა - კოლონიურად, როდესაც ბრწყინვალე მწერალი, რომელსაც ფილოსოფიური განათლება აქვს მიღებული, მოგვითხრობს განრისხებულ მისიონერზე, ან მხატვრის დამოკიდებულებაზე დიდებისადმი, ან ველოსიპედზე შემომჯდარ კოჭლ კაცზე, ან ზღვის ნაპირზე საყვარელ ქალთან ერთად მოსეირნე კაცზე, ვხვდებით, რომ იგი სიცოცხლისა და მისი არსის შესახებ საუბრობს. კამიუს ალქიმიკოსივით შეუძლია ცხოვრების ყოფითი დეტალების გაცოცხლება და მათი ფილოსოფიურ პროზად გარდაქმნა. რა თქმა უნდა, ამაში დიდი წვლილი მიუძღვის ფრანგული ფილოსოფიური რომანის ხანგრძლივ ისტორიასაც, რომლის შესანიშნავი წარმომადგენელი, დენი დიდროსთან ერთად, ალბერ კამიუც არის.

კამიუს უნიკალურობა კი იმაში მდგომარეობს, რომ იგი ამ ტრადიციას - რომელიც მახვილ გონებასა და ოდნავ პედანტურ, მკაცრ ხმას ეფუძნება - განსაკუთრებული ძალისხმევის გარეშე იყენებს, ჰემინგუეისეული მოკლე წინადადებებით წერს და თავის სათქმელს რეალისტურად გადმოგვცემს. მისი ნაწარმოებები პოსა და ბორხესის ფილოსოფიური პროზის ტრადიციებს აგრძელებენ, მაგრამ თავიანთ სიცხადეს, მრავალფეროვნებას ისინი თავად კამიუს წყალობით იძენენ.

კამიუს შემოქმედებაში მკითხველს ორი რამ აოცებს: ავტორსა და მის მონათხრობს შორის დისტანცია და მისი თხრობის უშუალო მანერა, თითქოს რაღაცას გვეჩურჩულებაო. თითქოს მწერალს ვერ გადაუწყვეტია, შეიყვანოს თუ არა მკითხველი ამბის სიღრმეში; მკითხველი მწერლის ფილოსოფიურ პრობლემებსა და ნაწარმოებს შორის რჩება, რაც, შეიძლება, იმ დამთრგუნველი, საზარელი პრობელემების გამოძახილიც იყოს, რომლებსაც კამიუ თავისი ცხოვრების უკანასკნელ წლებში წააწყდა. ზოგიერთები ამის გამოხატულებად მოთხრობა „მდუმარების“ პირველ აბზაცს მიიჩნევენ, სადაც კამიუ ერთგვარი მორიდებით ლაპარაკობს სიბერის პრობლემებზე. მოთხრობიდან „მხატვარი მუშაობის პროცესში“ ვიგებთ, რა დაძაბული იყო კამიუს ცხოვრება სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში და რამდენად მძიმე იყო მისთვის დიდების ტვირთის ზიდვა. ალჟირის ომმა თითქმის გაანადგურა და ბოლო მოუღო კამიუს. იგი ალჟირული წარმოშობის ფრანგი იყო, რის გამოც მას ხმელთაშუა ზღვის სიყვარულიც ტანჯავდა და საფრანგეთისადმი ერთგულებაც. მას ადგილობრივთა მრისხანების მიზეზიც ესმოდა და კოლონიზატორთა წინააღმდეგ მიმართული მძვინვარებაც, მაგრამ, სარტრისაგან განსხვავებით, საფრანგეთის მთავრობის წინააღმდეგ მკაცრ პოზიციას ვერ იჭერდა, რადგან მისი ფრანგი მეგობრები დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლ არაბთა - ანუ, როგორც ფრანგული პრესა უწოდებდა მათ, ტერორისტთა - ბომბებს ემსხვერპლნენ, ამიტომაც დუმილი არჩია. იმ სულით ხორცამდე შემძვრელ და თანაგრძნობით გამსჭვალულ ესეში, რომელიც სარტრმა თავისი ძველი მეგობრის დაღუპვის შემდეგ გამოაქვეყნა, მან სიღრმისეულად გააანალიზა კამიუს ღირსეული დუმილის მიზეზები.

კამიუს აიძულებდნენ, ესა თუ ის მხარე დაეჭირა. ამის ნაცვლად კი მან „სტუმარი“ დაწერა და ის ფსიქოლოგიური ჯოჯოხეთი აღწერა, რომელშიც თავად იმყოფებოდა. ამ სრულყოფილი პოლიტიკური მოთხრობის თანახმად, პოლიტიკა ჩვენი არჩევანი კი არა, უბედურებაა, რომელიც ისეთად უნდა მივიღოთ, როგორიც არის. ამგვარ პოზიციასთან შეწინააღმდეგება, ალბათ რთული იქნება.

ორჰან ფამუქი - „სხვა ფერები“
გამომცემლობა „დიოგენე“, 2014წ.
მთრგმნელი: ხათუნა ბასილაშვილი  

Monday, May 11, 2015

ედუარდ შევარდნაძე - ჩემი არჩევანი: დემოკრატიისა და თავისუფლების დასაცავად

როცა 1990 წლის 20 დეკემბერს გადადგომის შესახებ ჩემს განცხადებაში ვახსენე დიქტატურის საშიშროება, ბევრმა თავის მტვრევა დაიწყო, თუ კონკრეტულად ვის ვგულსხმობდი. მოითხოვდნენ დიქტატურის კანდიდატის დასახელებას, მკითხაობდნენ, თუ რა სახით მოგვევლინებოდა ის. მაშინაც და ახლაც შემეძლო მათთვის მეპასუხა ერთი საბჭოთა პოლიტოლოგის სიტყვებით: ამ ძალას კონკრეტული სახე და მისამართი არა აქვს. ეს არის მეთოდები და სტილი. ეს არის სიცრუე, პროვოკაცია, მზაკვრული პოლიტიკა, რომელიც ყოველთვის მზად არის სამსახურის გასაწევად... და, თუ ეს ყველაფერი მალე გახდა საჭირო, საკითხავი იქნება „ვინ?“ კი არა, არამედ: „რატომ?“, „რისთვის?“

დაიწყო თავდასხმები ახალ საგარეო პოლიტიკურ კურსზე. რაკი ორგანიზებული პოლიტიკური ძალა მუდამ ესწრაფვის მტრული ტენდენციის პერსონიფიცერებას, ანგარიში მე წარმომიდგინეს. მე, სისტემის აღზრდილი, მისი დამცველი და მის მიერვე დაწინაურებული, წარმოვჩნდი განდგომილად, რომლის დანდობა არ იქნებოდა.

აუცილებელი იყო ნდობის აღდგენა, საჭირო იყო მსოფლიოს დარწმუნება, რომ საბჭოთა საფრთხე არ არსებობდა, მას უნდა ერწმუნა ჩვენი ზრახვების სიწმინდე და სიწრფელე.

შინაც და საზღვარგარეთაც რამდენჯერ უკითხავტ, მაინც რა არისო ეს ახალი პოლიტიკური აზროვნება? მე ვუპასუხებდი კითხვითვე: შეუძლია კი ადამიანს ძველებურად აზროვნება და, მაშასადამე ძველებურად მოქმედებაც ისეთ პირობებში, რომლებიც აბსოლუტურად გამორიცხავენ ამის შესაძლებლობას? ირკვევა, რომ შეუძლია, რა პარადოქსიც არ უნდა იყოს, შეუძლია ახალ პირობებშიც იაზროვნოს და იმოქმედოს ძველებურად, თუკი ეს ახლებური პირობები მას ემტერება; თუ ეს ახალი პირობები მას უქადის, რომ ძალაუფლებას, პრივილეგიებს, ძალმომრეობასა და გავლენას, მატერიალური დოვლათის მართვისა და განაწილების სისტემაში ხელმძღვანელ მდგომარეობას დაკარგავს.

საკმარისი იყო, ახალი აზროვნება შეხებოდა ძველ სიმაგრეებს საბჭოთა კავშირის შიგნით და გავრცელებულიყო მის გარეთ ტრადიციული ბატონობის სფეროებზე, რომ ვითარება მკვეთრად შეცვლილიყო. ეს მოხდა იმ ეტაპზე, როცა უქმდებოდა სსრკ კონსტიტუციის მე-6 მუხლი საბჭოთა სახელმწიფოს ცხოვრებაში კომპარტიის „ხელმძღვანელი და წარმმართველი როლის შესახებ“.

ჩვენი საერთო უბედურებაა, რომ ძალაუფლებაზე მონოპოლიის პირობებში დიალოგი, როგორც პოლიტიკის საშუალება, უკუაგდეს. ხელმძღვანელობის მეთაურულ-მბრძანებლური სტილი იგუებს მხოლოდ იერარქიის მონოლოგს.

უფრო იოლია, ოპონენტს თავი გაუტეხო, ვიდრე დაამარცხო მის თავში დაბადებული იდეა. ეს იმდენად გაგვიჯდა ძვალსა და რბილში, რომ ერთმანეთთან ნორმალურად საუბარს გადავეჩვიეთ.

ადამიანის ფაქტორს თუ ეყრდნობით, თუ შეგნებულად აფხიზლებთ და ამკვიდრებთ მას ცხოვრებაში, თუ აძლევთ მას აქტიური თვითგამოხატვის უფლებას, უკვე აღარ შეიძლება, - უბრალოდ, უფლება არ გაქვთ, - ანგარიში არ გაუწიოთ ადამიანს.

დიახ, არ შეიძლება მიზნისკენ სწრაფვისას შემაფერხებელ ძალთა მოქმედების გაუთვალისწინებლობა. მაგრამ არც იმ ძალების უგულებელყოფა შეიძლება, რომლებიც გვეხმარებიან მიზნის მიღწევაში. ვერ ვიტყვი, რომ მ.ს. გორბაჩოვი ამ ძალებს უგულვებელყოფდა. მას გამუდმებით უხდებოდა საყრდენების არჩევა და, თუ ერთი საყრდენი სუსტი, არასაიმედო აღმოჩნდებოდა, ის უნებურად იმ საყრდენისკენ გადაინაცვლებდა, რომელიც მას მეტი სიმყარის გარანტიას აძლევდა. ზოგი ნამდვილად არასაიმედო იყო, სხვებს ის თვითონ აქცევდა ზურგს და ამის შედეგად წარმოქმნილ ვაკუუმში „ბრძოლის ათწლეულებით“ გამოცდილი საყრდენი ჩნდებოდა. მაგრამ, ვფიქრობ, რომ ეს საყრდენი არც ისე საიმედო იყო, როგორც მიხეილ სერგის ძეს ეჩვენებოდა.

მე არ ვჩქარობ ჩემი აზრის გამოთქმას, ვიდრე არ დამიგროვდება ნებისა და აზრის ის „მასალა“, რომელიც გადაწყვეტილებად იქცევა.

ავტორიტარული აზროვნება, რომელიც საკუთარ მიზნებს გარდუვალობად მიიჩნევს, ყველა დროში ერთნაირია.

ადამიანები ცდილობდნენ მათთვის მოზომილი სამყაროს ფარგლების გაფართოებას, თავიანთი დროის მოწინავე იდეებით გამსჭვალულ შორეულ სივრცეებში გაღწევას. იარაღთან ერთად სახლებში ინახავდნენ ქარტული ლიტერატურის კლასიკოსთა - ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, ვაჟა-ფშაველას - ნაწარმოებებს, შემდეგ გაჩნდა ტოლსტოი, რუსი რევოლუციონერ-დემოკრატების, ლეგალური მარქსისტების, პლეხანოვის, კაუცკის წიგნები...

პირველი კილოგრამი ჩაის ფოთოლი ექვსი წლისამ მოვკრიფე.

1989 წლის საშინელ დღეებში, თბილისში რომ ჩამოვედი აქ დატრიალებული ტრაგიკული მოვლენების შემდეგ, - ძალის მოშველიებით მიტინგის დარბევის შედეგად როცა ადამიანები დაიღუპნენ, - ჩემს თანამემამულეებს ვუთხარი: „თქვენ უკვე ისეთები აღარა ხართ, როგორც გუშინ იყავით, მაგრამ მეც შევიცვალე“. რასაკვირველია, შეიძლება ადამიანი გაკიცხო იმისათვის, რომ განუდგა თავის ადრინდელ შეხედულებებს, შეიძლება ადამიანმა ძალიანაც იამაყოს იმით, რომ არ სურს პრიციპების დათმობა, მაგრამ როცა ის ებღაუჭება მკვდარ, ან მომაკვდავ პოსტულატებს, ჩემი აზრით, ეს თვით სიცოცხლესთან, მის მარადიულ არსთან, მის მუდმივ განახლებასთან შეუთავსებელია. იცვლებოდე - ეს იმას ნიშნავს, პასუხობდე ცხოვრების ძახილს. საუბარია არა მიმიკრიაზე, შემგუებლობაზე, ლაჩრულ ადაპტაციაზე, ქედის მოდრეკაზე. არა! საუბარია მიზანზე, რომლისთვისაც ულმობლად გადასინჯავთ საკუთარ პოზიციებსა და შეხედულებებს. მიზნის პრობლემა კი ყოველთვის არჩევნის პრობლემაა, და არჩევანი თუ მორალურად უმწიკვლოა, მაშინ ეს არჩევანი ისე უნდა გააკეთო, რომ ერესსა და განდგომაში დადანაშაულებისა არ შეგეშინდეს.

ფაშიზმთან ომი ბოროტებასთან ჩემი პირადი ბრძოლდა გახდა. ფაშიზმი კომუნიზმს ებრძოდა, კომუნიზმი კი ჩემი რელიგია იყო. ამ ბრძოლაში გამარჯვება კომუნიზმის გამარჯვება იყო, მაშასადამე, ეს ჩემი გამარჯვებაც იყო.

პოლიტიკაში ძალიან ადრე, მთლად ბავშვი ჩავერთე. უფრო ზუსტად, პოლიტიკამ თავად ჩამითრია. თანატოლებმა მოსწავლეთა კომიტეტის თავმჯდომარედ ამირჩიეს მეშვიდე კლასში.

როცა კომკავშირის რაიკომში დამიბარეს და ინსტრუქტორის თანამდებობა შემომთავაზეს, დავთანხმდი. ჩემმა მშობლებმა, ვიდრე სული ედგათ, ეს ვერ მაპატიეს. წლების შემდეგ, როცა უკვე რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა მინისტრად ვმუშაობდი, სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე, დედამ მითხრა: „შენ საზოგადოების სნეულებათა მკურნალობას მოჰკიდე ხელი. ფუჭი საქმეა, ჯობდა, ჩემი ტანჯვა შეგემსუბუქებინა...“

იოსებ ჯუღაშვილს, რომელსაც მსოფლიო უფრო სტალინად იცნობდა, თავისი პატარა სამშობლოსადმი თითქოს ლმობიერება უნდა გამოეჩინა. ეს თვალსაზრისი ფართოდაა გავრცელებული, მაგრამ იგი საფუძველშივე მცდარია. კლასობრივი ბრძოლის ამოცანები და ინტერესები უგულვებელყოფენ ეროვნულ გრძნობებს. თეორია, რომლის ჩამოყალიბებაშიც სტალინმა „ფასდაუდებელი წვლილი“ შეიტანა, პრაქტიკულად დადასტურებას მოითხოვდა. თანაც, ბევრ თანამემამულესთან სტალინს თავისი ანგარიშები ჰქონდა გასასწორებელი. რა დაავიწყებდა მას, მაგალითად. ე.წ. „ქართულ საკითხს“, როცა მისი თანაპარტიელების ჯგუფმა, საბჭოთა საქართველოს ხელმძღვანელებმა, წინააღმდეგობა გაუწიეს მისეული „ავტონომიზაციის“ გეგმის განხორციელებას. ეს გეგმა უნიტარული სახელმწიფოს შექმნას ითვალისწინებდა და მასში შემავალ ეროვნულ რესპუბლიკებს არანაირ დამოუკიდებლობას არ უტოვებდა. „ქართული საკითხი“ გადაიზარდა საბჭოთა კავშირის ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი ფორმის შესახებ პოლემიკაში; ეს პოლემიკა კი თანდათან გადაიქცა „ნაციონალ-უკლონისტებთან“, როგორც სტალინის ოპონენტები მონათლეს, ანგარიშსწორებად. სტალინს სხვა პოლიტიკური ყაიდის მოწინააღმდეგეებიც ჰყავდა. ის, რომ იტყვიან, სახით იცნობდა მათ, იცოდა, რომ საქართველოში შემორჩა წინააღმდეგობის ბირთვი და, თუმცა ქართველთა უმეტესობისათვის სტალინი დიდი თანამემამულე იყო, რეპრესიათა ჯაჭვური რეაქცია მაინც განურჩევლად მოქმედებდა. მან მოიცვა ორმოციანი წლების მიწურულიცა და ორმოცდაათიანი წლების დასაწყისიც.

1956 წლის 9 მარტისთვის თბილისში მრავალათასიანი მიტინგები გადაიზარდა მსვლელობებსა და დემონსტრაციებში, რომლებიც განსაკუთრებით ხალხმრავალი იყო რუსთაველის პროსპექტზე. დემონსტრანტები პეტიციებითა და საპროტესტო დეპეშებით მიადგნენ კავშირგაბმულობის სახლს და მიიღეს მომაკვდინებელი პასუხი: ავტომატური იარაღის ზალპი. მტკვრის სანაპიროზე ტანკები დაიძრნენ. ოფიციალური მონაცემებით, იმ დღეს ათობით ადამიანი დაიღუპა, მრავალი დაიჭრა. მართალი არ არის, თითქოს მოსახლეობის წინააღმდეგ მძიმე საბრძოლო ტექნიკა პირველად ბუდაპეშტში გამოიყენეს 1956 წლის ოქტომბერში. განსხვავებული აზროვნების წინააღმდეგ არგუმენტად ტანკი პირველად გამოჩნდა თბილისში იმავე 1956 წლის მარტში.

მშრომელის „კერძომესაკუთრეული ინსტინქტის“ წახალისება არყევდა თვით სოციალისტური წყობის საფუძვლებს. საზოგადოებრივი მეურნეობა რომ არაეფექტური გახდა, - ეს მეორეხარისხოვან საქმედ ითვლებოდა, მთავარი იყო პოსტულატის სიწმინდის დაცვა.

ტოტალიტარულ სახელმწიფოში პენიტენციალურ სისტემასაც ახლავს ტოტალიტარიზმის ყველა შემზარავი ნიშანი და ერთი ადამიანი ვერ შეძლებს თვით სახელმწიფოს არსის შეუცვლელად ამ სისტემის რეფორმირებას.

ჩვენმა შინაურმა მაფიოზებმა დაიწყეს დიდი ფულის შეგროვება სსრკ შინაგან საქმეთა მაშინდელი მინისტრის მოსასყიდად, რათა მას თავის მოადგილედ დავენიშნე, თბილისიდან მოსკოვს გადავბარგებულიყავი და მათთვის თავი დამენებებინა. შუამავლად იგულვეს მინისტრის ახლო ნაცნობი, მსოფლიოში ცნობილი ხელოვანი. მე ის უზადო კაცად მიმაჩნდა, ამიტომ ყველაფერ ამაზე მეცინებოდა და გარიგების ჩაშლას ველოდი და ასეც მოხდა.

ამბობენ, ინიციატივა ისჯებაო. მითუმეტეს ისჯება ის ინიციატივა, რომელიც ხელყოფს სისტემის წმიდათაწმიდას - მის უფლებას, გადაწყვიტოს, თქვენ რა უნდა აკეთოტ და როგორ უნდა აკეთოთ; თუ ხელყოფს იმის უფლებას, რომ თავისი ნებისამებრ გმართოთ თქვენ.

როცა თენგიზ აბულაძემ გადაიღო - ასევე „ექსპერიმენტის“ სახით - სახელგანთქმული ფილმი „მონანიება“ და ამის შესახებ მოსკოვში შეიტყვეს, ერთმა მაღალი თანამდებობის პირმა მითხრა: - ამბობენ, თქვენ ანტისაბჭოთა ფილმი გადაგიღიათო... ეს უკვე კითხვა კი არა, მტკიცება იყო და მუქარაც ისმოდა. - რატომ ანტისაბჭოური? - ვკითხე მე, - „მონანიება“ არის ფილმი იმაზე, თუ სადამდე მივყავართ ძალადობას და უკანონობას. განა ეს პრობლემა ჩვენთვის აქტუალური არ არის?

საქართველოს დისიდენტური მოძრაობის ბევრ მონაწილეს კარგად ვიცნობდი, ზოგიერთ მათგანთან არაერთხელ მისაუბრია. სიტყვა „დისიდენტი“ იგივე იარლიყია, რომლის უკან პიროვნების ჭეშმარიტი მისწრაფებები იმალება. ისინი არავითარი დისიდენტები არ ყოფილან - ჩვეულებრივი, ნორმალური, მაგრამ არსებული ვითარებით განრისხებული ადამიანები იყვნენ. ჩვენ უიარლიყებოდ ვსაუბრობდით და ბევრ რამეში ვეთანხმებოდი მათ, მაგალითად: დავით გარეჯის უდაბნოს უნიკალური სამონასტრო კომპლექსიდან სატანკო-საარტილერიო პოლიგონის შორს გადაწევის აუცილებლობაში. ამ სამონასტრო კომპლექსს ხომ დეტონაცია ანგრევდა; ასევე ვეთანხმებოდი ფასდაუდებელ ძველ ხელნაწერთა უკეთ შენახვისა და დაცვის მოთხოვნას. ყველაფერი ეს, ისევე, როგორც ბევრი სხვა რამ, რაზეც ეს ადამიანები მელაპარაკებოდნენ, ჩემი საზრუნავიც იყო, მაგრამ ირკვეოდა, რომ მათი მოგვარების ძალა არ შემწევდა. ვერაფრით ვერ ვახერხებდი შესაბამისი ცენტრალური უწყებების დარწმუნებას, რომ აუცილებელია პოლიგონის სხვა ადგილას გადატანა და ხელნაწერთა თანამედროვე საცავის მშენებლობისთვის ასიგნებათა გამოყოფა. მე არ შემეძლო დაცვა იმ პირგამეხებული კაცებისა და ქალებისა, რომლებიც არსებული მანკიერების გაკილვასა და მხილებას სულაც არ სჯერდებოდნენ და ისეთ ნაბიჯებს დგამდნენ, რომლებიც, სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლების თანახმად, სულაც არ იყო უწყინარი.

ალბათ, 1985 წლის შუა ივნისის იმ დღის გახსენებაც მმართებს, როცა ჩემს კაბინეტში, თბილისში, ტელეფონის ზარი გაისმა და ყურმილში გრობაჩოვის ხმა გავიგონე. - მე შენთან დაკავშირებით ძალიან სერიოზული განზრახვა მაქვს. ორი რამ მინდა შემოგთავაზო, ოღონდ კონკრეტული წინადადებებისთვის ჯერ მზად არა ვარ. ორივე განზრახვა სამუშაოდ მოსკოვში გადმოსვლასთან არის დაკავშირებული. საკმაოდ დავიძაბე, ვუთხარი, რომ თბილისში ჩემს ამჟამინდელ მუშაობას მხარდაჭერა სჭირდებოდა და ამ მხარდაჭერის იმედი მქონდა. სხვა არაფერი მინდა-მეთქი. - გადაწყვეტილების მიღებას ნუ იჩქარებ, - მითხრა გორბაჩოვმა. - ეს ძალიან მნიშვნელოვანი წინადადება იქნება. 30 ივნისს ისევ დამირეკა. - მინდა განვაგრძოთ ჩვენი საუბარი. საბოლოო გადაწყვეტილება მივიღეთ: საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობას გთავაზობთ. ხვალ დილით მოსკოვში გელით. - ამქვეყნად ყველაფერს ვიფიქრებდი, ამას გარდა კი, მაგრამ, გრომიკო? - გრომიკო მხარს უჭერს შენს კანდიდატურას. ჩამოხვალ და ვილაპარაკოთ.

ცივილიზებულმა სამყარომ სწორედ ავღანეთის პრობლემის მოგვარების, ამ ქვეყნიდან საბჭოთა ჯარების გამოყვანის შემდეგ ირწმუნა ჩვენი. სწორედ ამის შედეგად გადაიშალა ფართო სივრცე ახალი აზროვნების პრინციპთა პრაქტიკული განხორციელებისთვის, და, ეგებ, სწორედ ავღანეთის ეპოპეის გამოცდილებამ გვაფიქრებინა დასავლეთთან პარტნიორობა და თანამშრომლობა.

იდეატა დრამას, ვაი რომ, თითქმის ყოველთვის მოჰყვება მათ ავტორთა და განმახორციელებელთა პიროვნული ტრაგედიაც.

როცა თქვენ გასწავლიან და დაგასწავლეს, რომ სახელმწიფოთაშორისი და საერთაშორისო ურთიერთობები ემორჩილება კლასობრივი ბრძოლის ინტერესებსა და კანონებს, შეუძლებელია ერთბაშად, იოლად შეითვისო ზოგადკაცობრიულ ღირებულებათა ყველა სხვა ღირებულებაზე უზენაესობის იდეა...

იდეოლოგიით განმტკიცებული და დაკანონებული ანტაგონიზმი მოითხოვდა, რომ ყურთასმენა გამეფაციცებინა: „იცოდე, არ მოგატყუონ, არ გაგაცურონ!“.

ფილოსოფოსის განსწავლულობის პრეტენზია არა მაქვს, მაგრამ, როგორც სწორად შენიშნა ჩვენი დროის თვალსაჩინო მოაზროვნემ, მერაბ მამარდაშვილმა, ადამიანები რეალურად, ჯერ საქმით იწყებენ სხვაგვარ აზროვნებას, სანამ ამაზე რაიმე ფილოსოფიურ თვალსაზრისს შეიმუშავებდნენ. ჩემი აბავიც ასე იყო.

1986 წლამდე მშვიდობიანი თანაარსებობის პრინციპი ვრცელდებოდა მხოლოდ პოტენციურ მოწინააღმდეგეებთან ჩვენს ურთიერთობებზე, ჩვენს მეგობრებთან და მოკავშირეებთან ურთიერთობაში კი არსებობდა სხვა პრინციპი - პროლეტარული ინტერნაციოალიზმი, რომელიც უფლებას გვაძლევდა, ვთქვათ, ვარშავის ხელშეკრულების თანახმად, ჩვენი მოკავშირეების საქმეებში ჩავრეულიყავით შეიარაღებული ძალითაც კი.

ქვეყნის საზღვრებს ვკეტავდით, რომ მოქალაქეებს გარეთ ვერ გაეღწიათ; უცხოეთში მისავლინებლად ადამიანებს ისე ვარჩევდით, როგორც კოსმონავტებს მთვარეზე გასაფრენად; ადამიანებს არჩევანი აღარ დავუტოვეთ. კანონიერად ითვლებოდა სოციალისტური არჩევანი. თუ გვწამდა, რომ ჩვენი იდეოლოგია ჭეშმარიტია, რომ ის ყველაზე მოწინავეა, მაშინ რატომღა გვეშინოდა სხვა მრწამსის წარმომადგენლებთან კონტაქტისა? რატომ ვკრძალავდით წინგებს, რატომ ვახშობდით რადიოგადაცემებს, რატომ ვსჯიდით ადამიანებს იმისთვის, რომ ისინი უყურებდნენ სხვა ფილმებს, ისმენდნენ სხვა მუსიკას, ცეკვავდნენ სხვა ცეკვებს?

თუ საკუთარ ხალხს „მტერს“ დაუსახავ, შეგიძლია, აიძულო, რომ მოითმინოს ნებისმიერი გასაჭირი, ხელმოკლეობა. შეგიძლია, ნებისმიერი მსხვერპლი გააღებინო, უარი ათქმევინო იმაზეც კი, რაც ყველაზე აუცილებელია, მაგრამ დგება მომენტი და მოთმინების ფიალა ივსება. მთავარი კი ის არის, რომ ადამიანური ღირსების გამუდმებული დაკნინება ქვეყანასა და ხალხს ცივილიზაციის საერთო პროცესიდან გამოთიშვას უქადის და მაშინ კი ნამდვილი საფრთხე ემუქრება ხალხის უსაფრთხოებას.

ვიდრე ბირთვული იარაღი არსებობს, როგორიც არ უნდა იყოს შეიარაღების დონე, ეროვნული უშიშროება ფიქციაა.

მე მგონია, რომ ჩვენი დროის ყველა ძვრებში მაინც ჰუმანურობის იდეის აღორძინების, ადამიანთან, ადამიანურ მასშტაბებთან მიბრუნების გეზია უმთავრესი. ახალი აზროვნება - ეს არის სამყაროს დანახვა ადამიანიდან, მისი პოზიციიდან, ინტერესებიდან. „ადამიანი არის საზომი ყველაფრისა“. ამ თვალსაზრისით ახალი აზროვნება სულაც არ არის ახალი. ის ახალია იმ აზრით, რომ ადამიანის კეთილდღეობაზე ორიენტაცია დღეს პოლიტიკის სულ უფრო და უფრო გარდაუვალი იმპერატიული საზომი ხდება. იდეალიზმია? შესაძლოა. მაგრამ მისი უარყოფით ერთადერთ სწორ პოლიტიკას იმ პოლიტიკის აღიარება მოგვიწევს, რომელიც თავის მთავარ ორიენტირთაგან გამორიცხავს პიროვნებას, მის სიმშვიდესა და კეთილდღეობას, რომელიც პიროვნებას ყალბი და ანგარებით განმსჭვალული ეროვნული ინტერესების მსხვერპლად ხდის.

ავღანეთში ჩვენი დანაკარგების ციფრები ფართოდ არის ცნობილი. მათ ხშირად იმოწმებენ, მაგრამ რატომღაც დუმილით უვლიან გვერდს სხვა შემზარავ ციფრს - დაღუპულ მილიონნახევარ ავღანელს. „ადამიანური მასშტაბი“ ერთადერთია, უნივერსალურია და მე ვერ ვეგუები შერჩევით მის გამოყენებას.

მას შემდეგ, რაც უკანასკნელმა ჩვენმა ჯარისკაცმა გადმოკვეთა საბჭოთა კავშირ-ავღანეთის საზღვარი, მე და სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის თავმჯდომარე ვ.ა. კრიუჩკოვი ისევ გავფრინდით ქაბულს. იმავე საღამოს ნაჯიბულას ოჯახის სტუმრები ვიყავით. ქალაქს რაკეტებს უშენდნენ, მთავარ პროვინციებში ცხარე ბრძოლები იყო გაჩაღებული. ბრძოლის ხმა თითქოს აღწევდა ოთახშიც, სადაც შინაურულ სუფრას ვუსხედით ჩვენ, სტუმრები, ოჯახის უფროსი და მისი ცოლ-შვილი. - ხომ არ აჯობებდა, - ფრთხილად დავიწყე მე, - თქვენს ოჯახს ქვეყანა დაეტოვებინა? ჩვენ შეგვეძლო მოსკოვში გადასვლაში დაგხმარებოდით... თავაზიანად, მაგრამ მტკიცედ გვიპასუხა დიასახლისმა: - ჩვენ გვირჩვნია, ამ სახლის ზღურბლთან დავიღუპოთ, ჩვენი ხალხის თვალწინ დავიხოცოთ, ვიდრე გავექცეთ მის უბედურებას. ჩვენ ყველანი აქ დავრჩებით ბედნიერ ბოლომდე ან უბედურ აღსასრულამდე...

ამ მხრივ მუდამ მწყალობდა ბედი: ჩემი თანამემამულე მითთა მთხზველები ჩემს ცხოვრებას თავშესაქცევი თქმულებებითა და ზღაპრებით რთავდნენ ხოლმე. ზოგ მათგანში სიკეთეა, ზოგში - ღვარძლი; ზოგი მომწონს, ზოგი - არც მაინცდამაინც.

შულცი, უშრეტი ფანტაზიის კაცი, რომლის გამომგონებლობას ზღვარი არ გააჩნდა, ხან პოტომაკზე გემით სეირნობას აწყობდა, ხან მართავდა წმიდა ამერიკული ყაიდის დასვენების საღამოებს ბანჯოთი და სიმღერითურთ - „ო, ჯორჯია, ჯორჯია“; ხან კიდევ მაოგნებდა სიურპრიზით, - იელის უნივერსიტეტის დიდებული ქოროთი, რომელიც სახელმწიფო დეპარტამენტში ასრულებდა ქართულ ხალხურ სიმღერას - „მრავალჟამიერს“.

თუ „მოქალაქე“ (ცნების დამახინჯების კლასიკური ნიმუში) მეტისმეტად დიდხანს იყო მოკლებული ადამიანის სტატუსს, მაშინ ერთადერთი რამ, რითაც სამშობლოში მისი გაჩერება შეიძლება, ეს არის მისთვის ამ სტატუსის მიცემა.

ტოტალიტარიზმის უნივერსიტეტებიდან დემოკრატიის აკადემიაში მეტისმეტად აჩქარებული გადასვლა ვერ ითვალისწინებდა ხალხის გონებრივი განვითარებისა და პოლიტიკური კულტურის დონეს. ამას მოჰყვა მტკივნეული ექსცესები და გართულებანი.

პოლიტიკას ადამიანები ქმნია. ყოველ შემთხვევაში, ისინი, ვინც მას ქმნიან, ადამიანები უნდა იყვნენ. მაგრამ ეს მედლის მხოლოდ ერთი მხარეა, მეორე მხარის გარეშე კი ის საერთოდ არ არსებობს. სწორედ ეს მეორე მხარეა მთავარი, ის არის წაღმა პირი: პოლიტიკას ადამიანებისთვის ქმნიან.

ადამიანი, - სათქმელად რომ „ამაყად ჟღერდა“ ჩვენში - სინამდვილეში საზოგადოებრივ-სახელმწიფოებრივი ყოფის საშუალება იყო და არა მიზანი. მეტისმეტი დაჟინებით გვინერგავდნენ, ჩვენ კი ვუნერგავდით სხვებს, რომ ყველაფერზე მაღლა სახელმწიფო ინტერესები დგას, პიროვნებისა და მოქალაქის ინტერესები კი როგორმე მოგვარდება.

კოლოსალური ენერგია დასჭირდა გადასახლებულ და განდევნილ სახელგანთქმულ მოქალაქეთა - მეცნიერთა, მწერალთა, რეჟისორთა, პატიოსან, უბრალო ადამიანთა - დაბრუნებას, მათი მთელი დანაშაული ის იყო, რომ არ სურდათ ძალმომრეობისა და სიცრუის კანონთან შერიგება. და კიდევ უფრო ძნელი იყო კეთილი სახელის დაბრუნება ქვეყნისათვის, რომელშიც ასე ექცეოდნენ საუკეთესო ადამიანებს.

სადამ ჰუსეინთან ჩემმა პირადმა შეხვედრებმა საკმაოდ მკაფიო აზრი შემიქმნა მასზე. ის ძლიერი ნებისყოფის, მკაცრი, მბრძანებლური ბუნების პიროვნებაა, თან, რასაკვირველია, ჭკვიანი კაცია. დიახ, კუვეიტთან ომით ის ცდილობდა მისთვის არასახარბიელო პოლიტიკური შეთანხმებების „შესწორებას“. დიახ, ერაყის ქურთისტანში ქიმიური იარაღი გამოიყენა. დიახ, სასტიკად ახშობს დაუმორჩილებლობის ნებისმიერ გამოვლინებას. მაგრამ ყველაფერი, რაშიც მას ბრალს სდებენ, ხორციელდებოდა ისეთ პირობებში, რომლებიც აბსოლუტურად გამორიცხავდნენ რაიმე ორგანიზებული გზით აგრესიის მოგერიებას, კონფორნტაციითა და მტრობით გათიშული მსოფლიოს მხრივ რაიმე სანქციებს.

გამომცემლობა „განათლება“, 1992 წელი