Friday, February 24, 2017

გენერალი გიორგი მაზნიაშვილი - ჯარი და სახალხო გვარდია

არსებული სამხედრო ნაწილები ჯერ კიდევ წინათ იყვნენ გახრწნილი და რომ დაინახეს ეროვნული ჯარების მოწყობა, უფრო გაიხრწნენ. ჯარისკაცები სამსახურის მაგივრად მიტინგებზე დადიოდნენ, ქეიფობდნენ და პირად საქმეებს აწყობდნენ. ყაზარმებში მხოლოდ დასაძინებლად დადიოდნენ. ქალაქი გატენილი იყო მოხეტიალე ჯარისკაცებით. ტრამვაიზე უფასოდ დადიოდნენ, ამტვრევდნენ და აფუჭებდნენ რონოდებს, მუქარით აიძულებდნენ ვატმანებს რონოდები მათ ნებაზე ეტარებინათ და სხვა.

კავკასიის არმიის უზარმაზარი საწყობები, რომლებიც სავსე იყო მრავალმილიონიანი ქონებით, თითქმის უდარაჯოდ იყო დატოვებული. ცხენები მრავლად იხოცებოდნენ შიმშილით, რადგან საკვებს, რომელსაც იძლეოდა საინტენდანტო სამმართველო, ჯარისკაცები ჰყიდდნენ ბაზარზე.

ფრონტიდან დაბრუნებულ დეზერტირებს უფრო მეტი გახრწნა შემოჰქონდათ ჯარისკაცებში. ესენი არამც თუ თავიანთ უფროსებს, ქალაქის მილიციასაც კი არ ემორჩილებოდნენ.

ახლადშემდგარი ეროვნული ნაწილები ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ, ვინ უფრო მეტ წილს ჩაიგდებდა ხელში სახელმწიფო ქონებიდან. ოფიცერთა შემადგენლობაც ვერ იდგა სასურველ სიმაღლეზე. რომ ხედავდნენ, გარშემო ყველაფერი როგორ იშლებოდა და ირღვეოდა, თვითონაც ასცდნენ კეთილ გზას, ხოლო უფრო შეგნებული და გამოცდილი ოფიცრები, ხელისუფლების უძლურების გამო, თვითონაც უძლურნი იყვნენ და არ იცოდნენ, რანაირად ეშველათ საქმისათვის და მოესპოთ უბედურება, რომელიც დღითიდღე იზრდებოდა.

[...]

იარაღი, მოკაზმულობა და სურსათის მარაგი საწყობებში იმდენი იყო, რომ შესაძლებელი გახლდათ ქართული ლაშქრის თუნდ 50 ათასი კაცის შეიარაღება, მოკაზმვა და გამოკვება ათი წლის განმავლობაში. საჭირო იყო მხოლოდ ჯარისკაცები, რომელთა შედგენა და გამოწვრთნა ორ-სამ თვეში იყო შესაძლებელი, თუ მთავრობა ამ საქმეს გულით მოეკიდებოდა და საჭირო დახმარებას გაუწევდა.

მაგრამ საქმეც იმაშია, რომ მენშევიკური მთავრობა ქართული არმიის შედგენას გულგრილად უყურებდა და ჯარისკენ მხოლოდ მაშინ მიიხედავდა, როდესაც გაჭირვება დაადგებოდა, დანარჩენ დროს კი იგი მიგდებული და მინებებული იყო თავის ბედსა და ნებაზე.

მეტსაც ვიტყვი: მენშევიკები საკუთარ ჯარს უნდობლად შეჰყურებდნენ და მასში ხედავდნენ თავის საფრთხეს მომავალში. როცა იქნება, ჯარი ჩვენს წინააღმდეგ წამოვა და დაგვამხობსო. თუ არა ამით, სხვა რითი აიხსნება ერთსა და იმავე დროს სახალხო გვარდიისა და ჯარის არსებობა?

რას წარმოადგენდა სახალხო გვარდია სამხედრო-ტეხნიკური თვალსაზრისით?

იგი შედგებოდა დეზერტირი ჯარისკაცებისგან, რომლებიც დღეს ერთ ლეგიონში მსახურობდნენ, ხვალ მეორეში, ზეგ კიდევ მესამეში; სამი-ოთხი ლეგიონიდან გატაცებული ჰქონდათ სამხედრო ტანისამოსი, ფეხსაცმელი და სხვა მასალა და თავი რომ გადაერჩინათ სასჯელისაგან, ეწერებოდნენ სოციალ-დემოკრატიულ პარტიაში (ეს ხომ მეტად ადვილი საქმე იყო!) და ამის შემდეგ გადადიოდნენ სახალხო გვარდიაში.

[...]

ვფიქრობ, რომ მენშევიკებს ამ შემთხვევაში ერთგვარი აზრი ამოქმედებდა: ჯარი საჭიროა გარეშე მტერთან ბრძოლისთვის, ხოლო ჯართან საბრძოლველად (ვინ იცის, რა შემთხვევა იყოს!), საჭიროა სახალხო გვარდია.

[...]

სახალხო გვარდიის გულის მოსაგებად მენშევიკები არაფერს ზოგავდნენ. რაც შესაძლებელი და საუკეთესო იყო გვარდიაში მიჰქონდათ: საუკეთესო იარაღი, საუკეთესო მოკაზმულობა, ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი, ცხენები, სურსათი, საკვები და ბლომად ფული. და ეს იმ დროს ხდებოდა, როდესაც ჯარის ნაწილების უფროსები დარბოდნენ ქალაქის ქუჩებში და ფულს კერძო პირებისაგან სესხულობდნენ ჯარის უმთავრეს მოთხოვნილებატა დასაკმაყოფილებლად.

გვარდია ქერის ორმოში დაცურავდა, ჯარი კი შიმშილობდა.

გვარდია დიდ პატივში იყო, ჯარი კი გვერდზე მიგდებული.

გვარდია იყო პირმშო, ჯარი კი - გერი.

და „დედინაცვლის“ უსამართლობა თვითონ ჯარსაც და მოქალაქეებსაც გულს ნაღვლით უვსებდა და უბოროტებდა.

[...]

გენერალი ოდიშელიძე ხშირად ჩიოდა, რომ დანიშნულ კრებებზე, სადაც საჩქარო საკითხები უნდა განეხილათ, სახალხო გვარდიის შტაბის წარმომადგენლები, რომელთა დაუსწრებლად ვერა საკითხი ვერ გადაწყდებოდა, ან სულ არ მოდიოდნენ სხდომაზე, ანდა კრებას მთელი საათობით აცდევინებდნენ. სამხედრო საბჭოში საკითხები წყდებოდა ხშირად ყოვლისშემძლე ნოე რამიშვილის ერთი ხმით და ამასთან, მოხსენებებსა და სამხედრო საქმის სპეციალისტების საბუთებს, არავითარი მნიშვნელობა არ ჰქონდა.

[...]

მენშევიკების სურვილი და ცდა სახალხო მილიციის შექმნისა ძალიან კარგი საქმე იყო, თუმცა, მოგესენებათ, ყოველი მოწინავე აზრი და იდეა კარგია, თუ იგი დროსა და გარემოებას შეეფერება. ხოლო იმ მომენტში, როდესაც ომი ჯერ არ იყო გათავებული, სახელმწიფოში არევ-დარევა სუფევდა, როდესაც ჯარებში დისციპლინა დაეცა, ან მთლიანად დაირღვა და დაიშლა, ამ დროს გადასვლა მილიციურ სისტემაზე - ხალხის შეიარაღების გამოურკვეველ სისტემაზე, - ნიშნავდა, - სახელმწიფოებრივი ცხოვრების დარღვევასა და დაშლას, რაც მოხდა კიდევაც.


გამომცემლობა „ოჩოპინტრე“, 2014წ.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სახალხო გვარდიის შესახებ კანონის პროექტი

რევოლუციის დღეებში, განსაკუთრებით ბოლო დროს, ურიცხვი საფრთხე და უბედურება ემუქრებოდა ჯერ კიდეც ჩამოუყალიბებელ და სუსტ რესპუბლიკას. წითელმა გვარდიამ უდიდესი სამსახური გაუწია ქვეყანაში თავისუფლებისა და სამოქალაქო წესრიგის საქმეს. 

წითელი გვარდია, რომელიც მოწინავე მუშებისა და გლეხებისგან შეიქმნა, გმირული მამაცობით იცავდა თავისუფლებასა და რევოლუციას შინაური და გარეშე მტრებისაგან; თვითონ იტვირთა მძიმე ბრძოლა ანარქიასთან, რომლის მღვრიე ტალღები დაღუპვას უქადდნენ საქართველოს რესპუბლიკას. წითელი გვარდიის ამ დიდი დამსახურების ნიშნად მთავრობა არსებულ წითელ გვარდიას აცხადებს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სახალხო გვარდიად.

სახალხო გვარდიის შემადგენლობაში შედის წითელი გვარდიის ყველა ნაწილი თავ-თავისი შტაბებით, რომლებსაც მთლიანად აქვთ შენარჩუნებული პირადი შემადგენლობა. რესპუბლიკის შეიარაღებულ ძალთა საერთო სისტემაში სახალხო გვარდიის მდგომარეობა, მისი არსეობიბსა და მოქმედების საფუძვლები განისაზღვრება შემდეგი ნორმებით:

1
სახალხო გვარდიის ამოცანაა რესპუბლიკის, მისი დამოუკიდებლობისა და თავისუფლების დაცვა. (შესწ. შემდეგ) სახალხო გვარდიის, ისევე როგორც ყველა შეიარაღებული ძალის, ამოცანაა მართლწესრიგის, დემოკრატიული რესპუბლიკის მოწყობის საფუძვლებისა და სახელმწიფოს ტერიტორიის დაცვა.

2
სახალხო გვარდიაში მიიღებიან მსურველები იმ მოქალაქეთაგან, ვინც არ ექვემდებარება სამხედრო გაწვევას, შეუბღალავია და ერთგული დემოკრატიული რესპუბლიკისა. შეიარაღებულ ძალებში სამსახურისგან არავინ არ თავისუფლდება.

3
სახალხო გვარდიაში მიღება ეკისრება მის რაიონულ შტაბს, მთავარი შტაბის მიერ შემუშავებული ინსტურქციის მიხედვით (შესწორების შემდეგ დამატებულია)... სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბის მიერ შემუშავებული და მთავრობის მიერ დამტკიცებული...

4
სახალხო გვარდიის წევრი ვალდებულია, შესაბამისი შტაბის გაწვევისთანავე შეწყვიტოს თავისი ყოველდღიური შრომა და გამოცხადდეს მითითებულ პუნქტში ხელზე გაცემული იარაღითა და სრული აღჭურვილობით.

5
სახალხო გვარდიის წევრები მოვალენი არიან წესრიგში იქონიონ ხელზე გაცემული იარაღი და აღჭურვილობა; სამსახურის გარდა, არა აქვთ არც საზოგადოებრივ ადგილებში იარაღის ტარების, არც მათზე გაცემული აღჭურვილობისა და ფორმის საგნებით სარგებლობის უფლება.

6
სამსახურისას (სასწავლო შეკრებებზე, მორიგეობისას, საგუშაგოებსა და ლაშქრობებში) სახალხო გვარდიის წევრები ემორჩილებიან სამხედრო დისციპლინის მოთხოვნებსა და საქართველოს რესპუბლიკის არმიაში მოქმედ ყველა კანონს. მე-4 და მე-5 მუხლების დარღვევისთვის სახალხო გვარდიის წევრები ისევე აგებენ პასუხს, როგორც ჯარისკაცები ანალოგიური საქციელისათვის.


7
სახალხო გვარდიაში უფასოდ მსახურობენ. მაგრამ სახალხო გვარდიის წევრებს, რომლებიც სახალხო გვარდიაში სამსახურისას ხელფასს კარგავენ, გარკვეული თანხით უნაზღაურდებათ დაკარგული შრომითი დღეები. სახალხო გვარდიის ინსტურქტორები და ოფიცრები იღებენ ანაზღაურებას, რომელსაც განსაზღვრავს სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბი, საქართველოს რესპუბლიკის არმიაში არსებული განაკვეთების შესაბამისად. (შესწ. შემდეგ)... მაგრამ როდესაც სახალხო გვარდიის წევრები მოვალეობას ასრულებენ, მათ ოჯახებს მიეცემათ მთავრობის მიერ განსაზღვრული თანხა; ხოლო სამსახურში ენახებათ ადგილი ანაზღაურების გარეშე.


8
სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბის წევრებს ნიშნავს მთავრობის ხელმძღვანელი, მთავარი შტაბის მიერ წარდგენილი კანდიდატებიდან. სახალხო გვარდიის ცალკეული ნაწილების მეთაურებს ნიშნავს მთავარი შტაბი, მათ ამტკიცებენ იმავე წესით, როგორც საქართველოს რესპუბლიკის არმიის შესაბამის ნაწილთა მეთაურებს.

9
სახალხო გვარდიის მთავარი შტაბის განკარგულებაშია მთავრობის მიერ გამოყოფილი აუცილებელი სახსრები, რომლებიც სახელმწიფო ხარჯთაღრიცხვაში სამხედრო სამინისტროს უწყებითაა გატარებული.

10
სახალხო გვარდიის მთავარ შტაბს სამხედრო სამინისტროებთან შეთნხმებით შეუძლია სახალხო გვარდიის შემადგენლობისაგან ჩამოაყალიბოს ჯარის ყოველგვარი ნაწილი და თვითონვე იკისროს ამ ნაწილების გაწვრთნა და მომარაგება (აქ დავსვი რაოდენობისა და შემადგნელობის საკითხი, მაგრამ იგი გადაუჭრელი დარჩა). ყოველგვარი სახსრები სახალხო გვარდიის მომარაგებისთვის მთავარი შტაბის მოთხოვნით, სამხედრო სამინისტრომ უნდა გაიღოს.

11
სახალხო გვარდიის ნებისმიერი ნაწილის გაწევა შეიძლება მხოლოდ და მხოლოდ მთავარი შტაბის მეშვეობით. სახალხო გვარდიის გაწვევის უფლება აქვს მთავრობის ხელმძღვანელს. თუკი მთავრობის ხელმძღვანელისათვის შეუძლებელი იქნება ამ უფლების გამოყენება, მაშინ სახალხო გვარდია შეიძლება გაიწვიოს ეროვნული საკრებულოს თავმჯდომარემ. განსაკუთრებით მნიშნველოვან შემთხვევებში სახალხო გვარდიის გაწვევის უფლება გადადის უშუალოდ გვარდიის მთავარი შტაბის ხელში.

[...]

მე საერთოდ წინააღმდეგი ვიყავი ამგვარი ორგანიზაციის, როგორც შეიარაღებული ძალის შექმნისა; ვთქვი კიდეც ეს. თუმცა ვაღიარებდი, რომ მისი არსებობა აუცილებელი იყო. ვიდრე არმიას ჩამოვაყალიბებდით, და გული კი მეთანაღრებოდა, მაგრამ მაინც მივიღე მონაწილეობა განხილვაში.

ცოტა არ იყოს, გაგვიჭირდა ერთი პუნქტის გატანა, სადაც ნათქვამია, რომ გვარდიელები არ თავისუფლდებიან სახელმწიფო შეიარაღებულ სამსახურისგან, ე.ი. მობილიზაციის შემთხვევაში ისინი ჯარის ნაწილებში უნდა დაფანტულიყვნენ. ფაქტიურად, ამ პუნქტს შემდგომში არასოდეს არ ასრულებენ. თითოეული პუნქტი სადავო ხდებოდა და იძულებული ვიყავი დამეცვა ჩემი შეხედულება იმის თაობაზე, რომ გვარდია, როგორც შეიარაღებული ძალა, სრულიად გამოუსადეგარია ბრძოლის ველზე. ჩემს აზრს გარკვევით და ნათლად გამოვთქვამდი და მაგალითებსაც ვიშველიებდი. რასაკვირველია, ჩემს სიტყვაში არაერთხელ გაისმა ამ სისტემის გაკიცხვა.

უეცრად ნ.ჟორდანია წამოდგა და აღელვებულმა, წამოჭარხლებულმა თქვა:

„მე, როგორც ჯარისკაცთა და მუშათა დეპუტატების თავმჯდომარე, ვაცხადებ, რომ შეუძლებელია, სამხედრო სამინისტროს სათავეში იდგეს გვარდიისადმი ასე მტრულად განწყობილი პიროვნება“. ძალიან გამაკვირვა ბატონი ნოესთვის უჩვეულო გაცხადებამ. შევეპასუხე - მიკვირს, ბატონი ნოეს სიცხარე, ეს არც მის ჭაღარას შეჰფერის და არც მის ასაკს-მეთქი. ვთქვი, არასოდეს მითხოვია სამხედრო მინისტრის თანაშემწეობა, წავალ შინ, მესანგრეთა ქუჩაზე, დაჯვდები აივანზე და ისევ ისე მშვიდად გავაბოლებ, როგორც ამ თანამდებობაზე დანიშვნამდე ვაბოლებდი-მეთქი. ამ დროს შემობრუნდა მანამდე გარეთ გასული სამხედრო მინისტრი და განაცხადა, მთავრობამ თავის სხდომაზე მოიწონა და მიიღო დებულება გვარდიის შესახებო. საკითხი ამოწურული იყო, დავა დასრულდა.

გიორგი კვინიტაძე - ჩემი მოგონებები 1917-1921
თბილისი, 2014წ.

Thursday, February 23, 2017

ედგარ დეგა - ბალერინებო მთელი ქვეყნისა შეერთდით (18 ფოტო)

ედგარ დეგა დაიბადა 1834 წელს. იგი იზრდებოდა ისეთ გარემოში, სადაც ხელოვნებას დიდად აფასებდნენ და ყველაზე მეტად ენგრით იყვნენ აღტაცებულნი. ამიტომ, ლიცეუმი რომ დაამთავრა და ნატიფი ხელოვნების სკოლის მოწაფედ რომ ჩაირიცხა, ამავე დროს ლუი ლამოტის (1822-1869) სახელოსნოში დაიწყო მუშაობა, რომელიც ენგრის ერთ-ერთი უსაყვარლესი მოწაფე იყო.

ედგარი წარუდგინეს კიდეც თავის „ღვთაებას“ - ენგრის, რომელმაც მას საყოველთაოდ ცნობილი რჩევა მისცა:

„ბევრი უნდა ხატოთ, ჭაბუკო, ბევრი უნდა ხატოთ როგორც მეხსიერებით, ისე ნატურიდან, და, ასე თუ მოიქცევით, დიდი და კეთილშობილი მხატვარი გახდებითო“.

***

მანე, რენუარი და სეზანი მალე აუმხედრდნენ კლასიკურ ნახატს, მაგრამ დეგა სხვაგვარად იყო მისდამი განწყობილი.

***

დეგამ, რომელსაც არავითარი სურვილი არ ჰქონდა სხვისი აზრების წინააღმდეგ ებრძოლა, რასაც ზემოდან დაჰყურებდა, განმარტოება ირჩია.

***

Edgar Degas - Dance Class, 1871
„არ არსებობს ჩემს ხელოვნებაზე ნაკლებ უშუალო ხელოვნება, - ამტკიცებდა დეგა. - ის, რასაც მე ვაკეთებ, ფიქრისა და დიდი ოსტატების შესწავლის შედეგია. შთაგონების, უშუალობის და ტემპერამენტისა არაფერი ვიცი“.

***

Edgar Degas - Musicians in the Orchestra, 1872
„ხელოვნება ბიწიერია. მას ცოლად არ ირთავენ, მას აუპატიურებენ. ხელოვნება იგივეა, რაც „ხელოვნურობა“. ხელოვნება უსინდისოა და სასტიკი“.

***

გულჩათხრობილობამ და გესლიანმა ენამ „ცუდი ადამიანის“ რეპუტაცია შეუქმნა დეგას. თუმცა ერნესტ რუარი და სხვები უარყოფდნენ ამას; მაგრამ ერთი რამ უეჭველია - ამ ლეგენდის შექმნა გამოიწვია დეგას უკიდურესმა გულჩათხრობილობამ: იგი თავგამოდებით ფარავდა ყველაფერს, რაც კი რამ იყო მასში კეთილი და სასიკეთოდ განწყობილი.

***

დაიწყო ომი, რომლის მანძილზე დეგა ჯარისკაცად მსახურობდა არტილერიაში. საფრანგეთის დამარცხებამ დეპრესიამდე მიიყვანა იგი და 1872 წლის მიწურულს ახალ ორლეანში გაემგზავრა, სადაც მისი ბიძა და ორი ძმა ბამბით ვაჭრობდა.

ედგარ დეგა - ბამბის ოფისი ნიუ ორლეანში, 1873 წ.
ახალ ორლეანში დეგას ნათესაური გულთბილობით დაუხვდნენ, რაც მას ძლიან სჭირდებოდა, მაგრამ, მშობლიურ ქალაქს მოწყვეტილი იგი მაინც ცუდად გრძნობდა თავს და რამდენიმე თვის შემდეგ ისევ პარიზში დაბრუნდა. წერილი, რომელიც დეგამ 1872 წლის 5 დეკემბერს ახალი ორლეანიდან გაუგზავნა თავის მეგობარს, ანრი რუარს, ნათელჰყოფს მის შემოქმდებით გეგმებს:

„ისევ ვუბრუნდები საკუთარ თავს, ისეთ დინჯ ცხოვრებას ვიწყებ, როგორც არავინ არ ცხოვრობს, ბურგოს გარდა, რომლის ძალას და ოსტატობას მე ვერასდროს ვერ მივაღწევ. მე წესრიგი მწყურია... ვოცნებობ რაიმე ძალიან მკვიდრად ნაკეთებ, მთლიანსა და მკაცრად გაწონასწორებულ ქმნილებაზე“.

***

1870 წლის ომზე რამდენიმე წლით ადრე დეგა დაუმეგობრდა მანეს და გერბუას კაფეს ხშირი სტუმარი გახდა, სადაც მომავალი იმპრესიონისტები და ნატურალისტი ლიტერატორები იკრიბებოდნენ. 1870 წლის შემდეგ იგი კვლავ ხვდებოდა ამ ჯგუფს კაფე „ახალ ათენში“. მაგრამ დეგა მარტოდმარტო გრძნობდა თავს ადამიანთა შორის, რომლებსაც მომავალში რევოლუცია უნდა მოეხდინათ ფერწერაში და არა მარტო ფერწერაში. ამის მიზეზს ცხადჰყოფს რამდენიმე სიტყვა, რომელიც დეგამ მხატვარ სიკერტს უთხრა:

„მე ყოველთვის ვცდილობდი დამერწმუნებინა ჩემი კოლეგები - ნახატის კანონების შესატყვისად ეძებნათ ახალი ეფექტები, რადგან ვფიქრობ, რომ ნახატი უფრო მდიდარია შესაძლებლობებით, ვიდრე ფერი. მაგრამ მათ ამის გაგონებაც არ სურდათ და სხვა გზით წავიდნენ“.

***

დეგა სრულიად გულგრილი იყო ბუნებისადმი - რაც იმპრესიონისტების სიხარულს და მორალურ დასაყრდენს წარმოადგენდა. 1873 წელს იგი ანრი რუარს წერდა:

Edgar Degas - The Dance Class (La Classe de Danse), 1873–1876
„და აი - მეც დავეხეტები ხელჯოხით, ოღონდ უქოლგოდ, და ვაკვირდები და ვსწავლობ მიხვეულ-მოხვეული ბილიკების ყოველ ვალერს პატარ-პატარა გორაკებზე. ეს ბუნებაა. მე არ მოველი მისგან რაიმე განსაკუთრებულ სიკეთეს, თქვენგან განსხვავებით - მხოლოდ მცირაოდენ სიხარულს თვალისათვის და დასვენებას“.

***
Edgar Degas - Young Spartans Exercising, c. 1860–1862
1887 წელს, ანრი ლეროლთან საუბარში, იგი ამბობს: „ბუნება რომ გვიყვარს, არასოდეს არ ვიცით, გვიპასუხებს თუ არა იგი სიყვარულითო“.

***

Edgar Degas - Ballet Rehearsal, 1873
1907 წელს, მორო-ნელატონთან საუბარში, დეგას პეიზაჟისტების ხსენებაც კი აღიზიანებდა, რომლებიც „ისე ხატავენ ნატურიდან, თითქოს ხელოვნება პირობითობით არ ცოცხლობდეს“. „ნუ მიხსენებთ მაგ ვაჟბატონებს, რომლებმაც მინდვრები თავიანთი მოლბერტებით ახერგეს“.

***

ედგარ დეგა - ბატონი და ქალბატონი მანეები 1868–1869
1882 წლის სალონის გამო დეგა ანრი რუარს სწერს:

„მანე რეგვენი და დიდი ეშმაკია, ესაა ბანქოს ქაღალდი, ადამიანი, რომელსაც შთაბეჭდილებები არა აქვს, ნამდვილი ესპანელი ილუზიონისტი, ფერმწერი... თუმცა თქვენ თვითონ ნახავთ“.

მაგრამ ერთი წელიც არ გაივლის და, მანეს სიკვიდლის შემდეგ დეგა აღიარებს: „მანე უფრო დიდი იყო, ვიდრე ჩვენ გვეგონაო“.

რენუარს დეგა დანაშაულად უთვლიდა იმას, რომ იგი ყველა ქალს მზეთუნახავად აქცევდა, ვისაც კი დახატავდა. არც მონესთვის იშურებდა  მწარე სიტყვებს:

„ამინდი დიდებულია, მაგრამ ჩემს საცოდავ თვალებს ღონე არ შესწევთ მონეს გაუძლონო“.

თუმცა მოგვიანებით თვითონვე უცხადებს სიკერტს:

„ეს წყეული მონე, რასაც კი მოჰკიდებს ხელს, ყველაფერი მაშინვე გამოსდის, ამ დროს კი მე ამდენი უნდა ვიწვალო და მაინც ვერ ვიღებ იმას, რაც მინდაო“.

სამაგიეროდ, პისაროსადმი იყო სიმპათიით განწყობილი და რომელიღაც გამოფენასთან დაკავშირებით:

„პისარო აღტაცებას იწვევს თავისი გზნებით და გულდაჯერებულობითო“.

***

Edgar Degas - Stage Rehearsal, 1878–1879
1874 წელს, როდესაც მხატვრები, რომლებსაც შემდეგ „იმპრესიონისტები“ უწოდეს, გაერთიანდნენ, რათა სალონისგან დამოუკიდებლად მოეწყოთ გამოფენა, დეგა აჯანყებულებს შეუერთდა, გამოფენის ერთ-ერთ აქტიურ ორგანიზატორად იქცა და რამდენიმე ახალი წევრიც კი შემატა ჯგუფს. 

დეგა დანარჩენებივით უარყოფილი არ იყო სალონის მიერ და სრული საფუძველი ჰქონდა კარგი შეფასების იმედი ჰქონოდა. მანემ კი, რომელიც გაცილებით უფრო ახლოს იდგა იმპრესიონისტებთან, სალონში დარჩენა ამჯობინა.

Edgar Degas - Rehearsal on Stage, 1874
დეგა ერთგული დარჩა იმპრესიონიტების მომდევნო გამოფენებისაც, რომლებიც, როგორც ცნობილია, 1886 წლამდე იმართებოდა. მას მონაწილეობა არ მიუღია მხოლოდ 1882 წელს მოწყობილ გამოფენაში, რადგან ამ წელს თავისი მონაწილეობის პირობად მონეს, რენუარისა და სისლეის გარიცხვა წამოაყენა, რომლებსაც ბრალად ედებოდათ ის, რომ მათ სალონში გამოფინეს თავიანთი სურათები.

***

დეგამ პრაქტიკული სარგებლობაც მიიღო სალონის მიტოვებით. აი რას ამბობდა ამაზე 1880 წელს ზოლა:

„მარტო ბ-ნმა დეგამ მიიღო ნამდვილი სარგებლობა იმპრესიონისტების გამოფენებიდან, რაც აიხსნება ამ მხატვრის ნიჭის თავისებურებით. ბ-ნ დეგას არასოდეს არ ჩაგრავდნენ ოფიციალურ სალონებში; მის სურათებს ყოველთვის ღებულობდნენ და საკმაოდ კარგ ადგილზედაც ჰკიდებდნენ. მაგრამ, როგორც უაღრესად ნატიფი მხატვრული ტემპერამენტის მქონე მხატვარი, იგი დიდი ძალით ვერ იზიდავდა მხილველს; ამიტომ საზოგადოება ვერც კი ამჩნევდა მის სურათებს და გვერდს უვლიდა მათ, რაც მხატვრის სავსებით სამართლიან გაღიზიანებას იწვევდა. იგი მიხვდა, რა უპირატესობაც ექნებოდა პატარა დარბაზს, სადაც ნატიფი და ფაქიზი სურათები შეგიძლია ცალ-ცალკე დაინახო და შეისწავლო. და, მართლაც, იგი არ იკარგებოდა აქ, როგორც სალონების ორომტრიალში; ყველა ცნობდა მას, მის ირგვლივ წარმოიქმნა თავგამოდებულ თაყვანისმცემელთ წრე“.

***

Edgar Degas - L'Absinthe, 1876
დეგას ხელოვნების მეორე ასპექტს, რაც ნატურალისტურ თემატიკასთან არის დაკავშირებული, ვხედავთ სურათებში - „აბსენტი“ (1876წ.) და „ქალები კაფის წინ. საღამო“ (1877წ.) 

ამ სურათებში ჩანს, რომ დეგა დაეძებდა სიუჟეტს, რომელიც საშუალებას მისცემდა მას, თავისი მწვავე პესიმიზმი და მორალური განკიცხვა გამოეხატა, რაც ყველასა და ყველაფერზე ვრცელდებოდა მის ირგვლივ.

ამიტომ აქცია მან „აბსენტში“ მიმზიდველი მსახიობი ქალი ელენ ანდრე როსკიპად, ხოლო მისი მეგობარი მარსელენ დებუტენი - მაწანწალად, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, აქ მან ზოლას ყაიდის სიუჟეტი შექმნა. მაგრამ შუქჩრდილების გენიალური კომპოზიცია ამ ნაწარმოების იშვიათი იმპრესიონისტული ფერწერის ღირებულებას ანიჭებს, თუმცა ფერი მქრქალია და უპირატესად ფაქიზი ნიუანსებით არის გადმოცემული.

***

Edgar Degas - Waiting, 1880-1882
1886 წლიდან მოყოლებული, როდესაც იმპრესიონისტების უკანასკნელი გამოფენა გაიმართა, დეგას სიკვდილამდე - 1917 წლამდე - მისი სურათები არსად არ გამოფენილა. 

ფერწერა უფრო და უფრო კერძო საქმედ იქცა დეგასათვის, უაღრესად პირადულ საქმედ დიურან-რუელი და სხვანი იღბდნენ მსიგან სურათებსა და პასტელებს, რომლებიც კერძო კოლექციების წიაღში უჩინარდებოდა და ფართო საზოგადოებისთვის უხილავი ხდებოდა.

Edgar Degas - After the Bath, Woman Drying her Nape, 1898
რაც უფრო მატულობდა თაყვანისმცემლების რიცხვი, მით უფრო მეტად გაურბოდა მათ დეგა. შიშმა, რომელსაც იგი ბრბოს წინაშე განიცდიდა, სრულ მარტოობამდე მიიყვანა მხატვარი, რასაც დროდადრო თუ არღვევდა მისი მცირერიცხოვანი მეგობრების ვიზიტი, რომლებსაც იგი ენდობოდა. და თუ ზოგჯერ დეგა მაინც გამოიჩენდა ინტერესს ზოგიერთი ახალგაზრდა მხატვრისადმი, იგი ყოველთვის დესპოტურად ექცეოდა მათ. იგი მარტოდმარტო ცხოვრობდა, უოჯახოდ, ურიცხვი სურათებით, ესკიზებითა და ნახატებით გარემოცული, რომლებსაც ყველასგან ფარავდა. მას ჰქონდა უძვირფასესი კოლექცია სხვა მხატვრების სურათებისა, ენგრით დაწყებული და სეზანით და გოგენით დამთავრებული. 

1893 წელს დეგამ იგრძნო, რომ დაბრმავება ემუქრებოდა, და უფრო მეტი სისწრაფით, უფრო მგზნებარედ განაგრძო ხატვა, რადგან იცოდა, რომ მხოლოდ საკუთარი თავისთვის მუშაობდა. ბუნებრივია, რომ ამ პირობებში მისი ხასიათი, ყოველთვის მკაცრი სხვა ადამიანებისა და საკუთარი თავისადმი, უფრო მძიმე ასატანი გახდა.

Edgar Degas - After the Bath, Woman Drying Herself, c. 1884–1886
წერილში, რომელიც დეგამ 1890 წელს მისწერა თავის მეგობარ დე ვალერის, (შეშინებულმა - ხომ არ ვაწყენინე მკაცრი მსჯელობითო), საკუთარი თავისადმი სიბრალული გამოსჭვივის, „მე ყველას მიამრთ მკაცრი ვჩანდი, სიუხეშისადმი რაღაცნაირი მიდრეკილების გამო, რაც ჩემი ეჭვებით და ცუდი გუნებით იყო გამოწვეული. მე მოუმზადებლად და არაორგანიზებულად ვგრძნობდი თავს, მაკლდა საკუთარი თავის რწმენა, და მაინც ჩემი გაანგარიშებანი ხელოვნებაში სავსებით სწორი მეჩვენებოდა. და მე ვბრაზობდი მთელს ქვეყნიერებასა და საკუთარ თავზე“.

1884 წელს იგი ანრი ლეროლს სწერდა:

„თქვენ რომ ორმოცდაათი წლის უცოლო კაცი იყოთ, თქვენც გექნებოდათ წუთები, როდესაც გინდა - განმარტოვდე და ყველას წინაშე გამოიკეტო კარი; წუთები, როდესაც ყველაფერს ანგრევ შენს ირგვლივ და, მარტოდმარტო დარჩნილი, ბოლოსდაბოლოს საკუთარ თავსაც ანადგურებ, ზიზღის გრძნობით შეპყრობილი. მე მეტისმეტად ბევრი გეგმა მქონდა და აი ახლა ჩიხში ვარ, ღონეგამოლეული... ყველა ჩემი გეგმა კარადაში შევყარე, რომლის გასაღებს მუდამ თან დავატარებდი, მაგრამ ახლა - ეს გასაღებიც დავკარგე“.

***

Edgar Degas - Kneeling Woman, 1884
სიცოცხლის ბოლო წლებში დეგას ყველაზე მეტად შიშველი ქალის სხეულის თემა აინტერესებდა.

Edgar Degas - La Toilette (Woman Combing Her Hair), c. 1884–1886
აი, როგორი სათაური წარუმძღვარა მან 1886 წელს თავისი პასტელების სერიას:

Edgar Degas - The Bath Woman Supporting her Back, c. 1887
„სუიტა შიშველი ქალებისა, რომლებიც ბანაობენ, წყალს ივლებენ, შრებიან ან ტანს იმშრალებენ, თმას ივარცხნიან ან ავარცხნინებენ სხვას“.

Edgar Degas - The Tub, 1886
Edgar Degas - Woman in the Bath, 1886

ლიონელო ვენტური - მანედა-ლოტრეკამდე
თარგმნა ლილი კალანდაძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.

Wednesday, February 22, 2017

საქართველო დამოუკიდებლობას აცხადებს

ნოე ჟორდანიამ დამოუკიდებლობის აქტი წაიკითხა. ტექსტში ნათქვამი იყო:

„მრავალ საუკუნეთა განმავლობაში საქართველო არსებობდა, როგორც დამოუკიდებელი და თავისუფალი სახელმწიფო. მეთვრამეტე საუკუნის დასასრულს ყოველ მხრით მტრისგან შევიწროებული საქართველო თავის ნებით შეუერთდა რუსეთს იმ პირობით, რომ რუსეთი ვალდებული იყო საქართველო გარეშე მტრისგან დაეცვა.

რუსეთის დიდი რევოლუციის მსვლელობამ რუსეთში ისეთი შინაგანი წყობილება შეჰქმნა, რომ მთელი საომარი ფრონტი სრულიად დაიშალა და რუსის ჯარმაც დაუტევა ამიერკავკასია. დარჩნენ რა თავისი ძალღონის ამარად, საქართველომ და მასთან ერთად ამიერკავკასიამ თვით იდვეს თავის საკუთარი საქმეების გაძღოლა და პატრონობა და შესაფერი ორგანოებიც შეჰქმნეს; მაგრამ გარეშე ძალთა ზეგავლენით ამიერკავკასიის ერთა შემაერთებელი კავშირი დაირღვა და ამით ამიერკავკასიის ერთა შემაერთებელი კავშირი დაირღვა და ამით ამიერკავკასიის პოლიტიკური მთლიანობაც დაიშალა. ქართველი ერის დღევანდელი მდგომარეობა აუცილებლად მოითხოვს, რომ საქართველომ საკუთარი სახელმწიფოებრივი ორგანიზაცია შეჰქმნას, მისი საშუალებით გარეშე ძალის მიერ დაპყრობისაგან თავი გადაირჩინოს და დამოუკიდებელ განვითარების მტკიცე საფუძველი ააგოს. ამისდა თანახმად საქართველოს ეროვნული საბჭო, 1917 წლის 22 ნოემბერს არჩეული საქართველოს ეროვნულ ყრილობის მიერ, აცხადებს:

1) ამიერიდან საქართველოს ხალხი სუვერენულ უფლებათა მატარებელია და საქართველო სრულუფლებოვანი დამოუკიდებელი სახელმწიფოა.

2) დამოუკიდებელ საქართველოს პოლიტიკური ფორმა დემოკრატიული რესპუბლიკაა.

3) საერთაშორისო ომიანობაში საქართველო მუდმივი ნეიტრალური სახელმწიფოა.

4) საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას ჰსურს საერთაშორისო ურთიერთობების ყველა წევრთან კეთილმეზობლური განწყობილება დაამყაროს, განსაკუთრებით კი მოსაზღვრე სახელმწიფოებთან და ერებთან.

5) საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა თავის საზღვრებში თანასწორად უზრუნველყოფს ყველა მოქალაქის სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებს განურჩევლად ეროვნებისა და სქესისა.

6) საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა განვითარების თავისუფალ ასპარეზს გაუხსნის მის ტერიტორიაზედ მოსახლე ყველა ერს.

7) დამფუძნებელ კრების შეკრებამდე მთელის საქართველოს მართვა-გამგეობის საქმეს უძღვება ეროვნული საბჭო, რომელიც შევსებული იქნება ეროვნულ უმცირესობათა წარმომადგენელთ, და დროებითი მთავრობა პასუხისმგებელია საბჭოს წინაშე.

დამოუკიდებლობის აქტის გამოცხადებას ოვაციებით შეხვდნენ. ჟორდანიას თხოვნით ეროვნული კრების მდივანი აივანზე გავიდა და აქტი გარეთ, მოედანზე, შეკრებილ ხალხს წაუკითხა. შემდეგ ეროვნულმა კრებამ ერთხმად დაამტკიცა აქტი და საქართველოს დამოუკიდებლობა ოფიციალურად გამოაცხადა.

ფირუზ ქაზემზადე - ბრძოლა ამიერკავკასიისთვის 1917-1921
მთარგმნელი - ქეთი ქანთარია

ქართულ ენაზე ითარგმნა საქართველოს წიგნის ეროვნული ცენტრისა და კავკასიის განვითარების ფონდის ხელშეწყობით. 

გამომცემლობა „პოეზია“, 2016წ.

ედუარდ მანე - ოლიმპია საუზმობს ბალახზე

მანე იძულებული იყო მთელი თავისი სიცოცხლის მანძილზე ებრძოლა, რათა დაემტკიცებინა თავისი ქმნილებების მხატვრული მნიშვნელობა. 

***

ექვსი წლის განმავლობაში, 1854-დან 1860 წლამდე, მანე ფერწერას სწავლობდა კუტიურთან, „დაცემის დროის რომაელთა“ ავტორთან. 

***

ედუარდ მანე დაიბადა 1832 წელს. ცხრამეტი წლისამ მონაწილეობა მიიღო არეულობაში, რომელიც ლუი ბონაპარტის სახელმწიფო გადატრიალებამ გამოიწვია, და ერთი ღამე სატუსაღოშიც კი გაათია - იმ დროის ყოველი მოაზროვნე ახალგაზრდა მეამბოხე იყო. მანე ეკუთვნოდა მსხვილი ბურჟუაზიის ერთ-ერთ ისეთ ოჯახს, რომლისთვისაც სახელმწიფო სამსახური ტრადიციულ კარიერად ითვლებოდა. იმისათვის, რომ მხატვარი გამხდარიყო, მანე იძულებული შეიქნა წინ აღდგომოდა მამის სურვილს. და რადგან ჭაბუკს არავითარი სოციალური და პოლიტიკური იდეა არ იტაცებდა და მთელი მისი ფიქრები ხელოვნებისაკენ იყო მიპყრობილი, სავსებით ბუნებრივია, რომ მისმა ამბოხმა ფერწერაში იჩინა თავი. ჯერ კიდევ კუტიურის სახელოსნოში მეცადინეობის დროს ვერ ურიგდებოდა იგი თავისი მასწავლებლის მეთოდებს და უმხედრდებოდა მათ, რითაც ამხანაგების აღტაცებას იწვევდა.

***

მანესთვის უცხო იყო კურბეს რეალიზმი. იგი აღიზიანებდა მანეს თავისი „მდაბიურობით“. კურბეს სურათები მარტლაც ვულგარული უნდა სჩვენებოდა ადამიანს, რომელსაც ფერწერის მდიდარი კულტურა ჰქონდა და მსხვილი ბურჟუასთვის დამახასიათებელი მაღალი წრის სინატიფე ახლდა. და, მართლაც, მანეს რეალიზმის უკან დიდი კულტურა იდგა: ველასკესი და გოია, რაფაელი და ფრანც ჰალსი - თითოეული მათგანის ანარეკლი მეტ-ნაკლებად იგრძნობოდა მის კომპოზიციებში. კურბეს ეგონა, თითქოს იგი ობიექტურად გადმოგვცემდა სინამდვილეს და თითქოს სწორედ მისი სინამდვილე იყო ჭეშმარიტება. მანე კი, პირიქით, მთელ თავის გამოცდილებას და ოსტატობას იმას ახმარდა, რომ თავისებურად განემარტა და გადმოეცა ის სინამდვილე, რასაც ხატავდა.

***

მანეს სძულდა აკადემია, მაგრამ არც აკადემიის ისეთი მოწინააღმდეგეები უყვარდა, როგორიც იყვნენ დელაკრუა და კურბე.

***

1867 წელს, როდესაც მანემ საკუთარი გამოფენა მოაწყო მსოფლიო გამოფენის გვერდით, რომელმაც უარი თქვა მისი სურათების მიღებაზე, თავისი კატალოგის წინასიტყვაობაში წერდა:

„ბ-ნ მანეს პროტესტის გამოხატვა არ ჰქონია მიზნად. პირიქით, პროტესტი სხვებმა განაცხადეს, რასაც იგი არ მოელოდა. პროტესტს აცხადებენ ადამიანები, რომლებიც ფერწერის ფორმების, ხერხებისა და ასპექტების ტრადიციულ გაგებაზე არიან აღზრდილნი და სხვა გაგებას არ ცნობენ. მათ გულუბრყვილო შეუწყნარებლობა გამოიჩინეს. მათი ფორმულების გარეშე არაფერს არა აქვს მათ თვალში ფასი და ისინი არა მარტო კრიტიკოსებად, არამედ მოწინააღმდეგეებადაც კი იქცნენ, თანაც აქტიურ მოწინააღმდეგეებად... ბ-ნი მანე ყოველთვის აღიარებდა ნიჭს იქ, სადაც მას ხედავდა, და არასოდეს არ ჰქონია იმის პრეტენზია, რომ გაენადგურებინა წინანდელი ფერწერა ანდა ახალი ფერწერა შეექმნა. მას, უბრალოდ, უნდოდა იმადვე დარჩენილიყო, რაც არის, და სხვა ვინმედ არ ქცეულიყო...“

***

ედუარდ მანე - ”საუზმე ბალახზე”, 1863წ.
1863 წელს, ოცდათერთმეტ წელს რომ მიაღწია, მანემ გადადგა გადამწყვეტი ნაბიჯი, რამაც გავლენა მოახდინა მთელ მის ცხოვრებაზე: ამ წელს მან „განკიცხულთა სალონში“ გამოფინა თავისი „საუზმე ბალახზე“ (1863წ.)

ედუარდ მანე - ”ოლიმპია”, 1863წ.
ხოლო ამის შემდეგ დიდხანს არ გაუვლია და დახატა სურათი, რომელიც სამუდამოდ დარჩას მის „ვენერად“, მის საუკეთესო ნაწარმოებად და იქნებ - შედევრადაც. ეს სურათია „ოლიმპია“ (1863წ.).

***

ფრანსისკო გოია - შიშველი მახა, 1797-1800წწ.
ამბობდნენ, მანეს შთაგონების წყარო გოია იყოო. მართლაც შეიძლება მათ შორის ნათესაობა იპოვოს კაცმა, მაგრამ ეს ნათესაობა წმინდა მორალური ხასიათისაა. „შიშველი მახა“ - არის ქალი, რომელიც მამაკაცს სთავაზობს თავს და ამავე დროს ოდნავ დასცინის თავის თვალთმაქცურ მორცხვობას. „ოლიმპიაც“ სთავაზობს თავს, ოღონდ მასში იოტის ოდენა ჭეშმარიტ თუ თვალთმაქცურ მორცხვობასაც კი ვერ დაინახავთ; იგი სრულიად აშკარად, თუ გნებავთ - ნატურალისტურადაც კი სთავაზობს თავს. 

ჯორჯონე, ტიციანი, ველასკესი, დელაკრუა და კურბე მეტ-ნაკლები რეალისტურობით ხატავდნენ შიშველ ქალს, მაგრამ ყოველთვის ისე ხატავდნენ, როგორც ამას ქალის სილამაზეზე დაკანონებული შეხედულება მოითხოვდა. ამ პირობითობას გოიაც ემორჩილებოდა.. მანემ კი, პირიქით, არაფრად ჩააგდო ეს შეხედულება.

სავსებით შესაძლებელია, რომ ვიქტორინა მიორანის სიშიშვლე გაცილებით უფრო მშვნიერი იყო მანეს მიერ „ოლიმპიაში“ ასახულ სიშიშვლესთან შედარებით („ბალახზე საუზმეში“ იგი ბევრად უფრო ცოცხალია). „ოლიმპიაში“ მხატვარმა შიშველი სხეული იმ კუთხით დაგვიხატა, რაც საშუალებას აძლევდა მას - სხეულის მთელი მასა ერთ სიბრტყეზე ეჩვენებინა ჩვენთვის და არავითარი რელიეფი ან ნახევარრელიეფი არ გამოეყენებინა.

***
ედუარდ მანე - იმპერატორ მაქსიმილიანის სიკვდილით დასჯა, 1868-1869წწ.
სურათში - „იმპერატორ მაქსიმილიანის სიკვდილით დასჯა“ - სადაც მანემ თავისი დროის ამბავი ასახა, მისი შთაგონების წყარო გოიას „3 მაისის დახვრეტა“ იყო.

ფრანსისკო გოია - 3 მაისის დახვრეტა, 1814წ.
***
პარიზში ყველა იცნობდა მანეს, როგორც დენდის, თავაზიან, მომხიბვლელ, ელეგენატურ ახალგაზრდა კაცს, რომელიც ოდნავ ირონიულად იღიმებოდა. როგორც რენუარმა თქვა, ეს იყო „მზით აღსავსე სული“.

***

მანეს მეგობარი შარლ ბოდლერი, რომელიც კეთილად იყო განწყობილი მისი ხელოვნებისადმი, იწონებდა მის „ესპანიზმს“ - ერთ-ერთ ყველაზე უფრო სუსტ ელემენტს მის ხელოვნებასი; იგი იცავდა მანეს, როდესაც მას მიმბაძველობას სდებდნენ ბრალად, და ამტკიცებდა - გოიასთან მისი სიახლოვე უბრალო დამთხვევააო. მაგრამ 1855 წელს მანესადმი გაგზავნილ წერილში (რომლითაც მას სურდა გაემხნევებინა მხატვარი, რომელსაც განმქიქებელნი გააფთრებით ესხმოდნენ თავს), ურჩევს მანეს - შატობრიანისა და ვანგრისაგან აიღე მაგალითიო.

„ყველაზე მეტად თქვენა ხართ დამნაშავე, რომ თქვენი ხელოვნება დაძაბუნდა“, - სწერდა იგი მანეს.

ამით ბოდლერს იმის თქმა სურდა, რომ შატობრიანი და ვაგნერი მომავალს ეკუთვნიან, მანე კი წარსულსო.

უცნაურია, როგორ მოუვიდა ბოდლერის კრიტიკულ გენიას ასეტი შეცდომა. მოგვიანებით, ქ-ნ პოლ მორისთან გაგზავნილ წერილში, ბოდლერი მანეზე ამბობს:

„მანეს ისეთი ბრწყინვალე ნიჭი აქვს, რომ საკუთარი თავისადმი რწმენის დაკარგვა უბედურება იქნება მისთვის. იგი ვერასოდეს ვერ შეძლებს ბოლომდე აანაზღაუროს თავისი ტემპერამენტის ნაკლულოვანება, მაგრამ მას აქვს ტემპერამენტი“.

[...]

მეტი გაბედულებითა და რწმენით წერდა მანეზე 1866 და 1867 წლებში ემილ ზოლა (და მის შეხედულებას მისი მეგობარი პოლ სეზანიც იზიარებდა):

„მისი რწმენის სიმბოლო ცნობილია: „სიტყვა რეალისტური არაფერს არ ნიშნავს ჩემთვის. რეალობას მე ტემპერამენტს ვუმორჩილებ. სიმართლე ხატეთ და მე ტაშს დაგიკრავთ; მთავარი კი ის არის, რომ დამოუკიდებლად და ცოცხლად ხატოთ! და მაშინ უფრო მეტად დაგიკრავთ ტაშს“.

***

„ერთი შეხედვით, ედუარდ მანეს ტილო ოდნავ ტლანქი გეჩვენებათ. ჩვენ არა ვართ შეჩვეულნი, რომ ასე უბრალოდ და გულწრფელად გადმოცემულ სინამდვილეს ვუყუროთ. გარდა ამისა, როგორც უკვე ვთქვი, მოულოდნელი გეჩვენება რაღაცნაირი ელეგანტური მოუხეშაობა. თავდაპირველად თვალი ფართოდ წასმული ფერების გარდა ვერაფერს ხედავს, მაგრამ მალე საგნები უვკე გარკვევით ჩნდებიან ტილოზე და თავ-თავიანთ ადგილს იკავებენ. რამდენიმე წამის შემდეგ კი უკვე სრული ძალით ვლინდება მთელი სურათი და მაშინ ჭეშმარიტ ნეტარებას გრძნობ ამ ნათელი და მკაცრი ფერწერის შემყურე, რომელიც, თუ შეიძლება ასე ითქვას, რბილი სიუხეშით გადმოგცემს ნატურას. სურათს რომ უახლოვდები, ხედავ, რომ ამ ტექნიკას ნატიფი უფრო ეთქმის, ვიდრე უხეში; მხატვარი უხეშ ფუნჯს იყენებს, მაგრამ ძალიან ფრთხილად ხმარობს მას. აქ არ არის ერთმანეთზე დახვავებული საღებავები, ჩვენს წინაშე მხოლოდ სწორი ფენაა. ეს თამამი კაცი, რომელსაც დასცინოდნენ, ძალიან ფაქიზ ხერხებს იყენებს და, თუ მისი ქმნილებები განსაკუთრებული ხასიათისაა, ეს ნატურის აღქმისა და გადმოცემის სრულიად ინდივიდუალური მანერით არის განპირობებული“, - ემილ ზოლა ედუარდ მანეს შესახებ.

***

ედუარდ მანე - რკინიგზა, 1873წ.
მანეს მეგობარი, ანტონინ პრუსტი, იგონებს:

„მანეს ძალიან მახვილი თვალი ჰქონდა; პარიზში არ ყოფილა მოსეირნე, ვისთვისაც სეირნობას ამდენი სარგებლობა მოეტანოს... იგი ბლოკნოტში იხატავდა ყოველ წვრილმანს:

ვინმეს პროფილს ან ქუდს - ერთი სიტყვით,ყოველნაირ უეცარ შთაბეჭდილებას, ხოლო მეორე დღეს, როდესაც მისი ამხანაგი, რომელიც ამ ბლოკნოტს ფურცლავდა, ეტყოდა: „აი ეს უნდა დაგემთავრებინაო“, იგი სიცილით კვდებოდა: „შენ მე რომელიმე ისტორიული მხატვარი ხომ არ გგონივარო?“.

„ისტორიული მხატვარი“ მომაკვდინებელი შეურაცხყოფა იყო მის თვალში. ამაზე დიდი შეურაცხყოფის მიყენება მხატვრისთვის, მისი აზრით, აღარ შეიძლებოდა.

„ისტორიული ფიგურების ხატვა გამოთაყვანებაა! - დასძენდა იგი, - განა შეიძლება ადამიანი მონადირის მოწმობის მიხედვით დახატო? არსებობს მხოლოდ ერთი ნამდვილი ჭეშმარიტება - ხელადვე ჩახატო ის, რასაც ხედავ. თუ გამოვიდა, ხომ კარგი, თუ არა და - თავიდან დაიწყე. სხვა ყველაფერი სისულელეა“.

***

ედუარდ მანე - პლაჟზე, 1873წ.
მანეს მშობლებს აგარაკი ჰქონდათ ჟენვილში, სენის ნაპირას. ერთხელ, იქ ყოფნის დროს, მანეს პრუსტისთვის უთქვამს:

„სურთ, რომ შიშველი ნატურა დავხატო. კეთილი, დავხატა. ოღონდ გამჭვირვალე ატმოსფეროში, ისეთსავე ადამიანებს შორის, რომლებსაც აქ ვხედავ. ვიცი, რომ ლანძღვას დამიწყებენ, მაგრამ რაც უნდათ ისა თქვან“.

ამის შემდეგ დიდ ხანს არ გაუვლია და - მანემ დახატა დიდი სურათი „საუზმე ბალახზე“.

***
ედუარდ მანე - მკვდარი ტორერო, 1864-1865წწ.
„ხარების ბრძოლა“, რომელიც 1864 წლის სალონში იყო გამოფენილი, მკაცრად გააკრიტიკეს პერსპექტივის დამახინჯების გამო და მაშინ მანემ საკუთარი ხელიით გაანადგურა თავისი სურათი. სამაგიეროდ, ამ სურათის ფრაგმენტი - „მკვდარი ტორერო“ ფერწერის დიდებული ფრაგმენტია. 

კიდევ ერთი მაგალითი: 1867 წლის 18 ივნისს მექსიკაში დახვრიტეს იმპერატორი მაქსიმილიანე. ამ თემამ აცდუნა მანე და მან ხუთჯერ გაიმეორა იგი - სამი სურათი გააკეთა ამ თემაზე, ერთი ესკიზი და ერთი ლითოგრაფია. მაგრამ კომპოზიცია ვერ გამოუვიდა თვით უკანასკნელ სურათშიც კი, ხოლო ყველაზე უფრო დამუშავებული ვარიანტი (რასაც ფრაგმენტები მოწმობენ) ნაფლეთებად აქცია.

ლონდონის ნაციონალურ გალერეაში არის ამ სურათის ფრაგმენტი: „ჯარისკაცი, რომელიც თავის იარაღს ამოწმებს“ (1867) - რაც ცხოვრებისეული და ფერწერული ძალის და წმინდა ხელოვნების ნამდვილ სასწაულს წარმოადგენს.

***

ედუარდ მანე - ბარი ფოლი-ბერჟესი, 1881წ.
1874 წელს, როდესაც სალონში სურათების გამოფენაზე უარი უთხრეს, მონემ, რენუარმა, პისარომ, ბერტა მორიზომ, სეზანმა და დეგამ ცალკე გამოფენა მოაწყვეს, რამაც დიდი სკანდალი გამოიწვია. ამ დროიდან მათ „იმპრესიონისტები“ შეარქვეს.

ედუარდ მანე - ბარი ფოლი-ბერჟესი, 1882წ.
ედუარდ მანემ არ ისურვა შეერთებოდა იმპრესიონისტებს და სალონში განაგრძო ბრძოლა. 1873 წელს მანემ სალონში გამოფინა სურათი „ჩიბუხიანი კაცი ლუდით სავსე ჭიქით“, რამაც პირველი დიდი საყოველთაო აღიარება არგუნა მას.

***

ედუარდ მანე - მუსიკა ტიურილიის ბაღში, 1862წ.
ედუარდ მანე გარდაიცვალა 1883 წლის 30 აპრილს. მის დაკრძალვას დიდძალი ხალხი დაესწრო. „მანე უფრო დიდი იყო, ვიდრე ჩვენ გვეგონაო“, თქვა დეგამ. 

1884 წლის იანვარში, სახვით ხელოვნებათა აკადემიამ, რომელიც ასე მტრულად იყო განწყობილი მანესადმი მის სიცოცხლეში, მანეს ნაწარმოებების დიდი გამოფენა მოაწყო.

1890 წელს, კლოდ მონეს ინიციატივით, „ოლიმპია“ საჯარო ხელისმოწერით შეიძინეს და საჩუქრად გადასცეს სახელმწიფოს. ხოლო 1907 წელს, კლემანსოს განკარგულებით, იგი ლუვრში გამოფენის.

თუმცა, ეს ნაგვიანები აღიარება იყო.


ლიონელო ვენტური - მანედა-ლოტრეკამდე
თარგმნა ლილი კალანდაძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.

Monday, February 20, 2017

გიორგი კვინიტაძე - ჩემი მოგონებები 1917-1921

საქართველოს რუსიფიკაცია მიმდინარეობდა ცხოვრების ყველა სფეროში: სასამართლო, ადმინისტრაცია, სასწავლო დაწესებულებები - ყველაფერი, ყველაფერი გარუსებული იყო. იქამდეც კი მივიდნენ, რომ აიკრძალა ბავშვების მონათვლა ხალხის სათაყვანებელი სახელებით, როგორიცაა, ვთქვათ, ვახტანგი, თამარი, რუსუდანი, ირაკლი და ა.შ. ხალხი იძულებული იყო, ბავშვები მოენათლა სახელებით - ოლღა, ალექსანდრე და სხვ.

***

მენშევიკთა პარტია გაბატონებული იყო. მათ მიაღწიეს, რომ ჩვენი დამფუძნებელი საკრებულოს შემადგენლობის 90% მენშევიკები იყვნენ. ამ წარმმართველ, ინტერნაციონალურ იდეებზე აღზრდილ და აღმზრდელ პარტიას თანდათანობით გარშემო შემოკრებილი ხალხისგან თითქოს თვითონაც გადაედო ეროვნული იდეები. მეზობელ ხალხებთან ომი მხოლოდ ხელს უწყობდა ქვეყანაში პატრიოტიზმის განმტკიცებას. დამახასიათებელია ერთი ნიშანდობლივი გარემოება, რასაც დუმილით გვერდს ვერ ავუვლი. რევოლუციის დასაწყისში, კავკასიაში, რუსეთის უმაღლესი წარმომადგენლობის სასახლეზე, რომელცი დამფუძნებელ საკრებულად გადაიქცა, წითელი დროშა ფრიალებდა - რევოლუციისა და ინტერნაციონალიზმის ნიშანი. შემდეგ მას დაემატა ორი პატარა ეროვნული დროშა, რომელთა თავზე ლივლივებდა დიდი წითელი დროშა. და ბოლოს, ყველა შეცვალა დიდმა ეროვნულმა დროშამ; დროშების ეს თანდათანობით ცვლა თითქოს ნიშანდობლივი მაჩვენებელი იყო ჩვენს მმართველ წრეებში ეროვნულობის იდეების შემოჭრისა. იმის თქმა როდი მინდა, რომ მმართველი წრეები გადასხვაფერდნენ. სულაც არა, მხოლოდ იმას აღვნიშნავ, რომ გარემოებათა ძალით, თვით ცხოვრებამ დააყენა ისინი სწორ გზაზე, თუმცა კვლავ ინტერნაციონალური იდეები შერჩათ და გულისტკივილით მიდიოდნენ დათმობებზე - უბრალოდ, უარს ვეღარ ამბობდნენ.

***

მათათბირებდნენ, ჩემს თანამდებობაზე დავრჩენილიყავი - ჯერ გენერალ ოდიშელიძის ჩამოსვლამდე, მერე - როგორც სამხედრო საბჭოს წევრი. სხვათა შორის, ეს საბჭო არც არსებობდა. ვერაფრით ვერ დავარწმუნე ეს ხალხი, რომ მთავარსარდლის თანამდებობიდან მხოლოდ თადარიგში შეიძლება გასვლა; ასეა თუ ისე, მტკიცედ მოვითხოვდი, უარი არ ეთქვათ. მაშინ ნ. რამიშვილმა თავს უფლება მისცა განეცხადებინა: „გენერალო, ამ დღეებში შემოვიღებთ შრომით ვალდებულებას და ამ ვალდებულებით გაიძულებთ იმსახუროთ“. როგორ მოგწონთ? ასეთი რამ ბოლშევიკებსაც კი არ მოსვლიათ აზრად. უმაღლესი ჩინის სამხედროებს იწვევდნენ და ძველი რეჟიმისდაგვარად უწყობდნენ ცხოვრებას; მათ გადაბირებას ცდილობდნენ და შრომითი ვალდებულება ამ ხალხის წინააღმდეგ არასოდეს გამოუყენებიათ, რადგან მშვენივრად ესმოდათ; ამ თანამდებობაზე იძულებით კი არა, გულით უნდა იმუშაო. ნ. რამიშვილის მეთოდის მიხედვით კი სულ იოლი იქნებოდა, ისეთი თანამდებობის პირები, როგორებიც იყვნენ მთავარსარდალი და სამხედრო მინისტრის მოადგილე, კახპებად გადაგექცია. „აი, სწორედ ეს ვითარება მაიძულებს, რომ უსათუოდ გავიდე თადარიგში, რადგან ამგვარი წესებით ყოვლად შეუძლებელია სამსახური“, - მივუგე და სხდომიდან წავედი. მაგრამ ნ. რამიშვილს თავისი თვალსაზრისი აქვს და თავისებურად წყვეტს ყველა საკითხს; რასაკვირველია, ეს არ ეხება მათ პარტიასა და პარტიულ ურთიერთობებს; სხვებთან კი მისი მეთოდია დაშინება, ყოველგვარ რთულ საკითხს დაპატიმრებით წყვეტს, პირწავარდნილი შჩედრინისეული გუბერნატორი. იმის მიუხედავად, რომ კატეგორიულად მსურდა გადადგომა, მთავრობამ ნ. რამიშვილის თავმჯდომარეობით დამნიშნა არარსებული სამხედრო საბჭოს წევრად.

***

კავკასიის ფროტნის მიერ დატოვებული და მიტოვებული ქონება დასაცავად მთლიანად ბარდებოდა გვარდიას, რომელიც, როგორც მოგახსენეთ, ქვეყანაში მართლწესრიგის სადარაჯოზე იდგა. მაგრამ დაცვა გვარდიას საკმაოდ თავისებურად ესმოდა. ყველაფერი, რაც ხელში ჩაუვარდებოდათ, თავის საკუთრებად მიაჩნდა და შემდგომში ვერანაირი ძალით ვერ გამოგლეჯდი ხელიდან. აი, უფრო მკაფიო მაგალითი: ორი წლის შემდეგ, როცა სამხედრო სკოლის უფროსი ვიყავი, ერთ-ერთ კომისიაში მონაწილეობისას გვარდიელთა საწყობში ვნახე კოლტის ნიმუშის ტყვიამფრქვევები და საარტილერიო სათვალთვალოები. იქვე მყოფ ვ. ჯუღელს ვთხოვე, თითო ცალი გადაეცა სკოლისთვის, იუნკერებისა და ჯარისკაცების საწვრთნელად, რადგან ამგვარი ნიმუშები სკოლაში არ მოგვეპოვებოდა. პასუხად უარი მივიღე. ასე ითვისებდნენ გვარდიელები ქონებას, რომელსაც იბარებდნენ, რათა შემდგომ საერთოდ საქმისთვის გამოგვეყენებინა. მაგრამ მერე ისაკუთრებდნენ და მიიჩნევდნენ, რომ დანარჩენი ქონების მემკვიდრეებიც თვითონ იყვნენ.

***

1919 წელს საქართველოს მთავრობამ რუსულ ენაზე გამოსცა წიგნი „ქართულ-სომხური ურთიერთობის ისტორიიდან“, რომელიც 1955 წელს, ემიგრაციაში ყოფნისას ჩამივარდა ხელში. მოგონებებს ვამზადებდი გამოსაცემად და აუცილებლად მივიჩნიე, რამდენიმე სიტყვა დამემატებინა ამ წიგნზე დაყრდნობით. სომხებთან მოლაპარაკებას წარმართავდა სოსიკო მდივანი, ხელმოცარული დიპლომატი, რომელიც 1918 წელს სომხეთში მოღვაწეობდა, 1921 წელს - თურქეთში. სწორედ მან გადასცა ბათუმი თურქებს. ამ წიგნის მიხედვით ირკვევა, რომ ჩვენი ლიდერები 1917 წლიდან პირდებოდნენ სომხებს საქართველოს იმ რაიონებს, სადაც უმრავლესობას სომხები შეადგენდნენ. ეს ალბათ იყო შედეგი ხალხთა თვითგამორკვევის ცუდად გაგებული და არასწორად გამოყენებული პრინციპისა. საქმე ისაა, რომ საქართველო ოდითგან იფარებდა თურქეთიდან გამოქცეულ სომხებს, ისევე, როგორც ახლა იფარებს ყველა ქვეყანა რუსეთიდან გამოქცეულებს. რასაკვირველია, შეიძლება დავთანხმებოდით საქართველოდან სოხმების გადასვლას ახალშექმნილ სამშობლოში, მაგრამ ვერ დავეთანხმებოდით გაცემას ტერიტორიებისა, რომლებიც მუდამ საქართველოს სახელმწიფოს ნაწილი იყო.

რაც შეეხება საქართველოს მხრიდან ომისთვის მზადებას, ასეთი რამ საერთოდ არ ყოფილა, არც საგარეო პოლიტიკაში და არც სამხედრო თვალსაზრისით. სომხებმა ეს კარგად იცოდნენ და რაკიღა ომისთვის უკვე მზად იყვნენ, იმედი ჰქონდათ, რომ უცებ მიიტაცებდნენ სასურველ რაიონებს; იმასაც სწორად ვარაუდობდნენ, ანტანტის წარმომადგენლები ომს შეაჩერებენო. ან იქნებ ამაზე წინასწარვე იყვნენ შეთანხმებულები.

დედაქალაქიდან 60-80 ვერსის დაშორებით 8 დეკემბრიდან იღვრებოდა ქართველთა სისხლი, მობილიზაცია კი მხოლოდ 18 დეკემბერს დაიწყო, მეტსაც გეტყვით, 12 დეკემბერს განსაკუთრებული ზეიმით აღინიშნა სახალხო გვარდიის მიერ არსენალის აღების დღე; როგორც მოგვიანებით შევიტყვე, ამ დღეს კიდევ უფრო სადღესასწაულო განწყობის შესაქმნელად, ეკატერინენფელდიდან, სამხედრო მოქმედებათა თეატრიდან, თურმე ცხენოსანთა გვარდია იხმეს თბილისში.

***

აღსანიშნავია, რომ ბათუმის ეპოპეისას ამ ქალაქის დაცვას უმთავრესად დასავლეთ საქართველო გამოეხმაურა; სომხებთან ომს კი - მთელი საქართველო. ომი ერთობ პოპულარული გამოდგა, თბილისთან მტრის სიახლოვე და ჩვენი ხელმოცარვა მხოლოდ აღაგზნებდა და გულს უნთებდა ხალხს.

***

გენერალი მაზნიაშვილი მამაცი კაცია. რამდენჯერმე მინახავს ტყვიის ზუზუნში და გადაჭრით შემიძლია ამის თქმა. ერთობ არასასურველ ვითარებაშიც მამაცია, მაგრამ თუ შეიძლება ასე ითქვას, სწორედ ესაა მისი ნაკლი - მოჭარბებული სიმამამაცე. ხშირად გადადებს ხოლმე თავს. ხშირად მოქცეულა ისე, რომ შეიძლებოდა თავი წაეგო და ხელიდან გამოგვცლოდა ისეთი კაცი, რომლის დაკარგვაც დიდ ზიანს მოგვიტანდა. აქაც, ცხენებიდან რომ ჩამოვხტით და აღმართს შევუდექით, ჯიუტად მიუყვებოდა თხემს. ვსაყვედურობდი, მაგრამ ვერაფერი გავაწყვე, თავისი გაიტანა - საარტილერიო ცეცხლი გაგვიხსნეს იმ მაღლობზე, საიდანაც ვათვალიერებდით. დიდი სიფრთხილე გვმართებდა. ერთი ჭურვი სწორედ ჩემ წინ, რამდენიმე ნაბიჯის მოშორებით დაეცა და თავიდან ფეხებამდე მიწით ამოვიგანგლე. ეს გინდოდა-მეთქი, ვუყვირე მაზნიაშვილს და მაშინღა ჩამოვიდა თხემიდან. მადლობა ღმერთს, არც ერთი არ დავშავებულვართ.

***

მთავრობა - პოლიტიკური და პირადი მოსაზრებებით - არაფრისდიდებით, არასოდეს არ შემომთავაზებდა არც სამხედრო მინისტრის თანაშემწეობას, არც რამე ისეთ თანამდებობას, შეიარაღებულ ძალთა სათავეში რომ მომაქცევდა; ამას თუ მაინც გააკეთებდა, მხოლოდ განსაკუთრებულ, გამოუვალ მდგომარეობაში. შემდგომ მთავრობის დამოკიდებულება ჩემს მიმართ მუდამ ადასტურებდა, და დღესაც ადასტურებს, რომ სავსებით სწორი ვიყავი.

***

ნებისმიერ გეგმას ყველაზე უკეთ ასრულებს ან მისი შემქმნელი, ან ის, ვინც ამ გეგმას თანაუგრძნობს და მოსწონს.

***

ორ საკითხზე მინდა შევჩერდე. ჯერ კიდევ კონსტანტინოპოლში ყოფნისას გამოითქვა მოსაზრება, რომ თბილისი არ უნდა დაგვეტოვებინა და რომ არსებობს დოკუმენტური მონაცემები მტრის მიერ თბილისის დატოვების თაობაზე გაცემული ბრძანების შესახებ. ეს ხმები დამფუძნებელი სათათბიროს წევრებისა და პოლიტიკური მოღვაწეებისგან წამოვიდა; განსაკუთრებით ასახელებდნენ გ. ხომერიკს, რომელიც ამტკიცებდა, ეს საბუთი მალე ხელთ გექნებათო. ასეთი ბრძანება არ არსებობდა.

[...]

ამ ხმების გავრცელებას თავისი მიზეზი ჰქონდა. სოციალ-დემოკრატიული პარტია, რომელიც საქართველოს სამი წელი მართავდა, დამნაშავე იყო, რომ ქვეყანა ვერც საგარეო პოლიტიკური (ავალოვის წიგნი „დამოუკიდებელი საქართველო“) და ვერც სამხედრო ომისთვის ვერ მოამზადა. არ არსებობდა თავდაცვის, სწორი მობილიზაციის გეგმა, არ გააჩნდათ ტანსაცმელი, სურსათი, სამხედრო მასალა და ა.შ. და რაც მთავარია, გვარდია (24 ბატალიონი) ჩამოყალიბებული იყო არმიის (12 ბატალიონი) საზიანოდ. მათ თავიანთი დანაშაულის სხვაზე - სამხედრო ხელმძღვანელობაზე გადაბრალება სურდათ.

მეორე საკითხი თბილისის დატოვებას ეხება. ნ. რამიშვილმა უკვე პარიზში, კერძო საუბრისას მითხრა, თბილისის დატოვება თქვენ და ნოე ჟორდანიას გაწევთ ცოდვადო. თბილისის დატოვების საკითხი სახელმწიფო თავდაცვის საბჭოს კისერზეა, რომელმაც ორჯერ პრინციპულად გადაწყვიტა ის, ანუ დედაქალაქის დატოვება ბრძოლის შეწყვეტად და ქვეყნის დამარცხებად არ მიიჩნია. ამ გადაწყვეტილების შედეგად ჯარი უნდა გადაგვერჩინა, რადგან ბრძოლის გაგრძელება მხოლოდ მისი საშუალებით შეგვეძლო, ხოლო ქალაქი უნდა დაგვეთმო. რაც შეეხება დასატოვებლად დროის შერჩევას, ეს საკითხი სამხედრო ხელმძღვანელობის გადასაწყვეტია, რადგან მხოლოდ მას შეუძლია განსაზღვროს ჯარის გადასარჩნად შესაფერისი დრო.

გადაწყვეტილება დროული იყო; მხოლოდ 25 თებერვლამდე შეიძლებოდა ჯარის გადარჩენა; 25 თებერვალს დილა უკვე დაგვიანებული იქნებოდა. თბილისიდან ახლობლებმა მომწერეს, როგორ შეაფასა გეკერმა თბილისიდან უკანდახევა: „უკანდახევაზე ჯილდოებს რომ იძლეოდნენ, გენერალმა კვინიტაძემ ამ უკანდახევისთვის ყველა ჯილდო დაიმსახურაო“.

[...]

ერთი რამ მინდა დავამატო. უცხოურ ლეგიონში მყოფმა კაპიტანმა, თავადმა ივანე ვაჩნაძემ პარიზში შვებულებისას მიამბო, ლეგიონში საქმიან ქაღალდებს ვათვალიერებდი და ერთი რუსის მიმოწერას წავაწყდი, თბილისში რომ მსახურობდაო. ამ ქაღალდებში ჩემი გვარი იყო ნახსენები. თურმე თბილისის დატოვებას დროულ და მარჯვე უკანდახევად მიიჩნევდნენ, რომლის დროსაც არცერთი ქვემეხი და თოფი არ დარჩნილა.

***

ხშირად შემინიშნავს ერთი საეჭვო მოვლენა. გვარდიელები რუსებთან ბრძოლაზე უარს აცხადებდნენ. ასე მოხდა 1920 წელს წითელ ხიდთან; იგივე განმეორდა ლაგოდეხის მიმართულებით, სადაც მათ რუსებთან დაძმობილება დაიწყეს; იგივე მოხდა 1921 წელს წითელ ხიდზე, სადაც სამხედრო მოქმედებების დაწყებამდე გვარდიელები მტერს ემეგობრებოდნენ (საგუშაგოს უფროსი მოწინააღმდეგესთან ჩაის მიირთმევდა). საგულისხმოა ტაბახმელას ფრონტზე გვარდიელებს შორის გამართული საუბარი, რომელიც ერტმა ოფიცერმა შემთხვევით მოისმინა. გარდა ამისა, ჩემთვის ცნობილია, რომ ომის დაწყების წინ, ერთმა ქალბატონმა მესანგრეთა ყაზარმებიდან გავლისას, იქ შეკრებილ გვარდიელებს ჰკითხა: „ბოლშევიკების არ გეშინიათო?“ მათ კი უპასუხეს: „რისი უნდა გვეშინოდეს? ჩვენ ყველანი ბოლშევიკები ვართო“. ყოველივე ეს გვარდიელების განწყობაზე მიგვანიშნებს.

***

მთავრობაში არეულობა სუფევდა. მთავრობის თავმჯდომარისგან მხოლოდ აქ შევიტყვე, რომ თურქებს მათი ნეიტრალიტეტის სანაცვლოდ ართვინის ოლქი და არდაგანი დავუთმეთ. გამოკვეთილად უნდა აღვნიშნო: მთავარსარდალმა არაფერი იცოდა თურქებთან გამართული მოლაპარაკების შესახებ. ხელისუფლების აზრით, სამხედრო, თუნდაც მთავარსარდალი, პოლიტიკური საკითხების განხილვისას ზედმეტი იყო. ამიტომ თურქებს ჩვენს საზღვრებში, განსაკუტრებით ბათუმში, გამოჩენა ჩემთვის სრულიად მოულოდნელი გახლდათ. ბათუმში ჩამოსულს ამ ციხესიმაგრის დასაცავად მომზადება მსურდა; ეს ჩვენი უკანასკნელი საყრდენი იყო და რადგან ზღვის მხრიდან გზა თავისუფალი გვქონდა, რესურსებს გარედან მივიღებდით და თავდაცვას გავაგრძელებდით. მაგრამ ბათუმში ფარული, თუმცა უთუოდ ბოლშევიკების მოკავშირე თურქი ჯარის ყოფნა, ამ შესაძლებლობას ხელიდან გვაცლიდა. მთავარსარდალს ამ მოლაპარაკებების შესახებ წინასწარ რომ სცოდნოდა, შესაძლებელი იქნებოდა თურქები აჭარის წყალთან და ჭოროხის ხიდზე გაგვეჩერებინა. ამასობაში კი თურქები უკვე ბათუმის ოლქში შემოვიდნენ და ახალციხეში გადავიდნენ. ბათუმშიც ჩემს უნებართვოდ შემოვიდნენ და ბარცხანას ფორტში დაბინავდნენ. ბათუმის ციხესიმაგრის დაცვა შეუძლებელი გახდა, რადგან მტერი შიგნით იმყოფებოდა; რუსეთის მოკავშირე თურქეთს სხვანაირად ვერ აღიქვამდი.

ბათუმში რომ ჩამოვედი, თურქების პატრული უკვე ქალაქში დადიოდა. უცნაური მდგომარეობა შეიქმნა. კომენდანტს ვკითხე, ამის ნება რატომ დართეთ მეთქი. მიპასუხა, თურქებმა პატრულირება იმიტომ დააწესეს, რაიმე უწესრიგობა არ მოხდესო. ყაზიმ-ბეი მოვითხოვე და პატრულირების შეწყვეტა ვთხოვე. მან პასუხს თავი აარიდა. მაშინ ჩვენი პატრულის გამოყვანა ვბრძანე და ახლა ჩვენი ჯარისკაცები თურქების პატრულს უკან ჯგუფებად დაყვებოდნენ. ამავდროულად, ფორტების დაკავება დავიწყე, თურქებს ჩვენს მტრებად ვთვლიდი, ყაზიმ-ბეის სურვილიც გამოვიცანი - მას ბათუმის ხელში ჩაგდება უნდოდა.

თურქი ჯარის შესახებ მთავრობის თავმჯდომარეს ვესაუბრე. ბათუმში მათი ყოფნის მიზეზი მან საკმაოდ ბუნდოვნად ამიხსნა. მთავრობის წევრებს აინტერესებდათ, შევიდნენ თუ არა ბოლშევიკები ახალციხეში და შემდეგ ხულოში; იქ მათ თურქების ნაწილები ეგულებოდათ და გულწრფელად სწამდათ, რომ მათი იქ ყოფნა ბოლშევიკების შეტევას შეაჩერებდა. საოცარი შორსმჭვრეტელობაა, ვერაფერს იტყვი.

***

ბათუმში მთავრობისადმი მეტად მტრული დამოკიდებულება შეიქმნა. ჩემთან უამრავი ხალხი მოდიოდა, მათ შორის პოლიტიკური მოღვაწეებიც და მეუბნებოდნენ, მთავრობამ ხალხს უღალატა, ქვეყნის თავდაცვაზე არ ზრუნავდაო და ა.შ. და ა.შ. ისინი მთავრობის დაპატიმრებას მოითხოვდნენ. ხალხი მოდიოდა და საიდუმლო საუბრის მიზნით აუდიენციას ითხოვდა. მოდიოდნენ ოფიცრებიც, რომლებიც იგივეს დაუფარავად, ხმამაღლა აცხადებდნენ. შეიძლება ვინმემ მისაყვედუროს, შენთან მოსული ხალხი რატომ არ დააპატიმრეო. მაგრამ მაშინაც და ახლაც მიმაჩნია, რომ შექმნილ ვითრებაში, როდესაც საერთოდ განწყობილება მეტად ამაღლებული იყო, დაპატიმრება დასაშინებელ საშუალებად არ გამოდგებოდა, პირიქით, ეს მთავრობის წინააღმდეგ საერთო სვლებს მისცემდა ბიძგს, რაც საქართველოს მთავრობისთვის არასახარბიელო იქნებოდა. ჩვენ უცხოეთის მისიები გვახლდა. მე, პირიქით, ღიმილით ვპასუხობდი, ამის ნებას არ მოგცემთ, არ იფიქროთ, პასიური მოწმის როლში დავრჩები-მეთქი. ამის ნებას ვერ მივცემდი, რადგან საკმაოდ პატიოსანი ვიყავი საიმისოდ, რომ არა მხოლოდ არ დამეშვა მთავრობის წინააღმდეგ გამოსვლა, არამედ თუნდაც გულგრილად მეყურებინა ამგვარი უკანონო აქტისთვის; ვერ მივცემდი მთავრობის დაპატიმრების ნებას მიცი ცხოვრების ურთულეს მომენტში, მაშინ, როდესაც იგი თავს ყველასგან მიტოვებულად თვლიდა; ამგვარი საქციელი ჩემს ხასიათს არ შეესაბამებოდა. ცხოვრების მძიმე მომენტში უარის თქმა იმ ხალხზე, ვისთანაც ბედმა დამაკავშირა, უნამუსობა იქნებოდა.

მაგრამ გასათვალისწინებელია პოლიტიკური ხასიათის სხვა გარემოებებიც. მთავრობა უნდა გადაგვერჩინა. იგი საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეას განასახიერებდა. მისი დაპატიმრება არ შეიძლებოდა, ვინაიდან ჩვენი მოწინააღმდეგე ბოლშევიკები განაცხადებდნენ, მთავრობა ხალხმა ჩამოაგდოო, და მაშინ დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში დამოუკიდებელი საქართველოს იდეის დამცველი აღარავინ გამოჩნდებოდა. ჩვენი იდეა დამცველებს, მომხრეებს დაკარგავდა. ყურადსაღებია ის ფაქტი, რომ ბათუმში უცხო ქვეყნების - ინგლისის, იტალიის, საფრანგეთის წარმომადგენლები იმყოფებოდნენ.

***

ჩვენი ჩასვლის მოლოდინში კონსტანტინეპოლელმა ქართველებმა კომიტეტი შექმნეს, რომელშიც შედიოდნენ გენერალი მდივანი, ი. კემულარია, ძნელაძე. დანარჩენები არ მახსოვს. საჭირო იყო ჩამომსვლელთათვის შენობის გამოძებნა. გადაწყდა, ამერიკული კომიტეტისთვის ეთხოვათ დახმარება. ამავდროულად, ცნობილი გახდა, რომ მთავრობა პარიზში მიემგზავრებოდა. მთავრობის ზოგიერთი წევრი საკონსულოში იკვებებოდა. აქვე ვიკვებებოდით მე და გენერალი ჩხეტიანი ოჯახებითურთ. სუფრასთან ხშირად ვდავობდით, ერთი მხრივ - მე, მეორე მხრივ - მმართველები. ეს ვაჟბატონები გესლიანად გამოთქვამდნენ უკმაყოფილებას სამხედროებით. ნახეს დაბალი ღობე! ურთიერთობა სულ უფრო და უფრო იძაბებოდა. როცა შევიტყვე, რომ მთავრობა მიემგზავრება, ნ. რამიშვილს მოვახსენე ჩემი აზრი - არ ივარგებს მთავრობის სრული შემადგენლობა ერთბაშად წავიდეს და ევაკუირებულებს არ დაელოდოს-მეთქი. არ ვიცი, ამის გამო თუ სხვა მიზეზით, მაგრამ წავიდნენ მთავორიბს თავმჯდომარე, ე.გეგეჭკორი და კ.საბახტარიშვილი. ნ. რამიშვილი და კანდელაკი კონსტანტინეპოლში დარჩნენ. როცა მთავრობის თავმჯდომარე და ე.გეგეჭკორი მიემგზავრებოდნენ, სხვებთან ერთად წავედი სადგურში მათ გასაცილებლად. ასე მოვიქეცი, რადგან მიმაჩნდა, რომ მთავარსარდალმა წამსვლელი მთავრობა უნდა გააცილოს. ახლა ვნანობ ჩემს საქციელს. სადგურში მთავრობის თავმჯდომარემ გამომშვიდობებისას მითხრა: „მომწერეთ, ბატონო გიორგი, თუ რამე დაგჭირდეთ, მომწერეთ“. ასე დავშორდით ერთმანეთს.

***

ისტორიაში ამბები ხდება არა თავისთვად, არამედ იმ ადამიანთა გამოისობით, ვინც ხალხის ბედს განაგებს. ისტორიკოსებისთვის უეჭველად სასურველი და საინტერესო იქნება ცოდნა როგორც ხალხის მმართველ პირთა დახასიათებისა, ისე მათი მეთოდებისა - რა ურთიერთობები ჰქონდათ, როგორ მართავდნენ.

დაბეჯითებით ვამბობ: - სამშობლოს გულწრფელად მოყვარული და, რასაკვირველია, ჩვენი მმართველებისგან განსხვავებული ინტელექტის მქონე ხალხის ხელში საქართველოს ბედი სულ სხვაგვარად წარიმართებოდა.

თბილისი, 2014წ.

Saturday, February 18, 2017

მანე, მონე, რენუარი, სეზანი, ვან გოგი, გოგენი, ტულუზ ლოტრეკი - აზრები კორიფეებზე...

„...გამოფენებზე დამთვალიერებლები უფრო მაინტერესებს, ვიდრე იქ გამოფენილი მხატვრობა; ასევე ვარ განწყობილი აქ, შემოდგომის სალონში, სეზანის დარბაზის გამოკლებით. სინამდვილე მთლიანად მის მხარეზეა: ამას მეტყველებს სქელი, გაჯერებული სილურჯე, წითელი ფერი, უჩრდილო მწვანე და ღვინის ბოთლების მოწითალო სიშავე.

... შეიძლება წარმოვიდგინოთ, რომ ვინმე მონოგრაფიას დაწერს ლურჯ ფერზე, პომპეის კედლის მხატვრობის სქელი ცვილისებრი სილურჯიდან მოყოლებული, შარდენსა და სეზანამდე: საოცარი განვითარების გზაა!

სეზანის ძალიან თავისებურ ლურჯს ეტყობა ეს წარმომავლობა. იგი მე-18 საუკუნის ლურჯია, რომელიც შარდენმა პრეტენზიულობისაგან განძარცვა, ხოლო ახლა სეზანთან მკვეთრად ერთმნიშვნელოვანი გახდა. 

შარდენი საერთოდ შუამავალი იყოლ მისი ხილი აღარ ფიქრობს სუფრაზე მოიწონოს თავი. იგი სამზარეულო მაგიდაზე ყრია და არად აგდებს, ლამაზად შეიჭმება თუ არა.

სეზანის ხილი კი საერთოდ არ იჭმება, ისე საგნობრივად რეალური გახდა, არის და ვერც ვერაფერს დააკლებ“, - რაინერ მარია რილკე

***

„მათ ხშირად საყვედურობენ, რომ ისინი შთაგონებულნი არიან იაპონური გრავიურებით... 

რა თქმა უნდა, იაპონელი აკვარელისტების ნათელმა ჰორიზონტებმა და მშვენიერმა მთრთოლვარე ლაქებმა - განცვიფრებაში მოიყვანა ასფალტივით ბნელი ჩვენი ფერწერის ტრადიციული სკოლა და აიძულა მხატვრები გადასხვაფერებულიყვნენ. იაპონელებისათვის დამახასიათებელი გამომსახველობითი საშუალებების უბრალოებამ და ეფექტების ინტენსივობამ მოხიბლა ახალგაზრდა მხატვრები და გაიყვანა ისინი ჰაერითა და სინათლით სავსე ფერწერის გზაზე, გზაზე, რომლითაც დღეს ყველა ნიჭიერი ახალბედა მიემართება“, - ემილ ზოლა

***

„ფრანგულ ფერწერაში იმპრესიონიზმის ეპოქა, რომელიც ოცდაათ წელს გაგრძელდა, მე წარმომიდგება ახალი აღორძინების ეპოქად, XIII საუკუნის შემდეგ ფრანგული პლასტიკური გენიის უმაღლეს გამოვლინებად, ყოველივე იმ საუკეთესოს საფუძვლად, რაც თანამედროვე ხელოვნებაში მოგვეპოვება“, - ლიონელო ვენტური

„მანემ საფუძველი ჩაუყარა ახალ მხატვრულ კულტურას, რომელიც მონემ, რენუარმა, სეზანმა, ვან გოგმა და ყველა დანარჩენმა მხატვარმა თავისებურად განავითარა.

...მიდიოდნენ რა სხვადასხვა გზით - ზოგი საკუთარი აღქმის ძალას ეყრდნობოდა, ზოგი თვისი შემოქმედებითი წარმოსახვის უნარს, ზოგი კი - ზუსტ, კარგად გააზრებულ თეორიას, - ეს მხატვრები ბუნების ცოდნას, საკუთარ კულტურას, როგორც ლიტერატურულს, ასევე ესთეტიკურს, იმისთვის იყენებდნენ, რომ ხელოვნების საგნები შეექმნათ, რომელთა ღირებულება მათი ფორმითა და ფერით უფრო იქნებოდა განპირობებული, ვიდრე ასახულ საგანთან სურათის მსგავსებით. თვალს თუ გადავავლებთ ხელოვნების განვითარებას საუკუნეთა მანძილზე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ყურადღების ასეთი გადატანა ფორმასა და ფერზე მანედან ტულუზ-ლოტრეკამდე თითქმის არ ეხებოდა ამ მხატვრების სტილის მიმართულებას, რადგან ყოველ დიდ ხელოვნებაში გამომსახველობას ყოველთვის ნთქავდა სახის შექმნისადმი მისწრაფება. და მაინც, ეს მსუბუქი გადართვაც კი საკმარისი აღმოჩნდა, რათა შექმნილიყო ახალი დებულება ხელოვნებაში, წარმოქმნილიყო ახალი ძალა, რომელმაც გარდაქმნა არა მარტო ფერწერა, არამედ სკულპტურაც, არქიტექტურაც, მუსიკაც და ლიტერატურაც, კრიტიკის ჩათვლით“, - ლიონელო ვენტური

***

„...იმპრესიონიზმისა და პუანტელიზმის შემდგომ, იწყება მხატვრობის თვითმიზნობის განმტკიცება, ფორმის, ფერადობის და ხაზულობის თვისებების შეგნება. მხატვრის თვითმიზნობის იდეამ აიძულა ცნობილი ფრანგი მხატვარი გოგენი წასულიყო კუნძულ ტაიტიზე, და ამას მოყვა გოგენის მიერ უშუალოდ შეგნებული ბუნების ფორმა. გოგენის მხატვრული მონაპოვარი შემდეგ მეორე ფრანგმა მხატვარმა - სეზანმა გააღრმავა, რომლის მიერ შექმნილი მხატვრული ფორმა ბრწყინვალედ ადასტურებს გოგენის მხატვრულ მონაპოვარს“, - დავით კაკაბაძე

***

„არიან მხატვრები, რომელთაც თითქოს ეშიანიათ ქალისა, განსაკუთრებით შიშველი ქალისა, და გაურბიან მის დახატვას. ასეთია, მაგალითად, პოლ სეზანი, რომელიც ფიქრობს, ოთხი ფრანკი ძალიან დიდი გასამრჯელოა ტიტველი მოდელის ერთი სეანსისთვისო. 

ქალის მოდელის წინაშე ის უპირატესობას ანიჭებდა ვაშლს, თუნდ დამჭკნარს, ყვავილს, თუნდ ხელოვნურს“, - გერონტი ქიქოძე

***

„პარიზში ჩასვლის პირველი დღეებიდანვე მომაჯადოვა სეზანმა“, - ლადო გუდიაშვილი

***

პაბლო პიკასო - ილია ერინბურგი
„ახალგაზრდა ტულუზ-ლოტრეკი შთაგონებული იყო დეგათი. გამოჩნდნენ ახალი დიდი მხატვრები - ვან გოგი და გოგენი. მათ ბევრი რამ ისწავლეს იმპრესიონისტებისაგან, მაგრამ სხვა გზით წავიდნენ: ერთს იზიდავდა ფსიქოლოგიური გამომსახველობის ძალა, მეორეს ეგზოტიკა, სიმბოლიზმის პოეზია...

...იმპრესიონისტების საქმის გაგრძელება და დამთავრება წილად ხვდა მხატვარს - პოლ სეზანს, რომელიც სამოცდაათიან წლებში მკრალ ვარსკვლავად მოჩანდა ნათელ თანავარსკვლავედში, - სამოცდაათიანი წლების მისი პეიზაჟები გვახსენებენ სხვა იმპრესიონისტების ნამუშევრებს. ერთხანს იგი პისაროსთან მუშაობდა, გზავნიდა თავის ნამუშევრებს გამოფენებზე. შემდეგ თითქოს გაქრა. ოც წელზე მეტხანს დაჰყო მან პარიზისგან მოშორებით, იშვიათად თუ ვინმეს ხვდებოდა და არავის უჩვენებდა თავის ნამუშევრებს.

ზოგჯერ წერდნენ, რომ სეზანმა გაწყვიტა კავშირი იმპრესიონისტებთანო. მე ვფიქრობ, მან კიდევ უფრო განავითარა და გააღრმავა; მისი ყოველი ძიება მიმართული იყო იქითკენ, რისკენაც ისწრაფოდნენ მონე, პისარო, სისლეი, - ბუნების რეალურობის გადმოცემისაკენ. იგი ამბობდა: „იმპრესიონიზმისაგან უნდა შეიქმნას რაღაც მყარი და მტკიცეო...“, - ილია ერენბურგი.