Wednesday, December 7, 2016

ჯორჯ რ.რ. მარტინი Game of Thrones-ის შესახებ: არ ელოდოთ ბედნიერ დასასრულს

ეპიკური ფენტეზის ჟანრის რომანთა სერიის - „ყინულისა და ცეცხლის“ სიმღერის ავტორის, ჯორჯ მარტინის განცხადებით, მკითხველები და სერიალ „სატახტოთა თამაშების“ მოყვარულები სერიის მეექვსე წიგნით - „ზამთრის ქარებით“ შესაძლოა უკმაყოფილონი დარჩნენ.

„ყინულისა და ცეცხლის“ სიმღერის მეექვსე ნაწილის - „ზამთრის ქარების“ დასრულების თარიღი რამდენჯერმე შეიცვალა. ავტორს არც იმის თქმა შეუძლია, როდის დაასრულებს წიგნის წერას. მიუხედავად ამისა, როგორც ჩანს, HBO „სატახტოთა თამაშების“ მეშვიდე სეზონის გაშვებას წიგნის მაღაზიაში გამოჩენამდე გეგმავს.

„წიგნში, რომელსაც ვწერ, ამ დროისთვის არაერთი ბნელი თავია. მას „ზამთრის ქარები“ ჰქვია. 20 წლის განმავლობაში გაფრთხილებდით, რომ „ზამთარი მოდის“. ზამთარი - ეს ხომ ის დროა, როდესაც სიკვდილი, სიცივე, ყინული და სიბნელე ავსებს სამყაროს, ასე, რომ, „ზამთრის ქარები“ არ იქნება ისეთი „ბედნიერი“, როგორსაც ელიან. ზოგიერთი პერსონაჟი ძალიან ბნელ ადგილას აღმოჩნდება.

კლასიკური სტრუქტურის ნებისმიერ ნაწარმოებში, იქამდე, სანამ ყველაფერი კარგად იქნება, მოვლენები უარესდება...", - განაცხადა მარტინმა.

არსებობდა მოსაზრებაც, რომ ამ სერიის მეშვიდე წიგნი - „გაზაფხულის სიზმრები“ „ზამთრის ქარებთან“ ერთად გამოვიდოდა, თუმცა თავად ავტორი ამ ვერსიას უარყოფს.
მისივე თქმით, „ყინულისა და ცეცხლის“ სიმღერის დასასრული შესაძლოა სულაც არ იყოს ისეთი, როგორსაც ელიან.

წყარო - The Telegraph

Tuesday, December 6, 2016

ჰეკლბერი ფინის თავგადასავალი და ნუ მოკლავ ჯაფარას სასკოლო პროგრამიდან ამოიღეს

„ჰეკლბერი ფინის თავგადასავალი“ და „ნუ მოკლავ ჯაფარას“ ვირჯინიის სკოლების ნაწილში, სასწავლო პროგრამიდან ამოიღეს. მიზეზი მშობლების საჩივარია, რომლის თანახმად აღნიშნული წიგნები რასისტული დისკრიმინაციის მატარებელია.

ჰარპერ ლისა და მარკ ტვენის შედევრები სასკოლო მასალებიდან ერთ-ერთი მოსწავლის დედის ოფიციალური საჩივრის  გამო ამოიღეს. თავად ბავშვის ერთ-ერთი მშობელი ფერადკანიანია.

საჩივრის მთავარი მიზეზიკი ორივე რომანში ხშირად გამოყენებული სიტყვა - „ზანგი“ იყო.

„ნუ მოკლავ ჯაფარას“ და „ჰეკლბერი ფინის თავგადასავალი“ მოზარდ მკითხველებში დიდი პოპულარობით სარგებლობს.

ა.შ.შ.-ს ბიბლიოთეკების ასოციაციის მონაცემებით, მარგარ ეტეტვუდის „მხევლის წიგნთან“, „ანა ფრანკის დღიურებთან“ და „რომეო და ჯულიეტასთან“ ერთად, ისინი ყველაზე მოთხოვნადი წიგნების სიის სათავეში არიან.

ნიკოლო მაკიაველი - სამხედრო ხელოვნებისათვის

ნაწყვეტი ბაჩანა ბრეგვაძის ესსედან - „ნიკოლო მაკიაველი“

„სასარგებლოა ისიც, რომ მტრისადმი ზიზღის გრძნობას უნერგავდე შენს მებრძოლებს; ასე იქცეოდა სპარტელი აგელაოსი, რომელიც თავისი ჯარისკაცების თვალწინ აშიშვლებდა რამდენიმე სპარსელს, რათა ამ უსუსური და უნიათო სხეულების შემყურე მის მეომრებს შეეგნოთ, რომ ასეთი მტრების შიში მხოლოდ მხდალს თუ შეიძლება ჰქონოდა.

მეორენი თავიანთ მებრძოლებს იძულებით აქეზებდნენ საომრად და წინასწარ უცხადებდნენ, რომ ხსნის ერთადერთი იმედი მხოლოდ გამარჯვება იყო.

ეს უკანასკნელი საშუალება ყველაზე ქმედითია და ჯარისკაცებში ყველაზე უკეთ ავითარებს სიმხნევეს. ამ სიმხნევესვე განამტკიცებს სიყვარული სამშობლოსადმი, ისევე როგორც მხედართმთავრისადმი ერთგულება და ნდობა.

ნდობის სათავე კი სვიანად ხმარებული საჭურველი, ურყევი საომარი წყობა, მოპოვებული გამარჯვებები და მხედართმთავრის სახელი და დიდება გახლავთ. სამშობლოს სიყვარული ბუნებით თანდაყოლილი გრძნობაა, მხედართმთავრის სიყვარულს კი მისი ნიჭი განაპირობებს, რომელიც ამ შემთხვევაში ყოველგვარ ქველმოქმედებაზე უმჯობესია.

აუცილებლობა მრავალსახოვანია, მაგრამ ის უპირობო ხდება, როცა მთელი არჩევანი ერთადერთი შესაძლებლობით შემოიფარგლება: სიკვდილი ან გამარჯვება“.

***

„ყოველივე ის, რაც სასარგებლოა მტრისთვის, საზიანოა შენთვის; ყოველივე ის, რაც სასარგებლოა შენთვის საზიანოა მტრისათვის. იმას, ვინც ომის დროს მოწინააღმდეგეს უფრო ფხიზლად ადევნებს თვალს და უფრო გულმოდგინედ წვრთნის თავის ლაშქარს, ნაკლები საფრთხე ემუქრება და შეუძლია გამარჯვების უფრო მეტი იმედი ჰქონდეს“.

„ყველაზე კარგი ჩანაფიქრი ის ჩანაფიქრია, რომელიც მის ასრულებამდე დაფარული რჩება მტრისათვის“.

„უნდა გქონდეს იმის უნარი, რომ ბრძოლის ველზე სწრაფად შეიცნო ხელსაყრელი ვითარება და დროულად ისარგებლო ამით. ეს ხელოვნება ყოველგვარ სხვა ხელოვნებაზე სასარგებლოა“.

„თუკი მოწინააღმდეგის მოლაშქრეთა ნაწილი შენს მხარეზე გადმოვა და ერთგულად გემსახურება, ყოველთვის დიდ წარმატებად მიიჩნიე ეს. მოღალატენი უფრო მეტად ასუსტებენ მოწინააღმდეგეს, ვიდრე მოკლულნი, თუმცა ისინი საეჭვონი ჩანან ახალი მეგობრების თვალში და საძულველნი - ძველების თვალში“.

„ძნელი მისი ძლევა, ვინც მტრის ძალებსაც კარგად იცნობს და თავის ძალებსაც. მოლაშქრეთა სიმამაცე უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მათი სიმრავლე, მაგრამ ხელსაყრელი პოზიცია ზოგჯერ სიმამაცეზე უფრო სასარგებლოა და მომგებიანი. ყოველგვარი მოულოდნელობა აფრთხობს ლაშქარს; ის გულგრილია ყოველივე ჩვეულისა და თანდათანობითის მიმართ. ამიტომ შეაჩვიე შენი ჯარი მტერს და ხანმოკლე შეტაკებებით გააცანი იგი, ვიდრე გადამწყვეტი ბრძოლისათვის დასძრავდე ჯარისკაცებს“.

„ვინც უთავბოლოდ მისდევს უკუქცეულ მტერს, მხოლოდ იმას მიელტვის, რომ მძლეველიდან ძლეულად იქცეს“.

„ვინც ჯარის მომარაგებაზე არ ზრუნავს, მანამდე დამარცხდება, სანამ ხმალს იშიშვლებდეს“.

„თუ გსურს დღისით გაიგო, ჯაშუში ხომ არ შემოგეპარა ბანაკში, უბრძანე ყველამ თავ-თავის კარავს მიაშუროს“.

„უნდა შეგეძლოს გადაწყვეტილებების შეცვლა, თუკი ამჩნევ, რომ მოწინააღმდეგემ გამოიცნო იგი“.

„მშვიდობის დროს სიმკაცრითა და სასჯელის შიშით დაიურვე ჯარისკაცები, ომის დროს კი იმედიტა და ჯილდოს აღთქმით წააქეზე ისინი“.

„ძნელია მოულოდნელობასთან ბრძოლა, ყოველივე წინასწარ გათვალისწინებულთან - ადვილი“.

„ხალხი, იარაღი, ფული და პური - აი, ომის სასიცოცხლო ძალა, მაგრამ ამ ოთხიდან უმთავრესია პირველი ორი, ვინაიდან ხალხითა და იარაღით ყოველთვის შეიძლება ფულისა და პურის შოვნა, მაშინ, როდესაც მარტოოდან ფულითა და პურით ვერც ხალხს იშოვი და ვერც იარაღს“...

გამომცემლობა "ლითერა"

Monday, December 5, 2016

ნიკოლო მაკიაველი - ლომი და მელა

უნდა გვახსოვდეს, რომ არსებობს ბრძოლის ორი სახე: ერთია ბრძოლა კანონების, ხოლო მეორე - ძალის მეშვეობით. 

პირველი ნიშნეულია ადამიანებისათვის, მეორე კი მხეცებისათვის. მაგრამ რაკი პირველი ხშირად არასაკმარისია, ძალაუნებურად უნდა მივმართოთ ხოლმე მეორეს. ამიტომ მთავრისათვის აუცილებელია, რომ თანაბარი წარმატებით იბრძოდეს როგორც მხეცი და როგორც კაცი.

სწორედ ასეთი, თუმცაღა შეფარვით გამოთქმული შეგონებით მიმართავდნენ მთავრებს ძველი მწერლები, რომლებიც აღნიშნავდნენ, რომ აქილევსს და ძველი დროის ბევრ სხვა მთავარსაც აღსაზრდელად აბარებდნენ კენტავრ ქირონს, რათა მისი მეთვალყურეობით დავაჟკაცებულიყვნენ:

ამ ნახევრად მხეცისა და ნახევრად კაცის ზედამხედველობას აქ მხოლოდ ის აზრი აქვს, რომ მთავარი უნდა ითვისებდეს და ისისხლხორცებდეს ორივე ბუნებას, და რომ ერთი მეორის გარეშე უდღეურია.

ამრიგად, თუ მთავარი იძულებული იქნება იბრძოდეს როგორც მხეცი, ცხოველთა მთელი სიმრავლიდან ლომსა და მელას უნდა ირჩევდეს, ვინაიდან ლომს არ შეუძლია თავი დაიცვას გველისგან, მელას - მგლისგან. მაშასადამე, მელა უნდა იყო, რომ შენიშნო გველი, და ლომი, რომ დაიფრინო მგლები.

იმას, ვინც მხოლოდ ლომობას იჩემებს, ბევრი რამ არ ესმის.

Friday, December 2, 2016

ლეონარდო და ვინჩი - ატლანტიკური კოდექსი


ნაწყვეტი ბაჩანა ბრეგვაძის ესსედან - „ნიკოლო მაკიაველი“

ლეონარდო და ვინჩის „ატლანტიკურ კოდექსში“ ავტორის ცაცია ხელით ჩაწერილია მომწამლავ ნივთიერებათა (თანადროული ქიმიური თუ ბაქტერიოლოგიური იარაღის პროტოტიპი) დამზადების რამდენიმე რეცეპტი:

„აიღე დარიშხანი და გოგირდს ან რეალგარს შეურიე იგი. საშუალება - ვარდის წყალი. გამოხდილი გომბეშოს სისხლი. ცოფიანი ძაღლის დუჟი და გამოხდილი შინდის წვენი. ტარენტული ობობა. სპილენძის ჟანგისა და შხამიანი კირის ფხვნილი ხომალდებზე შესატყორცნად“...

ან კიდევ:

„გალერებზე შხამიანი ფხვნილის შესაფრქვევად: ერთად დანაყილი კირი, აურიპიგმენტი, სპილენძის ჟანგი პატარა ბალისტებით უნდა ისროლო მტრების შუაგულში.

მაგრამ ფრთხილად იყავი, რომ ქარმა შენკენ არ შემოაბრუნოს ეს მტვერი. ანდა ცხვირ-პირი აკრული გქონდეს სველი ტილოთი, რომელიც ხელს უშლის მტრის შეღწევას“.

Thursday, December 1, 2016

პოლ ვალერი - დიქტატურის კონცეფცია

დიქტატურის პოლ ვალერისეული კონცეფციის თანახმადაც, აბსოლუტური ერთმმართველობის მოთხოვნილება, მაკიაველისა არ იყოს, სწორედ ერის ცხოვრების კრიზისულ მომენტში იჩენს ხოლმე თავს, როცა ათასგვარი სიმპტომი უტყუარად მოწმობს, რომ სახელმწიფო მექანიზმი სრულიად უვარგისი და უმაქნისი ხდება; როცა თანდათანობით მძაფრდება უმწეობისა და გარდუვალი აღსასრულსი შეგრძნება, და როცა ყველა ისე გრძნობს თავს, როგორც დასაღუპად განწირული ხომალდის მგზავრი:

„სწორედ ამ დროს გარდაუვალად ყალიბდება სულებში იდეა იმის საპირისპიროსი, რაც არის: - დაბნეულობის, არეულ-დარეულობის, საყოველთაო ყოყმანის მაკომპენსირებელი იდეა... როგორც შიმშილი იწვევს ნუგბარი ხორაგით დაზვინული ხონჩების წარმოდგენას, ხოლო წყურვილი - სანუკვარი სასმელებისას, ასევე კრიზისის, წინასწარ საგრძნობი საფრთხის მტანჯველი მოლოდინი ბადებს იმის მოთხოვნილებას, რომ ბოლოს და ბოლოს, იხილო ძალაუფლების მოქმედება, ჩასწვდე ამ მოქმედების შედეგთა არსს, - და უმრავლესობის სულში აყალიბებს ძლევამოსილი, სწრაფი, გადამჭრელი, ყოველგვარი დაბრკოლებისა თუ პირობითობის, ყოველგვარი პასიური წინააღმდეგობისაგან თავისუფალი ქმედითობის ხატებას. ეს ქმედითობა შეიძლება მიეწერებოდეს ერთს და მხოლოდ ერთს. მხოლოდ ერთ თავში შეიძლება აღიძრას ცნებების საქმედ ქცევის, უსრულქმნილესი კოორდინაციის წმინდა ხილვა. არის მსჯელობის ფაქტორთა გარკვეული ერთობლიობა და ორმხრივობა, ერთგვარი მძლეთა-მძლე ძალა იმ ერთპიროვნულ გადაწყვეტილებებში, რაც მიუღწეველი და მიუწვდომელია მოთათბირე სიმრავლისათვის.

ამრიგად, როცა დიქტატურა მყარდება, როცა ერთადერთი ხელში იღებს ძალაუფლებას, საზოგადოებრივი საქმეების მთელ მსვლელობას კონკრეტული, მიზანსწრაფული ნებელობა განაპირობებს და მართვა-გამგებლობის ყველა აქტი ერთი გარკვეული პიროვნების სტილით აღიბეჭდება...

დიქტატორი, ბოლოს და ბოლოს, მოქმედებათა მთელი სირთულის ერთადერთი მფლობელი ხდება. ის ისრუტავს და ითვისებს ყოველგვარ ფასეულობას, საკუთარ თვალსაზრისამდე დაჰყავს ყველა თვალსაზრისი. სხვა პიროვნებებს ის თავისი აზრის იარაღად აქცევს, აზრისა, რომელიც, მისი წარმოდგენით,ყველაზე სწორ და ყველაზე გამჭრიახ აზრად მიაჩნია ხალხს, რაკიღა ის ყველაზე თამამი და ყველაზე ბედნიერი აზრი აღმოჩნდა საყოველთაო მღელვარებისა და დაბნეულობის დროს. მან დაამხო უმწეო და მიხრწნილი ხელისუფლება, განდევნა უღირსი და უუნარო ხალხი და მათ თან მიაყოლა კანონები და ჩვეულებები, რომლებიც იწვევდა უთავბოლობას, სიზანტეს, უსარგებლო პრობლემებს, ასუსტებდნენ სახელმწიფო ზამბარებს. განდევინილთა შორისაა თავისუფლებაც...“

პოლ ვალერი, დიქტატურისათვის, ფრანგულიდან თარგმნა ბ. ბრეგვაძემ, „ცისკარი“, 1979წ.

Wednesday, November 30, 2016

ბაჩანა ბრეგვაძე - ნიკოლო მაკიაველი

ბაჩანა ბრეგვაძის ესსე იტალიელი პოლიტოლოგის, სამხედრო თეორეტიკოსის, დიპლომატის და ფილოსოფოსის ნიკოლო მაკიაველის (1469–1527 წწ.) შესახებ.

***

„ძალაუფლება მისი ბოროტად გამოყენების გარეშე მთელ თავის მომხიბვლელობას კარგავს“.

***

გადმოცემით, როცა ნეაპოლის მეფემ ფერდინანდ II-მ - ეს იგივე ესპანეთის მეფე ფერდინანდ V არაგონელია (1452-1516), რომელიც თავის საშინაო პოლიტიკაში ეყრდნობოდა თავისსავე ინკვიზიციას და „სანტა ჰერმანდადს“ (1476) და რომლის მარჯვენა ხელიც იყო ესპანეთის პირველი „დიდი ინკვიზიტორი“ ტორკემადა (1420-1492) - დიახ, როცა ამ ვერაგმა, სასტიკმა და დაუნდობელმა მბრძანებელმა შეიტყო, რომ პაპის ტახტზე ალექსანდრე VI-ის სახელით აყვანილ იქნა ესპანელი დიდებული როდერიგო ბორხა (იტალ. ბორჯა), თვიტ ეს გულქვა კაციც კი, რომელსაც თავისი შვილების დაკრძალვაზეც არ გადმოუგდია ცრემლი, მწარედ ატირდა თურმე. ალექსანდრე VI-მ სულ მალე დაამტკიცა, რომ ფერდინანდს საკმარისზე მეტი მიზეზი ჰქონდა სატირლად. ფრანჩესკო გვიდარჩინი 1529 წელს წერდა: „მე უფრო მეტად, ვიდრე სხვა ვინმეს, მეზიზღება მღვდელმთავართა პატივმოყვარეობა, ანგარება და გახრწნილება, არა მარტო იმიტომ, რომ თითოეული ამ ბიწთაგანი ზიზღის ღირსია, არამედ იმიტომაც, რომ ერთად თუ ცალ-ცალკე, ისინი ყველაზე ნაკლებ შეჰფერის იმ ხალხს, ღვთის რჩეულ მსახურებად რომ მოაქვთ თავი...ჩემი სამსახურებრივი მდგომარეობა არა ერთი და ორი პაპის გვერდით ყოველთვის აღმიძრავდა იმის სურვილს, რომ სიდიადის მწვერვალზე მეხილა ისინი, ვინაიდან ჩემი საკუთარი კეთილდღეობა მჭიდროდ გახლდათ დაკავშირებული ამ სიდიადესთან. მაგრამ ეს უკანასკნელი რომ არა, ჩემი თავივით შევიყვარებდი მარტინ ლუთერს, იმიტომ კი არა, რომ თავი დამეხსნა იმ მოვალეობებისაგან, რომლებსაც ქრისტიანული მოძღვრება გვაკისრებს... არამედ იმიტომ, რომ არამზადების ეს ხროვა ოდესმე მაინც მეხილა ჩაკეტილი იმ საზღვრებში, სადაც ისინი იძულებულნი იქნებოდნენ ან ბიწზე აეღოთ ხელი, ან თავიანთ პრივილეგიებზე“.

***

რაკი სხვისი დაპყრობის თავი არა აქვს, თვითონ უნდა იქნეს დაპყრობილი - ასეთია სახელმწიფოთა მაშინდელი ურთიერთობის მგლური კანონი.

***

„დაპყრობის ჟინი, - წერს მაკიაველი, - სავსებით ბუნებრივი და ჩვეულებრივი რამ გახლავთ; და ყოველთვის, როდესაც ამ ჟინსაა აყოლილი კაცი, რომელსაც მისი დაცხრობის ძალი შესწევს, მას კი არ გმობენ, არამედ, პირიქით, აქებენ“.

***

პატარა ნიკოლო გულმოდგინედ სწავლობს წერა-კითხვასა და არითმეტიკას. თორმეტი წლისა უკვე ლათინურად წერს თხზულებებს პაოლო რონჩილიონეს სკოლაში. სიჭაბუკეში წარმატებით ეუფლება იურიდიული და ეკონომიკური მეცნიერებების საფუძვლებს და იმავე დროს, ხარბად ეწაფება ძველ ბერძნულ, რომაულ და იტალიურ მწერლობას, ფილოსოფიას, ისტორიოგრაფიას: პლატონი და არისტოტელე, თუკიდიდე და პოლიბიოსი, ციცერონი და პლინიუსი, პლუტარქე და ტიტუს ლივიუსი. დანტე და პეტრარკა - აი, მისი უსაყვარლესი ავტორები, რომლებსაც სიცოცხლის უკანასკნელ დღეებამდე თავის ბრძენ მრჩევლებად და მასწავლებლებად თვლის.

***

თხუთმეტი წელი ემსახურა მაკიაველი რესპუბლიკას კანცლერის პოსტზე. ამ ხნის განმავლობაში მან დაწერა ოთხი ათასზე მეტი წერილი და მოხსენებითი ბარათი, უამრავი კანონპროექტი, ადმინისტრაციული განკარგულება, სამხედრო ბრძანება; კიდით-კიდემდე შემოიარა თითქმის მთელი იტალია, ოცდასამჯერ იყო საზღვარგარეთ: რესპუბლიკა საგანგებო დიპლომატიური მისიით გზავნიდა მას იტელიელი მთავრების, რომის პაპის, საფრანგეთის მეფის, გერმანიის იმპერატორის კარზე.

***

პრაქტიკული პოლიტიკის პრობლემების კვლევისას, მაკიაველის ყურადღების ცენტრში ყოველთვის იდგნენ ძლიერნი ამა ქვეყნისანი. ამ მხრივ, ნიშანდობლივია მისი ინსტრუქცია ესპანეთის იმპერატორის, კარლოს V-ის კარზე ფლორენციის რესპუბლიკის ელჩის - რაფაელო ჯიროლამისადმი: „...უწინარეს ყოვლისა, თქვენ უნდა შეისწავლოთ იმპერატორის ხასიათი: თვითონ მართავს სახელმწიფოს თუ სხვებს ანდობს მის მართვას, ძუნწია თუ უხვი, ომის მოსურნეა თუ მშვიდობის მოყვარე, რა უფრო ძლიერია მასში: პატივმოყვარეობა თუ რაიმე სხვა ვნება, პატივისცემით სარგებლობს თუ არა თავის ქვეშევრდომთა შორის, რანაირი მრჩევლები ახვევია გარს, რა სურთ ამ მრჩევლებს: ახალ-ახალი ომებისთვის აქეზებენ თუ ურჩევენ, ისარგებლოს თავისი ახლანდელი მდგომარეობით, რაც ესოდენ ხელსაყრელია მისთვის? თქვენ უნდა დაუკვირდეთ აგრეთვე იმპერატორისაგან განკერძოებით მცხოვრები ბარონებისა და დიდებულების განწყობილებას, გაიგოთ, დიდია თუ არა მათი გავლენა და ძლიერება, კმაყოფინი არიან თუ არა იმპერატორით, ანდა, თუ უკმაყოფილონი არიან, რა გზით შეუძლიათ ავნონ მას, და შეუძლია თუ არა საფრანგეთს მათი მოსყიდვა და გადაბირება?“

***

პოლიტიკური მოღვაწეობის სფერო, მაკიაველის თვალსაზრისით, ეთიკის იდეალური სამყარო კი არ არის, არამედ რეალური, დროისა და სივრცის კონკრეტულ პირობებში არსებული, ცოცხალი, დინამიური და ერთთავად ცვლადი სინამდვილე.

***

„მაკიაველი ერთგვარ ღვთაებად სახავს სამშობლოს: ის მორალსა და კანონზედაც უმაღლესია. მსგავსად იმისა, როგორც ასკეტების ღმერთი ნთქავდა პიროვნებას, მსგავსად იმისა, როგორც ინკვიზიტორები ღვთის სახელით კოცონზე წვავდნენ მწვალებლებს, მაკიაველის თვალსაზრისით, სამშობლოს გულისათვის ყველაფერი დასაშვებია: ის, რაც დანაშაულად ითვლება კერძო ცხოვრებაში, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში უზენაესი ქების ღირსია... ღმერთი ზეციდან მიწაზე ჩამოვიდა და სამშობლო დაერქვა, და ის უწინდებურად შიშის ზარს სცემდა ადამიანებს. მისი ნება, მისი ინტერესები, აი, რა გახლდათ უზენაესი კანონი“.

***

სამშობლოს თავისუფლებისა და სახელმწიფოს აბსოლუტური უფლებამოსილების საკურთხეველზე, რომელიც თვითონვე აღმართა, მან უყოყმანოდ მიიტანა მსხვერპლად პიროვნების თავისუფლება და ადამიანის წმინდათაწმინდა უფლებები, რომელთ ნაცვლად მოქალაქეს მხოლდო მოვალეობანი დარჩა. ერთხელ პოლ ვალერიმ კლემანსოს მისამართით თქვა: „ის აღმერთებდა საფრანგეთს და ჭირის დღესავით სძულდა ყველა ფრანგი“. ამ ირონიული შენიშვნის თანახმად, კლემანსო შეიძლება მაკიაველის უშუალო მემკვიდრედ ჩაითვალოს.

***

„როდესაც საქმე სამშობლოს ინტერესებს ეხება, თავი უნდა შევიკავოთ იმაზე მსჯელობისაგან, სამართლიანია ესა და ეს გადაწყვეტილება თუ უსამართლო, ლმობიერია თუ სასტიკი, საქებია თუ საძრახისი; ანგარიში არ უნდა გავუწიოთ არავითარ თვალსაზრისს და მივიღოთ მხოლოდ ის გადაწყვეტილება, რომელიც ხელს უწყობს მისი არსებობისა და თავისუფლების შენარჩუნებას“.

***

ფლორენციის რესპუბლიკის მეორე კანცლერს - ნიკოლო მაკიაველის სულ სხვაგვარად ესახებოდა მშობლიური ქალაქის მდგომარეობა:

„ჩვენ ვერ ვხედავთ მოქალაქეთა შორის ვერც თანხმობას და ვერც ერთსულოვნებას, ანდა, თუ ვხედავთ, მხოლოდ მათ შორის, რომლებიც ერთიანდებიან სახელმწიფოსა თუ კერძო პირთა მიმართ რაიმე ბოროტმოქმედების ჩასადენად. აღარც სარწმუნოება არსებობს და აღარც ღვთის შიში. ფიცსა და აღთქმას მხოლოდ მანამდე ასრულებენ, სანამდის ამას მოითხოვს მათი ანგარება. დიახ, ფიცს მხოლოდ იმისთვის დებენ, რომ გატეხონ და დაარღვიონ: ის სხვა არა არის რა, თუ არა სხვისი მოტყუების საშუალება, და, რაც უფრო თვალთმაქცურადაა შენიღბული ეს ტყუილი, მით უფრო მეტ პატივს იმსახურებს ხალხის თვალში. ყველაფერი, რაც შეიძლებოდა გახრწნილიყო, უკვე გაიხრწნა... კანონებს არ შესწევთ იმის ძალა, რომ ბოლო მოუღონ ამ საყოველთაო გახრწნილებას, ვინაიდან მათ რყვნის და ბღალავს ზნე-ჩვეულებების უკეთურება. აქედან იღებს დასაბამს სიხარბე, სწრაფვა არა ჭეშმარიტი დიდების, არამედ სამარცხვინო პატივის მიმართ, რაც, თავის მხრივ, ბადებს სიძულვილს, მტრობას, უთანხმოებას, შუღლს, სისხლისღვრას, დევნას, წამებას, სიკეთის დათრგუნვას და ბოროტების აღზევებას. საკუთარი სიქველის მოიმედე მოქალაქენი, უკეთურთა მსგავსად, გარს არ იკრებენ თავიანთ მომხრეებს, რომლებიც შეძლებდნენ მათ დაცვას და ამიტომაც ბოროტმოქმედებთან უთანასწორო ბრძოლაში იღუპებიან. ყოველივე ეს აიძულებს ადამიანებს ამა თუ იმ პარტიას დაუკავშირონ თავიანთი ბედი. უკეთურნი ანგარებისა და პატივმოყვარეობის გამო ემხრობიან ამ პარტიებს, კეთილშობილნი კი - აუცილებლობის ძალით. მაგრამ უარესი მაინც ისაა, რომ ამ პარტიათა ბელადები და თავკაცები ოსტატურად ნიღბავენ თავიანთ ნამდვილ მიზნებსა და მისწრაფებებს. და თუმცა ყველანი ჭეშმარიტი თავისუფლების მტრები არიან, მიუხედავად ამისა, სწორედ თავისუფლების დაცვის საბაბით, ძირს უთხრიან რესპუბლიკურ წყობილებას... ხოლო თუ გამარჯვებას მიაღწიეს, მათი ჯილდოა არა იმის შეგნება, რომ თავიანთი მცდელობით განამტკიცეს თავისუფლება, არამედ ბილწი სიხარულით ტკბობა: ისინი ყველაზე მეტად კმაყოფილნი არიან იმით, რომ სძლიეს მტრებს და ხელში ჩაიგდეს ძალაუფლება. და რაკი ხელისუფლების სათავეში მოექცევიან, არავითარი საშუალების წინაშე აღარ იხევენ უკან, რაგინდ სასტიკი, რაგინდ ამორალური და უსამართლოც არ უნდა იყოს იგი. აი, რატომაა, რომ გამარჯვებული პარტიის მიერ გამოცემული კანონები საყოველთაო სიკეთეს კი არ ისახავს მიზნად, არამედ ამ პარტიის ბელადების პირად გამორჩენას. აი, რატომ ომობენ და რატომ დებენ ხელშეკრულებებს: არა იმიტომ, რომ განადიდონ მამული, არამედ იმიტომ, რომ დააკმაყოფილონ მცირერიცხოვან თავკაცთა პატივმოყვარეობა“.

***

1512 წლის შემოდგომაზე პიეტრო სოდერნის მთავრობა დაემხო. ფლორენციაში მედიჩები დაბრუნდნენ. დაიწყო რესპუბლიკური წყობილების მომხრეთა დევნა და შევიწროება. მედიჩების მიერ დანიშნული ახალი სინიორიის 8, 10 და 17 ნოემბრის ბრძანებით მაკიაველი გადაყენებულ იქნა რესპუბლიკის კანცლერის პოსტიდან; დემოკრატიის ერთ-ერთი ლდიერი არაკეთილსასრუველ პიროვნებად გამოაცხადეს, უფლებები აჰყარეს და ფლორენციიდან გააძევეს. ამრიგად, კაცი, რომელიც პოლიტიკით ცოცხლობდა და სულდგმულობდა, პოლიტიკისაგან გარიყული აღმოჩნდა.

მაკიაველისთვის ეს იყო მძიმე სულიერი ტრავმა, მისი სანუკვარი მიზნების სრული და საბოლოო კრახი. ოჯახთან ერთად თავის მამულში, სან კაშანოში, დამკვიდრებულს სუნთქვა უჭირს და სული ეხუთება სოფლური ცხოვრების იდილიურ სიმყუდროვეში. 1514 წლის 10 ივლისს წერს: „დიდხანს არ შეიძლება ასე გაგრძელდეს, ეს უსაქმობა ბოლოს უღებს ჩემს არსებობას, და თუ ღმერთი წყალობის თვალით არ გადმომხედავს, ერთ მშვენიერ დღეს მივატოვებ ჩემს სახლ-კარს და აღმზრდელად ან მწერლად დავდგები რომელიმე დიდებულის ოჯახში“.

ამაოდ ევედრება იგი მეგობრებს უშუამდგომლონ მედიჩების წინაშე და თუნდაც სულ უმნიშვნელო თანამდებობა გამოითხოვონ მისთვის: „ბედნიერი ვიქნებოდი, თუკი მედიჩები ისარგებლებდნენ ჩემი სამსახურით და რაიმე დავალებას მომანდობდნენ ფლორენციაში ან ქალაქგარეთ“.

ამაოდ უძღვნის თავის სახელგანთქმულ „მთავარს“ ლორენცო მედიჩის, პიეროს ძეს და ქედმოდრეკილი შეწყნარებას სთხოვს მას: „...მიიღეთ, თქვენო უდიდებულესობავ, ეს მოკრძალებული ძღვენი იმავე გრძნობით, რომლითაც მე მას გწირავთ: თუკი ინებებთ და გულდასმით განიხილავთ, შიგ ჰპოვებთ ჩემს მხურვალე სურვილს - მიაღწიოთ იმ სიდიადეს, რასაც სვებედნიერება და ბევრი თქვენი სხვა სიკეთე გიქადით. და თუ თქვენი უდიდებულესობა თავისი სიმაღლის მწვერვალიდან ერთხელ მაინც გადმოავლებს თვალს ამ დაბლობებს, დარწმუნდება, რაოდენ დაუმსახურებლად ვითმენ ბედისწერის სისასტიკესა და დაუსრულებელ უკუღმართობას“.

***

დიპლომატიურ ასპარეზზე თხუთმეტი წლის მოღვაწეობამ ტყუილად როდი გამობრძმედა მისი ნება, შესაშური მოქნილობა მიანიჭა მის ფსიქიკას და დახვეწა თვით გამოუვალი მდგომარეობიდან გამოსავლის პოვნის უნარი: მალე ამ მარტოსულს ისე აუტანელი აღარ ეჩვენებოდა თავისი მარტოობა, თანდათანობით ეჩვევა განდევნილის ცხოვრებას და, ასე განსაჯეთ, ტკბება კიდეც კურთხეული მოცალეობით. კაცი, რომელიც პირადად ესაუბრებოდა მეფეებსა და იმპერატორებს, კარდინალებსა და პაპებს, ახლა სოფლის მედუქნესა და ყასაბთან ბანქოს თამაშით იქცევს თავს. ბედის ირონიას ის მახვილგონივრულად პასუხობს თავისი შემპარავი იუმორით:

„...დილაადრიანად ვდგები და მივდივარ ტყეში, რათა დავხედო შეშისმჭრელებს, რომლებიც ჩემს ტყესა ჭრიან; იქიდან ნაკადულისაკენ მივეშურები, ნაკადულიდან კი - ჩიტების მახისაკენ. ჯიბეში წიგნი მიდევს: ეს ან დანტეა და პეტრარკა, ან ტიბულუსი და ოვიდუსი. მე ვკითხულობ მათ სასიყვარულო ინტრიგებსა და თავგადასავლებს, ვიგონებ ჩემსას და ერთხანს ამ ფიქრებით ვტკბები. შემდეგ შევდივარ გზის პირას მდგარ დუქანში, ვესაუბრები გამვლელ-გამოვლელს, ვგებულობ ქვეყნის ამბებს, ყურს ვუგდებ ხალხის ყბედობას და მიეთ-მოეთს. ამასობაში სადილობაც მოატანს და ჩემს ოჯახთან ერთად ღარიბულ სუფრას ვუჯდები... სადილის შემდეგ კვლავ მივდივარ დუქანში, სადაც, ჩვეულებისამებრ, უკვე სხედან მედუქნე, ყასაბი, მეწისქვილე და ორი მეფუნთუშე. მათთან ერთად ბანქოს თამაშში ვატარებ დანარჩენ დროს; თამაშისას ხშირად მოგვდის ჩხუბი, ვაგინებთ და ვლანძღავთ ერთმანეთს, გამწარებით ვიბრძვით თითოეული კუატრინოსთვის და ისე ვღრიალებთ, რომ ჩვენი ხმა თვით სან კაშანომდე აღწევს... მე ვინთქმები ამ პლებეურ გარემოში, ხავსისგან ვიწმენდ ტვინს და გასაქანს ვაძლევ ჩემს ბოროტ სვეს: დაე, გამქელოს, მე კი ვუყურებ, შერცხვება თუ არა ამ ურცხვს“...

შეიძლება ითქვას, რომ ფლორენციის ყოფილი კანცლერი უფრო მხიარულად ატარებს დროს თავის სან კაშანოში, ვიდრე დიდი კორსიკელი (ზუსტად სამასი წლის შემდეგ) - წმიდა ელენეს კუნძულზე.

ასე იწურება უფლის მიერ ბოძებული კიდევ ერთი დღე - უაზროდ და უშინაარსოდ, სავსე ისეთივე უმნიშვნელო და უბადრუკი მოვლენებით, როგორც თავის ამფსონებთან ბანქოს თამაშში მოგებული ან წაგებული ხურდა ფული. მაგრამ ბინდდება. ღამის ფარდა ჩუმი შრიალით ეშვება ციდან, რათა დაამთავროს ცხოვრების მარადიული სპექტაკლის კიდევ ერთი აქტი - მთელი დღის ტრაგიკომიკური ბუფონადა. ახლაღა რჩება ის მარტო საკუთარ თავთან, ახლაღა იწყება სულის სიცოცხლე:

„შებინდებისას შინ ვბრუნდები და ჩემი სამუშაო ოთახისკენ მივდივარ. ზღურბლზევე ვიხდი გატალახიანებულსა და მტვერში ამოგანგლულ ჩემს გლეხურ სამოსს და სამეფო და სასალუქო სამოსით ვიმოსები. ასე მორთულ-მოკაზმული შევდივარ წარსული დროის ბრძენკაცთა საკრებულოში. ისინი ალერსით მიღებენ, და, აი, ვტკბები საზრდოთი, რომელიც მხოლოდ ჩემთვისაა გამზადებული. აქ მე სირცხვილის გარეშე ვესაუბრები მათ, ვეკითხები მათი ქცევის მიზეზს, და ისინიც მოწყალედ მაძლევენ პასუხს. ოთხი საათის განმავლობაში მე არ ვიცი, რა არის დაღლილობა და მოწყენილობა. მე მავიწყდება ყოველგვარი გასაჭირი, აღარ მაშინებს სიღარიბე, არ ვუფრთხი სიკვდილს და მთლი არსებით ვინთქმები ამ გარდასულ სამყაროში“.

ტოსკანური ღამის სიმშვიდესა და სიმყუდროვეში, თავის სამუშაო მაგიდაზე თავდახრილი ეს მარტოსული, როგორც სპირიტისტულ სეანსზე, წარსულის მრუმე წიაღის სიღრმიდან სასაუბროდ იწვევს ძვირფას აჩრდილებს, კაცობრიობის სულიერი ცხოვრების მარადიულ თანამგზავრებს, და ადამიანების ყოფნა-არყოფნის, მათი ამქვეყნიური ხვედრისა და დანიშნულების, ხალხებისა და სახელმწიფოების ბედ-იღბლის შესახებ ებაასება მათ.

***

მაკიაველის სტიქია ლოცვა კი არ არის, არამედ ბრძოლა - ყველაზე სასტიკი, ყველაზე ულმობელი, ჭეშმარიტად საღმრთო და სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლა - ყველაზე სასტიკი, ყველაზე ულმობელი, ჭეშმარიტად საღმრთო და სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლა სამშობლოს თვითმყოფობისა და თავისუფლებისათვის, რომლის მოგებაც მოითხოვს არა მარტო თანამედროვეობის მთელი ფიზიკური თუ სულიერი ძალების მობილიზებას, არამედ მრავალსაუკუნოვანი წარსულის უმდიდრესი გამოცდილების გათვალისწინებასაც.

***

მაკიაველის წუხილი თავისი თანამედროვეების ანტიისტორიული ტენდენციის გამო:

„მე არ შემიძლია არ მიკვირდეს და არ ვწუხდე, როდესაც ვხედავ, რა დიდი პატივისცემით სარგებლობს წარსული და რაოდენ ხშირად (ბევრ სხვა მაგალითზე რომ აღარა ვთქვა რა) მამასისხლად იძენენ ძველ ქანდაკებათა ნამსხვრევებს, რათა გული იჯერონ მათი ფლობით, სახლები შეამკონ და მათი მიბაძვის საშუალება მისცენ ხელოვანთ, რომელნიც თავდაუზოგავად ცდილობენ თავიანთ ქმნილებებში გამოიყენონ ისინი, ხოლო, მეორე მხრივ, როცა ვრწმუნდები, რომ დიადი საგმირო საქმენი, ჩადენილნი, როგორც გვიმოწმებს ისტორია, ძველი სახელმწიფოებისა და რესპუბლიკების მეფეების, ბელადების, მოქალაქეების, კანონმდებლებისა და სამშობლოსათვის თავდადებულ სხვა პირთა მიერ, - უმალ განცვიფრებას იწვევენ, ვიდრე მიბაძვის სურვილს; მეტიც, ყველა გაურბის და თავს არიდებს მათ, ვინაიდან ძველი სიქველის ნიშანწყალიც აღარსად დარჩა. ეს მით უფრო სამწუხაროა, რომ მოქალაქეთა შორის ატეხილი დავიდარაბისა თუ ცილობის, ისევე როგორც ავადმყოფობის დროს, ყველა მიმართავს წინაპართა მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებსა თუ სამკურნალო საშუალებებს, ხოლო რაც შეეხება რესპუბლიკების წყობილებას, სახელმწიფოს მართვასა და მისი თვითმყოფობის შენარჩუნებას, ლაშქრის წვრთნასა თუ საომარ ხელოვნებას, ქვეშევრდომთა განკითხვას თუ გასამართლებას და სახელმწიფო ძალაუფლების განმტკიცების სხვადსხვა საშუალებას - არ არსებობს არც სამთავრო, არც რესპუბლიკა, არც წინამძღოლი, არც მოქალაქე, რაიმე ანგარიშს რომ უწევდეს წინაპართა მაგალითს. ჩემი აზრით, ამის მიზეზია არა იმდენად საყოველთაო სიძაბუნე, გამოწვეული აღზრდის ახლანდელი სისტემით, ანდა ის ზიანი, რაც პატივმოყვარულმა მცონარობამ მიაყენა არაერთ ქრისტიანულ სახელმწიფოსა თუ ქალაქს, რამდენადაც ის, რომ დაიკარგა ისტორიის ჭეშმარიტი გაგება და აღარავის შესწევს იმის უნარი, რომ მისი კითხვისას გაიცნობიეროს ისტორიული მოვლენების აზრი და სული. ამის გამოა, რომ მკითხველთა უმრავლესობას სიამოვნებას ანიჭებს მხოლოდ იმ შემთხვევების მრავალფეროვნება, რომლებზედაც მოგვითხრობს ისტორია და არავინ არ ფიქრობს მიბაძოს მათ, ვინაიდან მიბაძვას არა მარტო ძნელ საქმედ, არამედ, საერთოდ, შეუძლებლად თვლიან, თითქოს მთლიანად შეცვლილიყოს ადამიანების, ცის, მზისა თუ სტიქიონების მოძრაობა, ბუნება თუ ძალმოსილება, თითქოს ისინი სულ სხვაგვარნი გამხდარიყვნენ“.

***

„რაც იყო, იგივე არის, და რაც არის, იგივე იქნება მარად“ - კაცთა მოდგმის მთელი ისტორია ამ იგივეობის ნიშნითაა აღბეჭდილი. იცვლება ცხოვრება, იცვლებიან თაობები, იცვლება საზოგადოებრივი ფორმაციები, უცვლელი რჩება მხოლოდ ისტორიული პროცესის მთავარი მამოძრავებელი ძალა - ადამიანი, მისი ბუნება, მისი ვნებები, მიზნები, მისწრაფებები... „ადამიანები, - ამბობს მაკიაველი, - ერთი და იმავე კანონების თანახმად იბადებიან, ცხოვრობენ და კვდებიან... ვინც დაუკვირდება წარსულსა თუ აწინდელ მოვლენებს, ადვილად შეამჩნევს, რომ ყველა სახელმწიფოში, ყველა ხალხში მბრძანებლობენ და მბრძანებლობდნენ ერთი და იგივე სურვილები და მისწრაფებები“. ამიტომ, - განაგრზობს იგი, - „ყველაფერი ერთიანად ხდება და ამქვეყნად ყველგან და ყოველთვის იმდენივე იყო სიკეთე, რამდენიც ბოროტება, მხოლოდ ეგაა, რომ ეს სიკეთე და ბოროტება სხვადასხვაგვარად ნაწილდებოდა სხვადასხვა ქვეყანაში“.

***

მაკიაველის პოლიტიკური მრწამსი უცვლელია და ურყევი: „რამდენადაც რესპუბლიკებისა თუ სახელმწიფოების დამაარსებელნი იმსახურებდნენ ქება-დიდებას, იმდენადვე გმობის ღირსნი არიან ტირანიების დამფუძნებელნი“.

***

მაკიაველისთვის სრულიად მიუღებელია წარსულისა თუ მისი თანამედროვე არა ერთი და ორი მოაზრნოვნისათვის ნიშნეული უტოპიური იდეალიზმი:

„ახლა კი ისღა დაგვრჩენია, განვიხილოთ, თუ როგორ უნდა იქცეოდეს მთავარი... და რაკი ვიცი, რომ ჩემამდეც ბევრს უწერია ამ საკითხზე, ვშიშობ, თავხედობაში არ ჩამომართვან, თუკი თვითონაც ვეცდები დავწერო რამე. მით უმეტეს, რომ სწორედ ამ საკითხის განხილვისას ვემიჯნები ყველაზე მკვეთრად სხვების თვალსაზრისს.

მაგრამ, რაკი ჩემი განზრახვა გახლდათ, რაღაც სასარგებლო მიმეცა მისთვის, ვინც ისურვებდა ჩასწვდომოდა ზემოაღნიშნული საკითხის არსს, ამიტომ უფრო მართებულად მივიჩნიე წარმომეჩინა საგნის ნამდვილი ბუნება და არა ის მოჩვენებითი გარსი, რომლითაც მას მოსავენ სხვები. ბევრს შეუქმნია თავისი წარმოსახვით რესპუბლიკები თუ სამთავროები, რომლებიც არავის უხილავს და არც ის სმენია, რომ ისინი მართლაც არსებობენ სინამდვილეში, მაგრამ ერტია, როგორ ცხოვრობენ და მეორე ის, თუ როგორ უნდა ცხოვრობდნენ კაცნი, და მათ შორის იმხელა სხვაობაა, რომ ვინც იმის გულისთვის, რაც უნდა მომხდარიყო, ივიწყებს იმას, რაც ახლა ხდება, უმალ თავის დამხობას უწყობს ხელს, ვიდრე თავისსავე დღეგრძელობას. ამიტომ მთავარს, რომელსაც ძალაუფლების შენარჩუნება სურს, უთუოდ უნდა ჰქონდეს იმის უნარი, რომ დროდადრო ივიწყებდეს სიკეთეს და, გარემოებებისდა მიხედვით, იყენებდეს ან არ იყენებდეს ამ უნარს“...

მაკიაველიზმის სწორედ ამ ასპექტს გულისხმობდა ფრენსის ბეკონი, როდესაც წერდა:

„ჩვენ მადლობელნი უნდა ვიყოთ მაკიაველის და სხვა მისნაირი მწერლებისა, რომლებიც აშკარად და შეუფარავად გვიხატავდნენ იმას, თუ როგორ იქცევიან კაცნი, და არა იმას, თუ როგორ უნდა იქცეოდნენ ისინი“.

***

რაკიღა დაუშვებელია ჩვენი თავისუფალი ნების უგულებელყოფა, მე მზადა ვარ ჭეშმარიტებად ვაღიარო იმის შესაძლებლობა, რომ ბედისწერა განაპირობებს ჩვენში მოქმედების ნახევარს, ხოლო მეორე ნახევარს, მთლიანად თუ არა, ნაწილობრივ მაინც, ჩვენვე გვანდობს.


გამომცემლობა "ლითერასი"

Tuesday, November 29, 2016

ვარლამ შალამოვი - დოსტოევსკი, ტოლსტოი, ჩეხოვი, გორკი და ქურდული სამყარო

მხატვრული ლიტერატურა დამნაშვეთა სამყაროს ყოველთვის თანაგრძნობით, არც თუ იშვიათად კი სულაც მლიქვნელური პირმოთნეობით ასახავდა. იაფფასიანი ზიზილ-პიპილებით მზერადაბმულმა ქურდული სამყარო რომანტიკული საბურველით შემოსა, ვერ შეძლო დაენახა მისი ჭეშმარიტად გულისამრევი სახე. ეს პედაგოგიური ცდომილებაა, რომელიც ჩვენს ახალგაზრდობას ძალიან ძვირი დაუჯდა. 14-15 წლის ბიჭს ეპატიება გატაცება ამ სამყაროს „გმირული“ ფიგურებით, მწერლისთვის კი ეს უპატიებელი დანაშაულია. მაგრამ დიდ მწერლებს შორისაც კი ვერ შევხვდებით ისეთს, რომელიც დაინახავდა რა ქურდის ნამდვილ სახეს, პირს იბრუნებდა მისგან, ან, როგორც ჭეშმარიტ შემოქმედს შეჰფერის, მსჯავრს დასდებდა მას, როგორც ზნეობრივად მიუღებელს.

ისტორიის კაპრიზით, სინდისისა და ღირსების ყველაზე ექსპანსიურმა მქადაგებელმა, როგორიცაა, ვთქვათ, ვიქტორ ჰიუგო, ძალა არ დაიშურეს დანაშაულებრივი სამყაროსთვის ხოტბის შესასხმელად. ჰიუგოს წარმოედგინა, რომ დანაშაულებრივი სამყარო საზოგადოების ის ნაწილია, რომელიც ღიად შეუდრეკლად და ქედუხრელად აპროტესტებს გაბატონებულ სიყალბეს. მაგრამ ჰიუგოს თავი არ შეუწუხებია იმის გარკვევით, თუ რომელი პოზიციიდან უპირისპირდება ნებისმიერ ხელისუფლებას ქურდული გაერთიანება.

ჰიუგოს რომანების წაკითხვის შემდეგ, პატარა ბიჭები ელტვოდნენ ნაცნობობას ცოცხალ „მიზერაბლებთან“, ბლატარებში კი დღემდე გამოიყენება მეტსახელი „ჟან ვალჟანი“.

***
„მკვდარი სახლის ჩანაწერებში“ დოსტოევსკი თავს არიდებს პირდაპირ და მკაფიო პასუხს ამ კითხვაზე. ყველა ეს პეტროვები, ლუჩკები, სუშილოვები, გაზინები - ნამდვილი დანაშაულებრივი სამყაროს, ჭეშმარიტი ბლატარების თვალთახედვით „არიფები“, „ასმოდეები“ და „მუჟიკები“ არიან, რომელთაც თრგუნავენ, ძარცვავენ, ზიზღით ეპყრობიან. ბლატართა თვალთახედვით, მკვლელი და ქურდი პეტროვი და სუშილოვი ბევრად უფრო ახლოს რომანის ავტორთან არიან, ვიდრე მათთნ.

დოსტოევსკის „ქურდები“ ძარცვისა და თავდასხმის ისეთსავე ობიექტს წარმოადგენენ, როგორსაც ალექსანდრ პეტროვიჩ გორიანჩიკოვი და მისი მსგავსნი, რა დიდი უფსკრულიც არ უნდა ჰყოფდეთ ბოროტმოქმედ აზნაურებს უბრალო ხალხისგან. ძნელი სათქმელია, თუ რატომ აარიდა თავი დოსტოევსკიმ ქურდების ნამდვილი სურათების გამოსახვას: ქურდი ხომ ის კაცი არ არის, რომელმაც უბრალოდ მოიპარა. შეიძლება მოიპარო და სისტემატურადაც იქურდო, მაგრამ ბლატერი, ანუ ამ მიწისქვეშა, ბილწი ორდენის წევრი ვერ გახდე. როგორც ჩანს, კატორღაში ეს „თანრიგი“ არ იყო. იგი არ ისჯება ხანგრძლივი ვადით იმიტომ, რომ მკვლელები მათში ცოტანი არიან; უფრო სწორი იქნება თუ ვიტყვით, რომ დოსტოევსკის დროს ცოტანი იყვნენ ბლატერები, რომლებიც „სველ“ საქმეებზე გადიოდნენ და „დერზკი“ ხელი ჰქონდათ. „ურკა“, „ურკაგანები“ - ასე იხსენიებს თავს დანაშაულებრივი სამყარო. მის საზოგადოებას შეადგენენ „დომუშნიკები“, „სკოკარები“, „ფარმაზონები“ და ჯიბგირები (ჯიბის ქურდები).

„დანაშაულებრივი სამყარო“ გარკვეული მნიშვნელობის მქონე ტერმინია. ჟულიკი, ურკა, უკრაგანი, ადამიანი, ბლატერი - სინონიმებია. დოსტოევსკი კატორღაში მათ არ შეხვედრია, მაგრამ რომ შეხვედროდა, ამ წიგნის საუკუთესო გვერდებს ვეღარ ვიხილავდით, რომელიც კეთილი ადამიანური საწყისის მიმართ გვინმტკიცებს რწმენას, რაც მის ბუნებაში დევს. მაგრამ ბლატერებს დოსტოევსკი არ გადაჰყრია, მისი წიგნის კატორღელი გმირები ისეთივე შემთხვევითი ბოროტმოქმედები არიან, როგორც ალექსანდრ პეტროვიჩ გორიანჩიკოვი. მაგალითად, განა ბლატარულ სამყაროში დასაშვებია ერთმანეთის გაქურდვა, რასაც დოსტოევსკი საგანგებოდ აღნიშნავს და ხაზს უსვამს?! აქ დაკანონებულია არიფების ძარცვა, ალაფის გაყოფა, ბანქოს თამაში („სტოსი“ და „ბურა“), მოგებული ნივთების გადანაწილება ბლატარებში.

„მკვდარ სახლში“ გაზინი სპირტს ჰყიდის, იგივეს აკეთებენ სხვებიც, მაგრამ ბლატარები გაზინს სპირტს მომენტალურად წაართმევდნენ, მისი კარიერა ფრთების გაშლას ვერ მოასწრებდა.

ძველი „კანონით“ ბლატარი საპატიმროში არ უნდა მუშაობდეს, მის მაგივრად არიფებმა უნდა იმუშაონ. მიასნიკოვები და ვარლამოვები ამ სამყაროში დამამცირებელ მეტსახელს - „ვოლგის მტვირთავი“ მიიღებდნენ, „მოსლები“ (ჯარისკაცები), „ბაკლუშინები“, „ოკულინას ქმრები“ და სხვა, ეს არ არის პროფესიონალი ბოროტმოქმედების - ბლატარების სამყარო, ესენი უბრალო ადამიანები არიან, რომელთაც შემთხვევით გადააბიჯეს რომელიღაც ზღვარს და კანონის ნეგატიური ძალა იწვნიეს, აკიმ აკიმოვიჩის - ტიპური არიფის მსგავსად.

ბლატართა ერთობა განსაკუთრებული კანონის სამყაროა, რომელიც მარადიულ ომშია ჩაბმული სამყაროსთან, რომლის ტიპური წარმომადგენლებიც არიან აკიმ აკიმოვიჩი, პეტროვი, და თუნდაც პლაც-მაიორი. ბლატარებისთვის პლაც-მაიორი უფრო ახლოც კია, მასთან უბრალო ურთიერთობა აქვთ, იგი ღვთისგან დადგენილი უფროსობა, ხელისუფლების წარმომადგენელია. ამგვარ პლაც-მაიორს ნებისმიერი ბლატარი ბერავს ხოლმე სამართლიანობაზე ღირსებასა და სხვა მაღალ მატერიებზე საუბრით. და ეს ოდითგან ასეა. სახედამუწუკებული, მიამიტი პლაც-მაიორი მათი აშკარა მტერია, აკიმ აკიმოვიჩები და პეტროვები კი - მსხვერპლი.

არც ერთ რომანში დოსტოევსკი არ ასახავს ბლატარებს. დოსტოევსკი მათ არ იცნობდა, და თუ იცნობდა კიდეც, მან როგორც მხატვარმა პირი იბრუნა მათგან.

***

ტოლსტოის არა აქვს რამდენადმე შთამბეჭდავი სურათები ამ ჯურის ხალხისა, „აღდგომაშიც“ კი, სადაც ხასიათის შტრიხები ზედაპირულია, რაც ავტორს პასუხისმგებლობისაგან ათავისუფლებს.

***

ჩეხოვს ჰქონდა შეხება ამ სამყაროსთან. იყო რაღაც ისეთი მის სახალინურ მოგზაურობაში, რამაც მისი წერის მანერა შეცვალა. ჩეხოვი რამდენიმე წერილში პირდაპირ აღნიშნავს, რომ ყველაფერი რაც მანამდე დაუწერია, რუსი მწერლისთვის შეუფერებელ, უმნიშვნელო წვრილმანებად მიაჩნია. ისევე, როგორც „მკვდარი სახლის ჩანაწერებში“, კუნძულ სახალინზეც საპატიმრო ადგილების გამომათაყვანებელი, ყოვლისმომცველი სიბილწე ღუპავს (და შეუძლებელია არ ღუპავდეს) ყოველივე წმინდას, კარგს, ადამიანურს. ბლატარების სამყარომ შეაძრწუნა მწერალი. 

ჩეხოვმა გამოიცნო ამ სიბილწის მთავარი აკუმულატორი, თავისებური ატომური რეაქტორი, რომელიც თავად მოიპოვებს და აღიდგენს საჭირო საწვავს. მაგრამ ჩეხოვს მხოლოდ ის შეეძლო, რომ ნაღვლიანად გაეღიმა და რბილად, მაგრამ დაჟინებით მიენიშნებინა ამ სამყაროზე, რომელსაც იგიც ჰიუგოსგან იცნობდა. სახალინზე ჩეხოვმა მეტისმეტად მცირე დრო დაჰყო და სიცოცხლის ბოლომდე არ ეყო სიმამაცე ეს მასალა თავის მხატვრულ ნაწარმოებებში გამოეყენებინა.

ერთი შეხედვით, გორკის ბიოგრაფიული შემოქმედება ქმნიდა წინაპირობას, რათა მას მართლად და კრიტიკულად აესახა ბლატარები. ჩელკაში - უეჭველი ბლატარია, მაგრამ ეს ქურდი-რეციდივისტი მოთხრობაში ასახულია იგივე ნაძალადევი და ყალბი სიმართლით, როგორც „განკვეთილნის“ გმირები. ცხადია, გავრილი არ შეიძლება განვიხილოთ, როგორც მხოლოდ გლეხური სულის სიმბოლო. იგი ურკაგანი ჩელკაშის მოსწავლეა, თუნდაც შემთხვევითი, მაგრამ საჭირო მოსწავლე, რომელიც ხვალ შეიძლება „გაფუჭებული შტიმპი“ გახდეს და ერთი საფეხურით აიწიოს კიბეზე, რომელსაც დანაშაულებრივ სამყაროში შევყავართ. როგორც ერთმა ბლატარმა ფილოსოფოსმა თქვა, „არავინ იბადება ბლატარად, ბლატარები ხდებიან“.

გორკის ახალგაზრდულ წლებში ჰქონდა შეხება ბლატარებთან. ჩელკაშის მხატვრული სახით მან ხარკი გადაუხადა ბრიყვულ აღტაცებას ამ სოციალური ჯგუფის მოჩვენებითი სიმამაცისა და თავისუფლების მიმართ. 

ძალიან არადამაჯერებელი ბლატარია ვასკა პეპელი („ფსკერზე“). ნაცვლად მხილებისა, ჩელკაშის მსგავსად, ისიც რომანტიზებული და განდიდებულია. ავტორის აშკარა სიმპათიის შედეგია, რომ ეს მხატვრული სახეც ცუდ საქმეს ემსახურება.

ასეთია გორკის მცდელობები დანაშაულებრივი სამყაროს ასახვისა. ის არ იცნობდა ამ სამყაროს, ნამდვილ ბლატარებს არ შეხვედრია, ეს მწერლისთვის საკმაოდ რთულია, რამდენადაც ქურდული სამყარო ჩაკეტილი, თუმცა არც თუ ძალიან კონსპირაციული ორდენია; გარეშე პირებს დაკვირვებისა და შესწავლისთვის იქ არ უშვებენ. არც გორკი-მაწანწალასთან, არც გორკი-მწერალთან, არც ერთი ბლატარი ღიად და გულწრფელად არ ისაუბრებს იმ მიზეზით, რომ გორკი მათთვის უპირველეს ყოვლისა არიფია.

ოციან წლებში ჩვენში ამ ტიპის ლიტერატურის მოდა დამკვიდრდა. ბაბელის „ბენია კრივი“, ლეონოვის „ქურდი“, სელვინსკის „მოტკე მალხამოვეცი“, ინბერის „ვასკა სვისტი ხათაბალაში“, და ბოლოს ფარმაზონი ოსტაპ ბენდერი ილფი და პეტროვისა. როგორც ჩანს, ყველა მწერალმა გადაუხადა ქარაფშუტული ხარკი ამ მოულოდნელ დაკვეთას დანაშაულის რომანტიკაზე. დანაშაულებრივი სამყაროს აღვირახსნილი პოეტიზაცია „ახალ ტალღად“ მიიჩნეოდა ლიტერატურაში, რამაც ბევრი გამოცდილი მწერალი შეაცდინა.

მიუხედავად საკითხის არსის უაღრესად სუსტი წვდომისა, რასაც ყველა მწერალი ამჟღავნებდა ვინც ჩამოვთვალეთ და ვერ ჩამოვთვალეთ, ამ წიგნებს მკითხველებში დიდი წარმატება ხვდათ წილად, შესაბამისად - მოჰქონდათ მნიშვნელოვანი ზიანი.

შემდეგ მდგომარეობა გაუარესდა. დაიწყო ხანგრძლივი პერიოდი სახელგანთქმული „გადაჭედვისა“, იმ გადაჭედვისა, რომელზეც ბლატარები იცინოდნენ და დღემდე იცინიან. გაიხსნა ბოლშევსკის და ლუბერეცკის კომუნები, 120-მა მწერალმა დაწერა კოლექტიური წიგნი ბელამორ-ბალტიის არხზე, წიგნი დაიბეჭდა მაკეტში, რომელიც ძალიან ჰგავდა ილუსტრირებულ სახარებას. ამ პერიოდის ლიტერატურულ გვირგვინად იქცა პოგოდინის „არისტოკრატები“, რომელშიც დრამატურგმა მეათასედ გაიმეორა ძველთაძველი შეცდომა, არ ჩაუღრმავდა იმ ცოცხალ ადამიანებს, რომელთაც მიამიტი მწერლისთვის მარტივი სპექტაკლი გაითამაშეს.

ბევრი წიგნი დაიწერა, გადაიღეს ფილმები და დაიდგა პიესები დანაშაულებრივი სამყაროს წევრთა ხელახლა აღზრდის შესახებ, თუმცა...

დანაშაულებრივი სამყარო ლიტერატორებისა და მკითხველებისთვის, გუტენბერგიდან ვიდრე დღემდე, რჩება შვიდი ბეჭდით დაბეჭდილ წიგნად. ამ საკითხზე მომუშავე მწერლები ქარაფშუტულად ეკიდებოდნენ უმნიშვნელოვანეს თემას. მათ იზიდავდათ და ატყუებდათ ამ სამყაროს ფოსფორული ნათება, არგებდნენ მას რომანტიკულ ნიღაბს და განუმტკიცებდნენ მკითხველს ისედაც ყალბ შეხედულებას ამ ცბიერ, გულისამრევ სამყაროზე, რომელსაც ადამიანური არაფერი გააჩნია.

ფაფხურმა სხვადასხვა გადაჭედვებზე ამოსუნთქვის საშუალება მისცა მრავალ ათას პროფესიონალ ქურდს, იხსნა ისინი.


ვარლამ შალამოვი - ნარკვევები დანაშაულებრივ სამყაროზე
თარგმნა მერაბ გვაზავამ
გამომცემლობა „ლითერასი“

Monday, November 28, 2016

არტურ კონან დოილი - შიშის ველი

- უოტსონ, გსმენია ჩემგან პროფესორ მორიარტის შესახებ?

- ცნობილი მეცნიერი კრიმინალი, იმდენადვე ცნობილი თაღლითებს შორის, როგორც...

- ჩემი სირცხვილი, უოტსონ! - დარცხვენილი ხმით ჩურჩულებდა ჰოლმსი.

- მე ვაპირებდი მეთქვა, რამდენადაც იგი უცნობია საზოგადოებისათვის-მეთქი.

- მოარტყი! მიზანში მოარტყი! - წამოიძახა ჰოლმსმა, - შენ ჭეშმარიტად მოულოდნელ მიდრეკილებას ავლენ სარკაზმისკენ, უოტსონ, რომლისგანაც საკუთარი თავის დაცვა უნდა ვისწავლო. მაგრამ როდესაც მორიარდის კრიმინალს უწოდებ, კანონის თვალსაზრისით ეს ცილისწამებაა და ამაშია მისი დიდება და საოცრება! ყველა დროის უდიდესი ინტრიგანი, ყველა უღმერთობის ორგანიზატორი, იატაკქვეშა სამყაროს მაკონტროლებელი გონი, გონი რომელსაც შეეძლო შეექმნა ან მოეწამლა ნაციათა ბედი - აი, ასეთია ეს კაცი! მაგრამ იგი იმდენად შორს დგას საზოგადო ეჭვისაგან, იმდენად დაცულია კრიტიკისგან, მორიდებულია, მაგრამ იმდენად დაფასებული თავის საქმიანობაში, რომ შენ მიერ გაჟღერებული ამ კონკრეტული სიტყვების გამო შეუძლია გაიძულოს სასამართლოში წახვიდე და შენი წლიური პენსია მისთვის მიყენებული შეურაცხყოფის კომპენსაციად გადაიხადო. განა იგი არ არის „ასტეროიდის დინამიკის“ სახელგანთქმული ავტორი, წიგნისა, რომელიც წმინდა მათემატიკის ისეთ იშვიათ სიმაღლეებს იპყრობს, რომ როგორც ამბობენ, სამეცნიერო პრესაში ერთი კაციც არ აღმოჩნდა, ვინც მის კრიტიკას შეძლებდა? არის ეს ის კაცი, ვის რეპუტაციასაც შეიძლება შეეხო? ცილისმწამებელი დოქტორი და ცილისწამების მსხვერპლი პროფესორი - ასეთი იქნებოდა თქვენი როლების განაწილება! ეს გენიალურია, უოტსონ, მაგრამ თუკი წვრილმან საქმეებზე ფუჭად არ გავისარჯე, ჩვენი დრო უეჭველად მოვა.

***

არც ერთი ჯაჭვი არაა თავის უსუსტეს რგოლზე ძლიერი.

***

უნიჭობა არაფერს აღიარებს თავის თავზე უპირატესად, მაგრამ ტალანტი იმწამსვე ცნობს გენიას.

***

ჰოლმსმა გაიღიმა. როგორც ეს ჭეშმარიტ ხელოვანს ახასიათებს, იგი ყოველთვის ენთებოდა გულწრფელი აღფრთოვანების მოსმენისას.

***

ყველაფერი წრეზე ბრუნავს, პროფესორი მორიარტიც კი.

***

- ჯონათაინ ვაილდი დეტექტივი არ არის და არც რომანის გმირია. იგი კრიმინალის ოსტატი იყო და გასულ საუკუნეში ცხოვრობდა - 1750 ან დაახლოებით მაგ დროს. [...] ჯონათაინ ვაილდი ლონდონის კრიმინალების დაფარული ძალა იყო, რომელსაც თავის გონიერებასა და ორგანიზების ნიჭში თხუთმეტ პროცენტ საკომისიოს უხდიდნენ. ყველაფერი ახალი, კარგად დავიწყებული ძველია. ეს ყველაფერი ადრე უკვე გაკეთებულა და კიდევ გაკეთდება.

***

მორიარტი რკინის ჯოხით მართავს თავის ხალხს. მისი დისციპლინა თავზარდამცემია. მის კოდექსში მხოლოდ ერთი სასჯელია - ესაა სიკვდილი.

***

არასაკმარის მონაცემებზე დაყრდნობით ნაადრევი თეორიების ჩამოყალიბების ცდუნება ჩვენი პროფესიის სენია.

***

თუკი ოდესმე გამიცალკევებია ჩემი თავი ოფიციალური ძალოვნებისაგან, ესეც იმიტომ, რომ მათ დაიჭირეს თავი შორს ჩემგან.

***

როგორც მოგეხსენება, მე არა ვარ ქალთა მოდგმის გულმხურვალე პატივისმცემელი, უოტსონ, მაგრამ ცხოვრების გამოცდილებამ მასწავლა, რომ მხოლოდ ცოტა ცოლი არსებობს, ვისაც რაიმე პატივისცემა გააჩნია თავისი ქმრის მიმართ, ვინც არ მისცემს უფლებას კაცს ნათქვამს მასა და გარდაცვლილი მეუღლის ცხედარს შორის ჩადგეს. თუკი ოდესმე დავქორწინდები, უოტსონ, იმედი უნდა მქონდეს, რომ რაიმე გრძნობით აღავსებს ჩემს ცოლს, რაც მას არ მისცემს საშუალებას, საოჯახო საქმეში დამხმარემ წაიყვანოს, როდესაც ჩემი ცხედარი მისგან რამდენიმე იარდის მოშორებით ესვენება.

***

ვაღიარებ, ეს არის მხოლოდ ფანტაზია. მაგრამ რამდენად ხშირად არის ფანტაზია სიმართლის დედა?

***

მე მჯერა ადგილის გენიის.

***

უოტსონი ამტკიცებს, რომ მე დრამატურგი ვარ რეალურ ცხოვრებაში, - გაეცინა ჰოლმსს, - ჩემში გარკვეული არტისტული სული დუღს, რომელიც დაჟინებით მოითხოვს კარგად დადგმულ წარმოდგენას.

***

ვითარება ჩიხშია შესული, როდესაც ორ თავისუფალ მოქალაქეს არ შეუძლია საკუთარი აზრები გაუცვალოს ერთმანეთს.

***

მე შემიძლია მორიარტის ამოცნობა, როდესაც მის ნამუშევარს ვხედავ. [...] ეს იმ კაცის გაკეთებულია, ვინც თავს უფლებას ვერ მისცემდა, მარცხი განეცადა... ვისი განსაკუთრებული პოზიცია იმ ფაქტზეა დამოკიდებული, რომ ყველაფერი, რასაც ის აკეთებს, წარმატებით უნდა განხორციელდეს.

მთარგმნელი - მაია კილაძე
გამომცემლობა „ოჩოპინტრე“, 2015წ.

ცნობილი სკულპტურები უცნობი ისტორიით (5 ფოტო)


ვენერა მილოსელი

გადმოცემის თანახმად, „ვენერა მილოსელის“ ქანდაკება, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სკულპტურა, 1820 წელს, კუნძულ მილოსზე აღმოაჩინეს.  

ქანდაკება ორ ნაწილად იყო გატეხილი. როგორც ამბობენ, ფლოტის ერთ-ერთმა ფრანგმა საზღვაო ოფიცერმა, რომელიც „ვენერას“ ისტორიულ ღირებულებას მიხვდა, სკულპტურის გემზე გადატანა ბრძანა. მეზღვაურები, რომლებსაც „მილოსელი ქალბატონის“ ტრანსპორტირება დაევალათ, ერთმანეთს წაეჩხუბნენ, რა დროსაც „ვენერას“ ორივე მკლავი მოტყდა და საზღვაო მოგზაურობაში ხელების გარეშე გაემგზავრა.

ამ ფაქტის აღმოჩენის შემდეგ, მეზღვაურებს ქანდაკების ნაწილების წამოსაღებად ნაპირზე გადასვლა დაეზარათ, „ვენერა მილოსელის“ მკლავები კი სამუდამოდ დაიკარგა...


სამოთრაკელი ნიკე

"ნიკეს" გასაოცარი ქანდაკება, კუნძულ სამოთრაკზე, 1863 წელს აღმოაჩინეს. ოქროსფერი პაროსის მარმარილოსგან დამზადებული სკულპტურა, კუნძულზე აღმართული ზღვის ღმერთის ტაძარის საკურთხეველს ამშვენებდა. 

მკვლევართა აზრით, „ნიკე“ ქრისტეს შობამდე მეორე საუკუნეში, ბერძენთა ფლოტის გამარჯვებების უკვდავსაყოფად გამოაქანდაკეს. სკულპტურის თავი და მკლავები დაკარგულია.

ქანდაკების რესტავრაციის არაერთი მცდელობის მიუხედავად, სპეციალსიტებმა სასურველი შედეგი ვერ მიიღეს; ეს კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს იმ ფაქტს, რომ „ნიკეს“ „არასრულყოფილება“ მისი დიდებულებაა...


რქიანი მოსე

მიქელანჯელო ბუონაროტი - „მოსე, 1513-1515წწ.
მიქელანჯელომ „მოსე“ განსაკუთრებული სახასიათო ნიშნით გამოკვეთა - ფიგურას თავზე რქები ადგას. ხელოვნების მკვლევართა დიდი ნაწილი მიიჩნევს, რომ ხელოვანმა ბიბლიური სიუჟეტი სწორად ვერ გაიგო: 

ტექსტში აღნიშნულია, რომ, როდესაც ღმერთის გამოცხადების შემდეგ, სინაის მთიდან მოსე ჩამოვიდა, ებრაელებს გაუჭირდათ მისი ბრწყინვალებისთვის თვალის გასწორება.

ივრითზე დაწერილი სიტყვა შესაძლოა ითარგმნებოდეს როგორც „ბრწყინვალებად“, ასევე „რქებად“.


იდეალური დავითი, რომელიც მიქელანჯელომ დაზიანებული მარმარილოსგან გამოკვეთა

მიქელანჯელო ბუონაროტი - „დავითი“, 1501-1504წწ.
მიუხედავად იმისა, რომ მიქელანჯელოს - „დავითი“ მამაკაცური სილამაზის იდეალად ითვლება, შეიძლება ითქვას, რომ იგი სულაც არ არის იდეალური - სკულპტურის ლაზერული სკანირების შედეგად დადგინდა, რომ „დავითი“ ელამია. 

ქანდაკების „დეფექტი“ თითქმის შეუმჩნეველია. მკვლევარები თვლიან, რომ მიქელანჯელომ ეს „შეცდომა“ შეგნებულად დაუშვა, რადგან სურდა, რომ სკულპტურა ორივე მხრიდან უნაკლოდ გამოჩენილიყო.


„კოცნა“ - კოცნის გარეშე

ოგიუსტ როდენი - „კოცნა“, 1882წ.
ოგიუსტ როდენის „კოცნას“ - „ფრანჩესკა და რიმინი“ ეწოდებოდა, დანტე ალიგიერის მიერ „ღვთაებრივ კომედიაში“ უკვდავყოფილი, მეცამეტე საუკუნეში მცხოვრები იტალიელი დიდებული ქალის სახელი. ქალს მისი მეუღლის უმცროსი ძმა შეუყვარდა; ქმარმა ეს მაშინ გაიგო, როდესაც საყვარლები ერთად კითხულობდნენ წიგნს და ორივე მოკლა. 

სკულპტურაზე კარგად ჩანს, რომ საყვარელს ხელში წიგნი უჭირავს. რჩება შთაბეჭდილება, თითქოს წყვილი ერთმანეთს კოცნის, თუმცა მათი ტუჩები არ იკვეთება. ამ ხერხით როდენს სავარაუდოდ იმ ფაქტის ხაზგასმა სურდა, რომ მოკლულ შეყვარებულებს „ცოდვა“ არ ჩაუდენიათ.

Monday, November 21, 2016

გიორგი კეკელიძე - გურული დღიურები 2

სანამ სიცოცხლე დაიწყება, ანუ სიკვდილი და ეროტიკა გურიაში

ზენა ქარი ქრის. [...] ფანჯრების სასწრაფოდ მოხურვა. წაი, ბიჯო, უცებ ნახე, ოდაშია მგონი დარჩენილი ღია, რაცხა ბრახუნობს, თუ დეინსხრა, მერე მისით კი არ ჩაჯდება სტეკლო.

***

საერთოდ, წიგნები მეორე სართულზე ცხოვრობენ, ყველაზე ლამაზ და ღირსეულ ადგილას. სადაც ძირითადად მტვრის გადასაწმენდად და მკვდრის დასასვენებლად ადიან. არა, ნუ იფიქრებთ კითხვა არ გვიყვარდეს. მაგრამ ის დროა, წიგნის ფურცელი გალანცული ლამპის გასაწმენდად უფრო ფასობს ან მასწავლებელი რომ არ დადის, იმ ადგილის აღსაჭურვად. ისე, ზოგიერთ მასწავლებელს ევლო, არ აწყენდა, რამეს წაიკითხავდა, ნაგლეჯზე მაინც.

***

13 წლისამ მივიღე ერთი ფრიად ამაღელვებელი და, ამავდროულად, როგორც მერე გაცხადდა, მცდარი მინიშნება - ალბერტო მორავიას ჩოჩარა იმფერი წიგნი იყო. იმფერი. ეროტიკული. მორავია რომ ქართველი მეგონა, ეს კიდევ ცალკე საგაა. ახლა ალბერტოსა და ჰამლეტის გურულსახელობით ძნელად გაგვაკვირვებთ. ჰოდა, ვითხოვე. გარეკანი, სადაც შიშველი ქალი იყო წარმოდგენილი, ინფორმაციის წყაროს სანდოობას, დიახაც რომ ადასტურებდა. დავიწყე კითხვა და ამაოდ. ჩემთვის მოსაწყენი ამბები: ჯარისკაცები, სიკვდილი, გაჭირვება. არადა, გასაჭირი ჩვენიც გვეყოფოდა. მოკლედ, იმფერი აფერი. დე სიკას ლორენიანი ეკრანიზაცია რომ მქონოდა ნანახი, ფიქრს სხვა გაქანებას მივცემდი. მაგრამ მაშინ დე სიკა ბესიკად შეიძლება მომყურებოდა - ჩემსა და კინოს შორის მკვდარი ტელევიზორი იდგა.

***

და უცებ კივილი გაისმა. [...] და გამოცვივდნენ მეზობლები. მირბოდნენ ქუჩაზე. იქით, ჯონიეს სახლისკენ. მირბოდნენ არეულად და უაზროდ. თუმცა დაჟინებით. მირბოდნენ ჯონიასკენ. არავინ იცის სიკვდილის შესაგებებლად თუ შესაჩერებლად. საოცარი სანახავია ეს სირბილი და მერე ერთად შეჯგუფება. კაცები სიგარეტს დააძრობენ, ქალები კიბის ბოლოში ჩამოჯდებიან. სამი წუთის მერე ვიღაც იტყვის: პირი უუკონეთ? ყბაი არ ქონდეს უშნოთ.

***

ზოგიერთი ზმნა შინაარსს იფართოებს გურულ ყოფაში: ახალმიცვალებულის შეცხადებას შეკივლება ჰქვია. მკვდარი რომ ჰგონიათ და ცრუ განგაშია გადაკივლება. მურმანიე იმფერი გლახათ იყო გადეიკივლეს, ცა, ერიგზობა.

***

დავიწყებული სიკვიდლი საშიში აღარ არის. საერთოდ, სიკვდილთან შეგუება ადამიანად ყოფნის მთავარი ნიშანია, საშინელი, თუმცა აუცილებელი თვისება. მანამდე სხვა ამბებთან შეგუებით ვარჯიშობს და მერე აღარ უჭირს. ისე აღარ უჭირს, თორემ. ბრძოლაც შეგუებაა, დროებით გადადებასთან შეგუება. მაგრამ ადამიანს სხვა ნიშანიც აქვს. სიცოცხლის ნიშანი. ეს გამოტოვების უნარია. ერთი ტოტიდან მეორე ტოტზე გადახტომის ძალა. აი, ასე:

მეორე დღეს ბებიაჩემი ჭიშკართან ნაყარ ფოთლებს ხვეტდა და სხვა სოფლიდან ჩამოიარეს. რა ხდებოდა წუხელი თქვენკენო.

ბებიაჩემმა აფერი არაა, ჯონიე კტებაო. შენი ბაღნები დადიენ უკვე სკოლაშიო?

ჩვენ ვიცით, მე და ნათელა ბებიამ. სიკვდილი აფერი არაა. როგორ შეიძლება სიკვდილი რამე იყოს? ვინმეს გინახავთ სიკვდილი? მე არასდროს შემხვედრია. და ვიცი არც შემხვდება. ჯონიე რომ კტება? და ჯერ ხომ არ მომკვდარა? უფრო საინტერესო ის არის, ბაღნები თუ წევიდნენ სკოლაში. და სულ ეს უნდა იყოს უფრო საინტერესო. სხვანაირად, სიკვდილი გაიმარჯვებს.



მარად ახალი თოვლი

ბავშვობა ხომ თავდაყირა დგომას ნიშნავს.

***

ახალ წელს თოვლი არასდროს მოდიოდა. ეს იყო სამყაროს ყველაზე დიდი აცდენა და უსამართლობა.


სხვა მანდარინები

სიზმრების სამყაროში ფეხის ჩადგმა ადვილი საქმე არ არის. მეორე დღეს ან კოჭლი ამოდიხარ, ან სველი, ან ფრთებით.


ზურიკო. მამაჩემი

ადამიანი გამოხატვის არსებაა.

***

ჭიანჭველას არ მოკლავდა, შვილებთან მიდისო.

***

ბავშვობისას, მამა რომ მუშაობდა ან ყანაში, ან სახლში ან სადმე, მეც ვახლდი ხოლმე. დაიღლებოდა, მოვიდოდა, ხელს ხელზე დამადებდა და მეტყოდა: ძალა მომეცი! და მერე დაიძახებდა: „დგნ, დგნ, დგნ“ - ვითომ იტენებოდა. მეც მჯეროდა.

***

თუ ძილი თვალის მოტყუებაა, სიკვდილიც იგივე იქნება - ოღონდ სხვისი თვალის. როგორც იმ თამაშშია - შენ იხუჭები და ის გადის. ამიტომაც ის უფროა გამარჯვებული. და შენ ტყუილად გამარჯვებულო სადა ხარ, გამარჯვებულო გამოდი! ნუ გეშინიათ სიკვდილის. ოდესმე სხვა დაიხუჭება და ჩვენ გავალთ. მაშინ ვიპოვით სხვა „დაკარგულ გამარჯვებულებს“.


მამაჩემი. ზურიკო. სხვა თავი

ადგილობრივ კინოთეატრში რომ წამიყვანეს სკოლიდან, დიდი ეკრანი გაფუჭებული დაგვხდა. ამ ეკრანის წინ პატარა ტელევიზორი დაედგათ და ლეონარდო დი კაპრიოს დახრჩობის ამბავს იქ ვუყურეთ. ვინმეს რომ გადაეღო, ეპოქალური სცენა იქნებოდა. ფილმი ეგ უფრო იყო. ტიტანიკს მაინც ჯობდა.

***

მამაჩემი საკუთარი ოცნებების ციხეში მუშაობდა - პროდუქტების მაღაზიაში, გამყიდველად. [...] მიკითხავდა ტომ სოიერის ამბებს და ცალი თვალით და ცალი ხელით მარგარინს ყიდდა. ძნელი საქმეა, დამიჯერეთ.



მენდე-მედიკო


მედიკო, ბებიაჩემი, ასე მოიქცა. მამაჩემის პანაშვიდზე მოვიდა და უთხრა: ახალ წლამდე წამიყვანეო. მანამდე მეზობლებისთვის დაუბარებია: ზურიკელას რამე რომ მოუვიდეს, ვერ გადევიტანო. ჰოდა, მოვიდა და წაყვანა თხოვა. იქვე გარდაიცვალა. ზურიკოს სიკვდილიდან მესამე დღეს.

***

სანამ ოზურგეთში წამოვიდოდა, მამაჩემის დასატირებლად, სახლი დაულაგებია. რომ მივასვენეთ, ყველაფერი დაგვხვდა. სასტიკი, მაგრამ აუცილებელი დეტალებით: ყბის ასაკონი ნაჭერი, გასაპატიოსნებელი ხელთათმანები, გამპატიოსნებელთა გვარ-სახელებით, გადასაფარებელი, საწვიმარი ბრეზენტი, საკუბოე ტანსაცმელი. ყველაფერი ლოგინზე ეწყო. ლამაზად. სკამზე მისი საუკეთესო ხალათი დაგვხვდა - გადაეფინა საგანგებოდ და პორტმანით საკუთარი დასასაფლავებელი ფული მიემარაგებინა. დიახ, ბებიაჩემი, მედიკო, ასე მოიქცა.


გურული მატარებლის ამბავი

პატარა ბიჭობა კი სულ ამას ნიშნავს - კენჭივით ხარ და კენჭებს ისვრი.


სოფელი.წასვლა.სოფელი.

სოფელი ბადებს ოცნებას. წასვლის და გამარჯვების სურვილს. როცა იქ ცხოვრობ, დამარცხებულად დაბადებული გგონია თავი. ვალინკის გადანაჭერი იცით? ეს არის კალოშად ქცეული ვალინკა (გვახსოვს ქართული შესატყვისებიც, უბრალოდ აქ და ახლა, რატომღაც არ უხდება). ეს გადანაჭერი ტალახმიცხებულია. არასდროს რეცხავენ. ჩაიცვამ და გახვალ შარაზე, წუხელმანქანაგავლილ შარაზე. ნაბორბრალში ჩამდგარი გუბე რომ ცას ირეკლავს - ეგ არის სოფელი. ადამიანისთვის ყველაზე რთული სიმშვიდის გაძლებაა, საკუთარ თავთან დარჩენის გაძლება. ამიტომაც გვიყვარს შორიდან სოფელი, ვაქებთ და „აუ, რა ჯობიას გავიძახით. იშვიათია სოფლით ბედნიერი ადამიანი. სიმშვიდის გამძლები ადამიანი. ასეთი ადამიანი სახეზე იცნობა. ოღონდ მოყოლა ვერ გაწვდება მათ სახეს - უნდა ნახო.


მარტის საქმე

თუ ზუსტად სუნთქავ, გაზაფხულს დაიჭერ. ნესტოების ტექნიკის ამბავია, ალქიმია არ ჭირდება.

***

აპრილამდე მარტია. ციდან თოვლის და მიწიდან ყვავილის წამოცდენის თვე - ბოლომდე ვერნათქვამ სიტყვასავით. კატების კნავილზე გამოხრული კბილის ატკივების, ძროხების ძებნის და პოვნის, ძებნის და ვერპოვნის დრო. გადამწიფებული ხურმის ჭამის და თითების გაწებვის, პადვლიდან მანდარინების ამოტანის და ფეჩზე შეთბობის დრო, სარდაფიდან ყურძნის კომპოტის ამოტანის და ღუმელზე შეთბობის დრო, ღობეებზე ღრიჭოების მოსინჯვის  - „ქათამი რომ არ გადეიპაროს, დაგლიჯავს წუპაკი ჯეკაიე“, ბარვის და ხმამაღალი ლაპარაკის წამოწყების, დღეების დაგრძელების და დარდის დამოკლების, სკოლიდან უკან დაბრუნების - „ჩანთა ხომ არ დაგიჭირო“-ს - უფრო თამამად და მკაფიოდ გამოთქმის დრო. მარტი.


გიორგი კეკელიძის წიგნები, 2016წ.

Sunday, November 20, 2016

როსტომ ჩხეიძე - ბედი-მდევარი

მიხეილ ჯავახიშვილს თავის დროზე განზრახული ჰქონდა დაეწერა მეტად ორიგინალური ყაიდის მოთხრობა, თუ როგორ იკრიბებიან მისი პერსონაჟები (ჯაყო ჯივაშვილი, თეიმურაზ ხევისთავი, კვაჭი კვაჭანტირაძე...) და ასამართლებენ ავტორს.

1924 წელი 

„ჩემი ნაწერების გმირები იკრიბებიან და მასამართლებენ. კარგი თემაა“.

1935 წელი 

„ტემა: „ჩემი სტუმრები – ჩემი გმირები მოდიან (ჯაყო, თეიმ., კვაჭი) და გასამართლებას მიპირებენ“.


როგორც სხვა არაერთი ჩანაფიქრი (რაზეც გარკვეულ წარმოდგენას გვიქმნის მისი უბის წიგნაკები), ეს განზრახვაც აღუსრულებელი დარჩებოდა. როსტომ ჩხეიძემ მიხეილ ჯავახიშვილის დაუწერელი მოთხრობის ზოგადი ქარგა პიესისთვის გამოიყენა...

მონტაჟი ორ მოქმედებად და ათ სურათად დაუწერელი მოთხრობის ტრაგედიაზე

მიხეილ ჯავახიშვილი. ქართველ მწერლებს ჩემი სალამი და უღრმესი პატივი! გთხოვთ მიცნობდეთ: ნაკაცარი გახლავართ, ვინმე მიხეილ ჯავახიშვილი. ნუ შეწუხდებით, ბატონებო. მეტი რა უნდა მიშასა, თავს არ ამხობდნენ კრიშასა, ეხე-ხე! ნუ შეშინდებით, ყმაწვილებო, მეტოქეობას არ გაგიწევთ: ჩემი პოეტური მარაგი ამ ერთი სტრიქონით იწყება და ამითვე თავდება, თუმცა...

***

მიხეილ ჯავახიშვილი. რაო? რა მიბრძანეთ? დავბრძანდე? ეგ სიტყვა მეხამუშა, გადავეჩვიე. ახლა იტყვიან: დაეგდე, ან გაეთრიეო!.. თუმც თქვენი თავაზიანობა არც იმდენად საოცარია: ჰშვენის მწერალს ზრდილობის გუშაგობა.

***

ნიკოლო მიწიშვილი. რაც გინდათ თქვით და, საქართველო პასიური მოვლენაა. მისი ენერგია გამოწვეული იყო სხვა, მის გარეშე მყოფ მოვლენისაგან. ენერგია ჭიის, როცა მას ფეხს აჭერენ.

***

მიხეილ ჯავახიშვილი. პოეტური ჰანგი, კილო და გუნება ხშირად მეცნიერულ საბუთებზე უფრო მძიმეა, მჭრელი და... სახიფათოც.

***

მოდიან პავლე ინგოროყვა და მიხეილ ჯავახიშვილი

მიხეილ ჯავახიშვილი. რა უთხარით მაინც ამისთანა სერგო ორჯონიკიძეს, ბოლოსდაბოლოს რომ დაიყაბულეთ ჩემს გამოშვებაზე?

პავლე ინგოროყვა. თავდებად დაგიდექით, რომ საერთოდ ჩამოცილდებოდი პოლიტიკას.

მიხეილ ჯავახიშვილი. ეგ არ იკმარებდა.

პავლე ინგოროყვა. როგორ იკმარებდა, მაგრამ რაღაცას ნიშნავდა. ყოველ შემთხვევაში შენი ბედით დაინტერესდა, მოიკითხა შენი ყოფა და ადვილად უკვე ვეღარ გაგაქრობდნენ... რამე პირობა ხომ არ ჩამოგართვეს?

მიხეილ ჯავახიშვილი. (დასევდიანდება) ჩამომართვეს, ჩამომართვეს და ეგ ვერ მიპატიებია ჩემი თავისათვის.

პავლე ინგოროყვა. რა მაინც?

მიხეილ ჯავახიშვილი. შევპირდი, რომ დავეხმარებოდი ქაქუცა ჩოლოყაშვილის მოძრაობის განადგურებაში. ჩოლოყაშვილის წამოწყება პირწმინდად უნდა ამოიძირკვოს, თორემ ბევრ უბედურებას მოიტანსო, - განმიცხადა სერგომ და მეც თავი დავუქნიე. ეგრე არ გამოვაო, - შემომძახა, - იცოდე, პასუხს აგებ, თუ რაიმეს შეიტყობ და არ გაგვაგებინებო.

[...]

ისეთი შეგრძნება მაქვს, ჩემო პავლე, რომ ჩემი საიდუმლო მუშაობა პარტიაში 1921-1923 წლებში ჰგავდა იმ ადამიანის საქციელს, რომელმაც ცურვა არ იცის, მაგრამ სხვის დასახსნელად ისკუპა ხიდიდან და წყალში გადავარდა.

[...]

პავლე ინგოროყვა. რამდენჯერ მომისმენია შენი იმ პირველი ნოველების ქება და სინანული: რატომ დაიკარგაო!.. ეჰ, ნეტა პოლიტიკას არ გადაჰყოლოდაო!.. გასაგებია, აღარ გეცალა, ეს იატაკქვეშეთიო, ეს რედაქტორობაო, ეს პუბლიცისტობაო, ეს ემიგრაციაო... პოლიტიკამ მართლაც შეგიწირა, კინაღამ დაგხრა და შეგთქვლიფა, მაგრამ ახლა შესაძლოა შარი ხეირად გექცეს. ყველა გზა მოგეწრა, გარდა ლიტერატურისა... (იცინის) მაგათ რა იციან, რომ ლიტერატურაზე დიდი პოლიტიკა არც არსებობს.

[...]

მიხეილ ჯავახიშვილი. არ ველოდი, არა, ასეთ აჟიოტაჟს არ ველოდი. კვაჭის თავგადასავალი რომ არ ამეწერა, ვერ გავთავისუფლდებოდი ციხის კოშმარებისგან. გარეგნულად რაც შეიძლება მხიარული რომანი უნდა დამეწერა, კომიკური ეპიზოდებით გადავსებული, თორემ „ტყის კაცი“ და ამ ყაიდის მოთხრობები ვერ მიშველიდა დეპრესიისგან.

***

მიხეილ ჯავახიშვილი. „ჯაყოს ხიზნების“ უკანასკნელი ფრაზა: ისევ დაყუდებული შიო მღვიმელივით იცდის თეიმურაზ ხევისთავი, - განა იმედზე არ მიანიშნებს?! შიო მღვიმის მონასტრის შემოგარენში რომ აღესრულა აგვისტოს აჯანყება, სწორედ მასთანაა გადაძახილი და გულისხმობს, რომ აჯანყება კვლავაც გრძელდება, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სული დაუმარცხებელია და ამ უღელსაც საბოლოოდ გადავიგდებთ, სამი წლით კი აღარ...

გერონტი ქიქოძე. მაგ მინიშნების ამოცნობა ძნელი არ არის, მაგრამ მკითხველს უძნელდება დაჯერება, ისე მოსპე სულიერად და ზნეობრივად თეიმურაზი, მისი მოლოდინი ფუჭი უფრო ჩანს, ვიდრე რაღაც ხელმოსაჭიდი. იქნებ გეფიქრა რომანის გადაკეთებული ვერსიის გამოქვეყნებაზე, თეიმურაზს ცოტა უკეთესად რომ წარმოაჩენდი, თორემ რა გიკვირს, შეურაცხყოფილად რომ გრძნობს თავს ჩვენი ინტელიგენცია, და თუნდ მეც მათ შორის.

მიხეილ ჯავახიშვილი. თეიმურაზში ჰამლეტის მერყევი სულია. და ჩემშიც ეს მერყევი სული ბორგავს.

გერონტი ქიქოძე. მაგით რისი თქმა გინდა?

მიხეილ ჯავახიშვილი. თეიმურაზი ხომ მე ვარ, მე, ჩემი ორეულია, მისი გარეგნული პორტრეტი განა ჩემსას არ გაგონებთ?.. მე თავი არ გამიმიჯნავს ჩვენი ინტელიგენციისაგან, მეც მათ შორის ვარ, მხრებით რომ ზიდა ეს დამღუპველი რევოლუცია და მისი მონაპოვარი კი ჯაყოს გადაულოცა. რაც უწყინარი კატა გვეგონა, ვეფხვის ბოკვერი აღმოჩნდა, პირსისხლიანი, რომ დაეპატრონა მოედანს და კლანჭებიც წაგვკრა. მერე კი ავტეხეთ ყვირილი და მოთქმა: არიქა, შეიპყარით და გალიაში გამოკეტეთო!.. მაგრამ ვიღა იყო მისი შემპყრობი და გალიაში გამომკეტი.

[...]

გერონტი ქიქოძე. ისე, რომ იცოდე, ჯერ კიდევ მეტეხის ციხიდან მახსოვხარ, 1910 წლის შემოდგომაზე ერთად მოგვიხდა იქ ყოფნა. შენ როგორღაც შინაურულად, მყუდროდ იყავი მოწყობილი შენი საკნის კუთხეში და ყოველთვის აუჩქარებლად, საშინაო ფლოსტებით გამოდიოდი შუადღის სეირნობაზე. უკვე მაშინ შევნიშნე, რომ მახვილ გონებასთან ერთად რაღაც ბავშვური გულუბრყვილობაც გახასიათებდა. ალბათ ახლაც პირად შეურაცხყოფად ღებულობ რუსულ-ქართულ ჟარგონს, დამახინჯებულ ქართულ წარწერას მაღაზიის აბრაზე თუ დაწესებულების ფასადზე.

[...]

მიხეილ ჯავახიშვილი. ეჰ, რა ვიცი, რა ვიცი!.. არის ჟამი ერის, ადამიანის ცხოვრებაში, როცა მაუზერის გავარდნა ერთადერთი ვაჟკაცური საქციელია: ან სხვას უნდა დაუმიზნო, ან საკუთარი თავი გაიხვრიტო. დღეს ასე უნდა მოიქცეს ყოველი პატიოსანი ქართველი, და ვინც ამას ვერ გაჰბედავს, პირწავარდნილი თეიმურაზ ხევისთავია. დღეს თვითმკვლელობა გარდაუვალი მოვალეობაა. უნდა ვაღიაროთ: უღირსნი ცოცხალნი ვართ, ღირსეულნი წავიდნენ.

***

ლავრენტი ბერია. თქვენი მხარდაჭერა გვჭირდება. პარტია და მწერლობა ისედაც ერთად უნდა იდგეს და ერთადაცაა შეკრული მტკიცედ და დაურღვევლად, მაგრამ თქვენ რაღაც განზე დგახართ, არ მონაწილეობთ ჩვენს დიად აღმშენებლობით პროცესებსა და გარდაქმნებში... რაც იყო, იყო, ახლა კი ენერგიულად უნდა ჩაებათ (ხმას ოდნავ დაუწევს, მეტი მნიშვნელობა რომ მიანიჭოს ნათქვამს) საგანგებო დავალებაა, სა-გან-გე-ბო (და შთამაგონებელი პაუზა მეტი დამაჯერებლობისათვის)... 1905 წლის რევოლუციაზე რომ შექმნათ თქვენი შესაფერისი მხატვრული ტილო, და იმ დიდ, გრანდიოზულ ამბებში, მეფის იმპერია მძლავრად რომ შეაზანზარა, გამოკვეთოთ ამხანაგ სტალინის ორგანიზატორული, გადამწტყვეტი როლი!..

მიხეილ ჯავახიშვილი. ის ამბები კარგად მახსოვს, ძალიან კარგად, მისი უშუალო მონაწილეც ვიყავი და მთელი ის მღელვარე პროცესი, კინოკადრივით, თვალწინ ჩამიქროლებს ხოლმე.

ლავრენტი ბერია. (გადაბადრული) მაგას ვამბობ სწორედ, არ შევმცდარვარ, თქვენზე რომ შევაჩერე არჩევანი!..

მიხეილ ჯავახიშვილი. კარგად რომ მახსოვს, იქ ამხანაგი სტალინი საერთოდ არ მაგონდება.

ლავრენტი ბერია. (გაოგნებული) რას ამბობთ?!

მიხეილ ჯავახიშვილი. არ მაგონდება და რა ვქნა...

ლავრენტი ბერია. ოოო, ასე არაფერი გამოვა, ამხანაგო მიხეილ... ა-რა-ფე-რი გა-მო-ვა... აბა კარგად გაიხსენეთ მაშინდელი დრო, ის დიდი, გრანდიოზული მოვლენები და მის შუაგულში მდგარი ამხანაგი სტალინი. მისი ორგანიზატორული, მამოძრავებელი როლი!..

მიხეილ ჯავახიშვილი. კარგად დავფიქრდი, აჰა, კიდევ უფრო ღრმად და ღრმად ვფიქრობ და...

ლავრენტი ბერია. (თითქოს შვებით ამოისუნთქაო) ეგრე რა, ამხანაგო მიხეილ, ეგრე რა!..

მიხეილ ჯავახიშვილი. ვინც მაგონდებიან ორგანიზატორებში, იმათ ამხანაგი სტალინი საერთოდ არ გაკერებია.

ლავრენტი ბერია. დღეს რაღაც გადაღლილი მეჩვენებით და სჯობს ეს საუბარი გადავდოთ, სახლში რომ წახვალთ... დიახ, დიახ, შინ რომ წახვალთ, კიდევ იფიქრეთ, კარგად იფიქრეთ... მოგაგონდებათ, უეჭველი მოგაგონდებათ.

***

მიხეილ ჯავახიშვილი. „გლეხს“ რომ გამოვცემდი, ამ ჟურნალის ტირაჟი საოცრად გაიზარდა და მალე ათასი ცალიდან შვიდი ათასზე ახტა. ეს არნახული ამბავი იყო ჩვენი ჟურნალ-გაზეთების გავრცელების საქმეში. ჟურნალი მერვე ნომერზე მიმიკეტეს და სასამართლოში მიმცეს. უკვე ხუმრობა აღარ იყო: ან დამხტვრეტდნენ და ან გამაციმბირებდნენ. გაქცევა ჩემი პასპორტით ახლა უკვე შეუძლებელი შეიქნა და სხვისი პასპორტით ვამჯობინე. გავხეხე ხუთმანეთიანი და ჩემი მეგობრის სახელით ავიღე საზღვარგარეთის პასპორტი.

ტუსაღთაგანი. ვინ იყო ასეთი თავგამეტებული ადამიანი?

მიხეილ ჯავახიშვილი. ჩვენი ანტიკვარი, ძველი ნივთების დიდი მოყვარული მიხეილ ლობჟანიძე. მაგრამ ამ პასპორტმა კინაღამ ხიფათში ჩამაგდო. ჰოი, რას მიბაგუნებდა გული!.. მითუმეტეს, როსტოვში ერთი ჟანდარმი ამეკიდა და თავს აღარ მანებებდა. ძლივს ვიმაგრებდი თავს, გულგრილი იერი რომ შემენარჩუნებინა. საზღვარზე პასპორტები ჩამოგვართვეს შესამოწმებლად. დარიგებით ვაგონშივე დაგვირიგეს. როდესაც ჟანდარმთა ოფიცერი ჩვენს კუპეში შემოვიდა და თავზე დაგვადგა, უეცრივ ჩემი ახალი გვარი დამავიწყდა, სიკვდილსაც დავიწყებია ჩემი კეთილისმყოფელი მეგობარი.

მეორე ტუსაღთაგანი. მეგობრის გვარი როგორ ვერ გაიხსენეთ.

მიხეილ ჯავახიშვილი. ეჰ, შიში იმისთანა რამეა, ნურაფერი გაგიკვირდებათ. ვიდრე ჟანდარმი ჩემს თანამგზავრებს პასპორტებს ჩააბარებდა...

[...]

მიხეილ ჯავახიშვილი. იმას ვამბობდი, ვიდრე ჟანდარმი პასპორტებს ჩამოარიგებდა, ყუმბარასავით საპირფარეშოში შევვარდი. ვერ ვიხსენებ და ვერა. (იცინის) დავიღუპე-მეთქი, გამიელვა. სწორედ ამ დროს ჟანდარმმა კარზე მომიკაკუნა. მეორედ. მესამედ. უეცრად ერთმა აზრმა გამიელვა და მას მივენდე: ავლუღლუღდი. მუნჯი ყოფილა, - უთხრა ჟანდარმმა თანამშრომელს, მე თავი დავუქნიე და ვანიშნე ეგრეა-მეთქი. პასპორტები გადმომილაგეს. ჩემი უმალ ვიცანი, წავწვდი, გადავშალე და, ვიდრე წავიკითხავდი, კიდეც წამომაგონდა ჩემი ახალი გვარი: ლობჟანიძე.

ალექსანდრე ორბელიანის საზოგადოება
„ჩვენი მწერლობა“, თბილისი, 2016წ.

Friday, November 18, 2016

რატომ თქვა უარი ნობელის პრემიის ფულად ჯილდოზე ბერნარდ შოუმ?

„შემიძლია ვაპატიო ალფრედ ნობელს დინამიტი, მაგრამ მხოლოდ ადამიანის ფორმით მოვლინებულ სატანას თუ შეეძლო ნობელის პრემიის გამოგონება“, - ბერნარდ შოუ.

1926 წლის 18 ნოემბერს, ირლანდიელმა მწერალმა - ჯორჯ ბერნარდ შოუმ ნობელის პრემიის ფულად ჯილდოზე, დღეისათვის, დაახლოებით - ნახევარ მილიონ აშშ დოლარზე თქვა უარი.

შოუს, ზოგადად, პრემიაზეც სურდა უარის თქმა, თუმცა მისმა მეუღლემ იმ არგუმენტით გადააფიქრებინა, რომ მისთვის ნობელის პრემიის მინიჭების ფაქტი ირლანდიასაც მოუტანდა აღიარებას.

მწერალმა ფულის აღებაზე უარი თქვა, თუმცა განაცხადა, რომ სურდა თანხა შვედური წიგნების ინგლისურად თარგმნას მოხმარებოდა.

აღსანიშნავია, რომ წელს, ბობ დილანისთვის ნობელის პრემიის მინიჭებამდე, ბერნარდ შოუ რჩებოდა ერთადერთ მწერლად, რომესაც ნობელის პრემია და ოსკარი („პიგმალიონი“) ჰქონდა მიღებული.

ჯორჯ ბერნარდ შოუს ნობელის პრემია „მისი როგორც იდეალიზმის, ისე ჰუმანიზმის მატარებელი შემოქმედებისათვის, რომლის სრული სატირა ხშირად თავისებულ პოეტურ სილამაზესთან ერთიანდება“ მიენიჭა.

Monday, November 14, 2016

1851 წლის 14 ნოემბერს - მობი დიკი ნიუ-იორკის ნაპირებს მიადგა

1851 წლის 14 ნოემბერს, ნიუ-იორკის ნაპირებს ჰერმან მელვილის - „მობი დიკი“ მიადგა.  სწორედ ამ დღეს, გამომცემლობა „Harper & Brothers“-მა ამერიკელი მწერლის რომანი გამოსცა, რომანი რომლის პირველი წინადადება - „დამიძახეთ ისმაილი“ ნაწარმოებების ერთ-ერთი საუკეთესო დასაწყისად ითვლება. „მობი დიკი“ დღეს ამერიკული და მსოფლიო ლიტერატურის კლასიკად ითვლება, თუმცა, საწყის ეტაპზე, კაპიტან აქაბისა და თეთრი ვეშაპის თავგადასავალს, დიდი გამოხმაურება არ მოჰყოლია.  

ჰერმან მელვილი ნიუ-იორკში, 1819 წელს დაიბადა. ახალგაზრობაში, მელვილი ვეშაპსანადირო გემზე მსახურობდა.

1846 წელს, მან პირველი რომანი - „ტაიპი“ გამოაქვეყნა“ - რომანტიკული თავგადასავალი, რომელიც მწერლის პოლინეზიურ გამოცდილებას ეფუძნებოდა. წიგნი წარმატებული აღმოჩნდა, რასაც გაგრძელება - „ომუ“ მოჰყვა.

ამ რომანების შემდეგ, ჰერმან მელვილმა 3 რომანი გამოაქვეყნა, მისი მეექვსე წიგნი - „მობი დიკი“ კი პირველად 1851 წლის 18 ოქტომბერს, ლონდონში გამოიცა. როგორც ცნობილია, მელვილი გამომცემელს „ტაიპისა“ და „ომუს“ მსგავსი ნაწარმოების დაწერას შეჰპირდა, თუმცა, „მობი დიკი“ ტრაგიკული რომანი გამოდგა.

საზოგადოებამ „მობი დიკი“ არცთუ ისე კარგად მიიღო. მელვილი რომანებისა და მოთხრობების წერას განაგრძობდა, თუმცა, ამით „გადასახადებს ვერ უმკლავდებოდა“. ამიტომაც, 1865 წელს ნიუ-იორკში დაბრუნდა და საბაჟო სამსახურში, ინსპექტორად დაიწყო მუშაობა.

ჰერმან მელვილი 1891 წელს, ლიტერატურული სამყაროსგან მივიწყებული გარდაიცვალა. 1920-იან წლებში, მისი რომანი „მობი დიკი“ მსოფლიომ ხელახლა აღმოაჩინა. მწერლის უკანასკნელი რომანი - „ბილი ბადი“ (Billy Budd) 1924 წელს, მწერლის გარდაცვალებიდან 33 წლის შემდეგ გამოიცა.