Wednesday, January 18, 2017

თომას მანი, ჰერმან ჰესე და ნობელის პრემია

თომას მანის წერილი ჰერმან ჰესეს, 1945 წლის 25 ნოემბერი:

„ნეტა, ვინ არის ის ჩილელი ქალბატონი, წელს ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემია რომ მიიღო? ამას დავარქმევდი შორეულ ქვეყნებში ხეტიალს იმ დროს, როცა კარგი ასე ახლოსაა. უკვე ვფიქრობ, თავი შეურაცხყოფილად ხომ არ უნდა ვიგრძნო ჩემი შეთავაზებებისადმი ასეთი უყურადღებობის გამო“.

P.S. 1945 წელს, ნობელსი პრემია ლიტერატურის დარგში ჩილელ პოეტ ქალს - გაბრიელა მისტრალს მიანიჭეს. („ძლიერი ემოციებით შთაგონებული ლირიკისათვის, რომელმაც პოეტის სახელი მთელ ლათინურამერიკულ სამყაროში იდეალური მისწრაფებების სიმბოლოდ აქცია“).

P.P.S. მომდევნო, 1946 წელს, „ინსტირირებული შემოქმედებისათვის, რომელიც გამოირჩევა ღრმა კლასიკური ჰუმანური იდეალებით“, ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატი ჰერმან ჰესე გახდა.


წყარო - თომას მანი, ჰერმან ჰესე - პირადი მიმოწერა
გერმანულიდან თარგმნეს ეკატერინე რაისნერმა და ნატალია ნადირაშვილმა

პაბლო პიკასო, ავინიონელი ქალიშვილები და კუბიზმის დაბადება

როცა მაქს ჟაკობი იხსენებდა, „როგორ დაიბადა კუბიზმი“, გვიყვებოდა, თუ ერთხელ მატისთან გამართულ სადილზე, რომელსაც მასთან ერთად ესწრებოდნენ პიკასოც, აპოლინერიც და სალმონიც, სახლის პატრონმა როგორ უჩვენა პიკასოს შავი ხისაგან გამოკვეთილი სკულპტურა.

პიკასოს მთელი საღამო ხელიდან აღარ გაუშვია იგი. მეორე დღეს საღამოს კი, როცა ჟაკობი მივიდა მასთან ბატო-ლიავუარში, სახელოსონს იატაკი მთლიანად მოფენილი დახვდა ქაღალდებით:

„ყოველ ფურცელზე გამოხატული იყო თითქმის ერთი და იგივე ქალის სახე: ცალი თვალი, ბაგეს შერწყმული, გადამეტებულად გრძელი ცხვირი და მხრებზე ჩამოშლილი ხვეული თმა.

პაბლო პიკასო - „ავინიონელი ქალიშვილები“, 1907წ.
მერე ეს ქალი პიკასოს ტილოებზეც გამოჩნდა, ოღონდ ერთის ნაცვლად იქ უკვე ორი ან სამი ქალი იყო გამოყვანილი ერთად, ამას მოჰყვა „ავინიონელი ქალიშვილები“ - მთელი კედლის სიდიდის სურათი.


თარგმნა ლარისა ტიტვინიძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.

Tuesday, January 17, 2017

იოსებ გრიშაშვილი - ქალაქური ლექსიკონი


ადაბაზი - ეშმაკი კაცი.

***

ავადრასტე - ვცემე, სილა გავაწანი, გავასილაქე, წარმოებული რუსულიდან: „зрасти“.

***

ავარა - 1. თავზე ხელაღებული. იხ. „პაჟარნი“, დაღლარა, ხულიგანი, საიდან წარმოსდგება ეს სიტყვა? მე ჯერ მეგონა, რომ ავარა წარმოსდგებოდა დაღესტნის სოფლის სახელწოდებიდან. ეს უარვყავი ჩემს შავად დაწერილ რვეულში. მე მეგონა, ავარა წარმოსდგება იავარა-დან. როგორც იავარქმნილი აკლებულ-გაოხრებულს ნიშნავს, ისევე ავარა ხალხი გაოხრებული ხალხია. 2. პაცანი. 3. იავარი-იქმნა, გაოხრდა, ავარა-გაოხრებული თუ ქალაქ ავარი-დან? 4. საკუთრივ „მოხეტიალე“. 5. ქუჩის ბიჭი, ხულიგანი. 6. მოხეტიალე, მატანტალა (მაწანწალა).

ავარობა - უსაქმურობა. ავარა-გაქსუებული. „გალავინცკზე წვიმა მოდის, ნახალოვკა მშრალია, გოგო, ჩემი ავარობა ეს სულ შენი ბრალია“ (ქალაქ. ფოლკ.)

***

ათადან-ბაბადან - 1. უხსოვარ დროიდან (თურქულია: ათა-მამა, ბაბა-პაპა, ბაბუა). ამ სიტყვამ ლიტერატურულად მოქალაქეობა მოიპოვა.

***

აირანი - 1. მუსლიმანების საყვარელი სასმელია სიცხის დროს, შედგება წყალგარეული მაწვნისაგან. 2. შეთხელებული მაწონი დოსავით.

***

ალერსი - საცვალი; „პერანგის ალერსი“ - პერანგის ამხანაგი.

***

ალიყული - 1. მაგარი და მადიანი ლაწანი. (სილა) ყურის ძირში. ალიყული სპარსულად ყოფილა აკვნის ჟღარუნას მასალა; ამ ჟღარუნას, რომ თვალი არ ეცეთ ბავშვებს, ჰკიდავენ აკვანზე. ამბობენ: დაჩუმდი, თორემ ალიყულს გაგაწნავო, ე.ი. ისეთ მძლავრ სილას, რომ ყურებში აკვნის ჟღარუნისავით ჟღერა დაგეწყოსო. 2. სილა, სილაქი, ლაწანი, შნოიანად გარტყმული დიდი სილა. „ალიყული გავარტყი“, ე.ი. გაულაწუნე. 3. სილა ყბაში. 4. ყურის ძირში გაწნული სილა.

***

ანტიკა - 1. ანტიური. 2. იშვიათი, მზეთუნახავი, კარგი რამე.

***

არაქათი - 1. არაბული სიტყვაა (საზოგადოდ სიტყვა, რომელიც ათი-თ ბოლოვდება, არაბულია) და სახელწოდებაა იმ მთის და ხეობისა, რომელიც მდებარეობს მექას აღმოსავლეთის მხარეში. მექაში მიმავალი მლოცველები ამ ადგილას, ადათის მიხედვით, შეისვენებენ და ხმამაღლა კითხულობენ ყურანს. 2. ღონე, ძალა, ჰოვსილა.

***

არიფი - 1. მეგობარი, ტოლი, მოზიარე, თანამზრახველი; 2. მიამიტი, ხამი, ადვილად მოსატყუებელი, მიმნდობი. არაბულად ჰარიფი ხელოსანს ნიშნავს.

***

აფარანგი - წითელი მტრედი თეთრ წინწკლებშეყრილი.

***

აღბაში - თავთეთრა მტრედი, წითელნარევი.

***

აღრანი - ცისფერი მტრედი.

***

აღხურული - მტრედის სახელია, მთლად შავი, მხოლოდ ბოლოთეთრა.

***

აჯიღოსანი - თეთრჩადრიანი მანდილოსანი; „ივერიაში“ ქართველი მანდილოსნების მიერ ხმარებული ჩადრი ასეა აღწერილი: ფართო, სრული იმდენად, რომ მთლად მანდილოსანი დაჰფაროს. ოთხკუთხი. ორთავ მხარეს სარტყელში ჩაიკეცამდნენ, თავს წამოიხურამდნენ ისე, რომ თვალებიღა გამოჰჩენოდა. ფეხებს ჰფარავდა. ჩადრი - იგივე აჯიღა. აჯიღოსანი - ჩადრით მოსილი.

***


ბაბაჭუა - 1. ობობა. მეტი სახელი იყო ტფილისელი მოჭიდავესი. 2. მიწის ერთგვარი მატლია. მახინჯ კაცზედაც ამბობენ: რა ბაბაჭუა ვინმეაო. ბაბაჭუა მეტსახელად ერქვა ერთ ცნობილ მიკიტანს.

***

ბაღჩა-ქინძისთავი - თვლებით შემკული შუბლის ქინძისთავი; ჩიხტში გასამაგრებელი დიდი თვალი, ირგვლივ წვრილი ქვებითაა „ჩაქვავებული“. არის აგრეთვე: „ბაღჩა ბეჭედი“, „ბაღჩა საყურე“ და სხვა.

***

ბერიკა - ნიღაბი.

***


გვარდუცი - საფლავის ლოდი. მინახავს წმ. მარინეს (ფორაქიშვილების) სასაფლაოზე ქვა, რომელსაც აწერია: „ამა გვარდუცსა ქვეშა მდებარე“ და სხვ.

***

გვირაბი - საქონელი რომ ძალზე გაძღება გვირაბს უწოდებენ. ტფილისელები მოსქო დედაკაცზეც ამბობენ: მეეცა, ხედამ როგორ გვირაბივით მოდისო. გვირაბი - არის აგრეთვე გამონაკვეთი კლდე.

***

გულზე ქონი მოიკრა - კაცი რომ გამდიდრდება და გამედიდურდება იმაზეა ნათქვამი.

***


დავთითე - თითი გავუკეთე (ოყნა).
***

დროშა - მსუქანი, ფაშფაშა. ამბობენ: ო, ფაშა-დროშაჯან! მოდი ერთი, გენაცვალე მაგ სულის კოლოფში, ერთი კახური ჩავაჩუხჩუხოთ მოუკუპრავ ტიკჭორაშიო. მოსქო კაცს მეტ სახელად დროშას არქმევენ.

***


ვა! - გამომსახველია ადამიანის სხვადასხვა განცდების - დარდის, განცვიფრების, უკმაყოფილების, გაჯავრების, სიხარულის.

***

ვარდფანჯი - ყვავილოვანი ჩუქურთმა, ხეზე ან ნაქსოვზე; საკუთრივ: ხუთი ვარდი.

***

ვენეტიი - ვენეცია.

***

ვერტუ - ამ სიტყვას კრივის დროს ხმარობენ: ვერტუ! - მოვიდეს! ან კიდევ: „განი-განი“ და სხვა.

***

ვირის აბანო - ნაობახტი, საპატიმრო.

***


ზარაფხანა - საფლურე. ფულის დასახურდავებელი ადგილი ან Монетныи двор.

***

ზეხმელი - მოუჭრელი ხმელი ხე.

***

ზირზა - ალაყაფის კარებზე ჩამოკიდებული რკინის პატარა და მოგრძო ნაჭერი, რომელიც იხმარება კარზე დასარახუნებლად.

***


თაბახი ქაღალდი - ათი გვერდი ქაღალდი. არზისთვის ქაღალდს თაბახის ქაღალდს უწოდებენ.

***

თაგუნა - ერთგვარი ნაცრისფერი მტრედის სახელია.

***

თავბულბულა - თავცარიელი, ქარაფშუტა, ბულბულა არის ერთგვარი ყვავილის სახელი.

***

თასაკი - 1. კინტოებისთვის თაბახი დასადები დარგვალებული ტილო. ალბათ წარმოსდგება ფესიდან, ფესი - თასის მსგავსი. ჰგავს თავსაკრავს. 2. დახვეული ფეშტამალი ან ტილო, რომელსაც კინტოები ხმარობენ თავზე თაბახქვეშ.

***

თაშახოში - კეკლუცობა, თავმომწონეობა. ამბობენ: ვა! ვა! ერთი ამას შეხედე რა თაშახოშით მოდისო.

***

თიახფარუხი - 1. ბავშვის დასაძინებელი წამალი თრიაქიდან წარმოებული. 2. ანჩხლი ბავშვის დასაწყნარებელი წამალი. ეკ. გაბაშვილი ასე განმარტავს: „თიახფარუხი სპარსეთში მომზადებული ხაშხაშია, ბანგივით ათრობს და მტირალ ბავშვებს იმითი აჩუმებენ უმეცარი მშობლები და ბევრჯერ სამუდამოდ ამახინჯებენ ბავშვებს“. 3. წამალია ერთგვარი, მუცლის ტკივილისა და უფრო კი ანჩხლი ბავშვების დასაძინებელი. თრიაქი.

***

თომი - ბალახია, რომელსაც გამხმარს თუ ფეხებზე შემოიწყობთ და მერე წინდას ჩაიცვამ - ღუმელივით გექნება მთელი ტანი (სვანეთშიც მოდის).

***


იალღუზი - ხალასი ოქრო, შეურეველი, უბეჭდო (უპრობო) პრობ-სინჯი. ბაჯაღლოზე თავანკარა. ამაზედ მაღალი ოქრო არ შეიძლებაო - ამიხსნეს ოქრომჭედლებმა.

***

იშხანი - ხალიანი თევზია ერთგვარი.


***


ვანო ხოჯაბეგოვი - კრივი
***

კრივი - ნიშნავს მუშტებით ბრძოლას. სომხურადაც მუშტით ბრძოლას „კრივს“ უწოდებენ. თურქულად კრივს „დოგუში“ ჰქვიან. კრივობდნენ რომაელებიც, ბერძნებიც, ინგლისელებიც და რუსებიც, სადაც ძველი კრივი Бокс-ის სახელწოდებით იყო გავრცელებული.

***

კუბოკრული - საბანი სხვადასხვა ნაჭრებიდან რომ შეკერილია.

***

კუმური მტრედი - კაი ჯიშის მტრედი. იშვიათი თეთრ-ლურჯა. კუმური ლეღვი.

***


ლაბიარი - ანუ ლაბიერი. „მერე მოკრივენი რომ გახურდებოდნენ, შეურევდნენ ქვასა და ბაზრების ლაბიარები ერთ წამზე გაჰქრებოდა“. ლაბიერი - 1. ბანის გარშემო შემოვლებული აგური. დაბალი გალავანი. 2. კოჭების თავზე შემოვლებული აგურის ანუ ქართული ბანის გარშემო აშენებული აგურის კედელი. 3. აბანოს ირგვლივ გავლებული აგური. 4. ბანის კედლები აგურებშემოვლებული. იხ. „ავლაბარი“.

***

ლავიწი - ძვალი მხარის თავთან, კისრის შესართავთან. ყელთან რომელიღაც ძვალია. ერთი ლავიწში მაკოცნინეო - გამიგონია.

***

ლაიჯი ქვაბი - ლაიჯი სპარსელების ერთი ტომია, რომელნიც სცხოვრობენ შემახიის ახლოს. ძველად სპილენძი ლაიჯებს მოჰქონდათ და ძალიან კარგი სპილენძიც იყო. ეხლაც ქვაბი თუ მთლიანია და არა ძირმოკერებული - ლაიჯის ქვაბს უწოდებენ.

***

ლაფიტოპია - სახელია უშნოდ მოსიარულე კაცისა. მთიულეთში ბატს უწოდებენ.

***

ლეჰენ(მ)ჩი - თუნუქების შემაკავშირებელი, მეთუნუქე.

***

ლილიფარა - მზესუმზირა. ეს მცენარე ყველა ერში ერთი მნიშვნელობით იხმარება: Подсолнечник (რუს.) გიუანა-ბახან (მზეს უყურე - თურქ.). არევიწაღიკ (მზის ყვავილი - სომხ.) 4. მზისუმზირა (ქართ.).

***


მამლიკი - მამალი ბატკანი. ცხვარზე იტყვიან მამლიკი, ეგვიპტურადაც ყოფილა.

***

მარაქა - 1. ლაშქრის დგომა. 2. საჯარო კამათი, ორთა შორის პაექრობა სიმღერით და ლექსით; თაქარლამა; ხალხის შეკრება, შეჯგუფება; აქედან: აშუღების მიერ საჯაროთ გამართული შეჯიბრება. „მარაქა შეჰკრა“ - კამათში გამოიწვია; „მარაქაში გაერია“ - ხალხში გაერია. 3. აშუღთა შებმა, გაჯიბრება, გაშაირება სიმღერით. 4. ქალთა საზოგადოება.

***

მასხარა - ძირია ყველა ენებზე ცნობილ სიტყვის მასკარადისა. „ტაკ“ სომხურად „ქვეშ“ ნიშნავს და მასხარა ხომ მასხარაა, ე.ი. ჯამბაზი რომ ბაწარზე თამაშობს, იმის ქვეშ მომასხრეს მის თანაშემწეს უწოდებენ ტაკიმასხარას. ან ჯამბაზის შემდეგ რომ გამოვა ცირკში სხვა ოხუნჯი, იმას ტაკიმასხარას უწოდებენ, ვითომ შენ იმ ჯამბაზის ქვეშა სდგეხარო, იმისავით ბაწარზე არა ხელოვნობო.

***

მაღარიჩი - არაბ. ხარჩი, ე.ი. ხარჯი გაიღე.

***

მაშკარაბაზი - მოხეტიალე მსახიობნი.

***

მეწვრილმანე - ძველად არ ნიშნავდა მოხეტიალე ვაჭარს. ეს მეწვრილმანეები იყვნენ შეითან ბაზარში (ვორონცოვის ქუჩა, თათრ. მოედანთან), სადაც სხვათა შორის იყიდებოდა ყოველგვარი სამკურნალო წამლეულობა; ძველად აფთიაქის მოვალეობას ეს მეწვრილმანეები ასრულებდნენ (აქ იყიდებოდა ტავზი, არიაქა, და სხვა).

***

მურდახილი - კუწუბოვანი წვრილი ჩუქურთმა; მხატვრობის ნახაზობა.

***


ნამარდი - 1. არავაჟკაცი; უხასიათო; გულდედალი, უღირსი, გამწირავი, დაუნდობელი, მზაკვარი, უკეთური, მუხთალი, მოღალატე, უნამუსო, ვერაგი, გაუტანელი, თავკერძი. 2. არაკაცი, ჯაბანი, ჯომარდის ანტიპოდი, არსებობს ხალხური ზღაპარი: „ჯომარდი და ნამარდი“. უკეთესია წყალმა წამიღოს, ვიდრე ნამარდი კაცისგან გაკეთებულ ხალზე გავიარო.

***
ნაფაზი - 1. საკუთრივ სუნთქვას ნიშნავს; ნაფაზი - თუთუნის მოწევის დროს ბოლოს შესუნთქვა. 2. ქოშინი. სუნთქვა თუთუნის წევის დროს.

***

ნახაში - ჩუქურთმა, მხატვრობა. „პატარა ტუალეტი კაკლის ხისა, ნახშებიანი სარკით“.

***


ოჩხი - 1. დაწნული კალათა, რომელშიაც ქვებს ჩააწყობენ და წყალში ჩაუშვებენ ზამთრობით თევზების დასაჭერად. 2. (თევზი) ამბობენ ოჩხი თევზი - პატარა გალავანს გააკეთებენ მდინარეში, შიგ ჩააწყობენ ქვებს და დასტოვებენ ერთ-ორ კვირას. ამ ხნის განმავლობაში თევზი ეჩვევა იქ და ბუდობს მთელი სახლობა, შემდეგ დაუხურავენ კარებს და დაიჭერს თევზს (დაბანი).

***


პანღური / პანჩური - მუხლის თავით კუკუს ამოკვრა, გაგდება. ფეხის აქნევით გაგდება. მუხლით ამორტყმა.

***

პუტრიკა - 1. პატარა ტანის კაცი, დალეული. 2. კარლიკი. ლილიპუტი. იხ. აჯუჯმაჯიჯი, ან აჭმაჭუჭი. 3. მაწაწო, კორჩოტა.


***


საბყირანი - მთავარი ფალავანი, მძლეთა - მძლე, ფალავანთ უხუცესი, ფალავნების ბელადი.

***

სალდასტი - საკუთრივ ხის ხმალს ნიშნავს. „სალდასტის კრივი“ - კრივი შურდულებით და ხმლებით.

***

სარუყუფი - ყიდვა-გაყიდვის დროს ვინც ზედმეტს მისცემს. მაგ., თუ ერთმა იყიდა ნივთი მანეთად და მეორემ კი 1 - 20 შეაძლია, ამ ზედმეტს (20კ.) ჰქვიან სარუყუფი. უფრო დუქნის გაყიდვის დროს იციან: „ვა, მეტი რა უნდა, ათ თუმანს ფულს ვაძლევ სარყუფად და თოღ დამითმოს რაღა ის დუქანიო!“ სარუყუფი - დუქნის ან ბინის დასაცლელად წინასწარ მიცემული ქრთამი.

***

საქოჩრიდან კოჭამდე - თხემით ტერფამდე.

***

საცერო - (ანუ საცერული) ბეჭედია ცერზე ჩამოსაცმელი, დაკბილული ხორკლებიანი, რომელსაც ძველად მოკრივენი კრივის დროს იკეთებდნენ ცერზე. ასეთი რგოლი ეხლაც არის ხევსურეთში, რომელსაც ღაჯია ეწოდება.

***

სიქა - 1. ქანცი, ღონე საკუთრივ: მორფი, წარერა ფულზე. ამბობენ: იმდენი მატარა ამა და ამ კაცმა, რომ სიქა გამძვრაო. სიქა არის ფულის მორფი, ფული სახე, ე.ი. იმდენი მატარა, რომ სახე მომეშალაო. 2. ბეჭედი. სიქა ბეჭედი.

***

სოვდა - გაცვლა-გამოცვლა ვაჭრობაში. ალბად სავაჭრო რამ, საქონელი. „სოვდა“ - ნარდათ ვაჭრობა. სოვდა - ვაჭრობა, აღებმიცემობა, ალიშ-ველიში. Торг.

***


ტაკიმასხარა - 1. დაბალხარისხოვანი ოხუნჯი; მიმოსის (ოინბაზის) უშნო წამბაძველი; მუშაითის თანაშემწე. საკუთრივ: „ქვეშმასხარა“. 2. კლოუნი, გუქა, „რიჟი პომოგაი“, პირდაპირი თარგმნით - „ქვეშ მასხარა“. ჯამბაზის ხელქვეითი, უვიცი მიმბაძველი. 3. მუშაითის (ჯამბაზის) თანაშემწე. ძველად ცის ქვეშ იმართებოდა ჯამბაზობა, მაგ: ერევნის მოედანზე, სადაც ეხლანდელი Солдатскии базар-ია, მაშინ ერევნის მოედნიდან პუშკინის ქუჩაზე გრჩელდებოდა. ეს ბაზარი გაუქმდა 1847 წელს, ე.ი. მაშინ, როცა საძირკველი ჩაეყარა თამამშევის ქარვასლას.

***

ტაპტაპა მტედი - დედალი მტრედი

***

ტრასკანა - 1. თოფი, რომელიც იტენება საზამთროს ქერქით. 2. თუნუქის მილია. ხის გრძელი საცობით საზამთროს ქერქით ისვრიან ბავშვები.

***


ფალაქა - დიდი კეტი, რომელშიაც დამნაშავეს ფეხებს ჩააყოფინებენენ, ჯოხს ღვედით შეჰკრავენ და დამნაშავეს ფეხის გულებზე წკეპლებს ურტყამენ.

***

ფოლორცი -1.მოედანი, განიერი ქუჩა (სომხ. „ფოღოც“ - ქუჩა), სადაც ხალხი თავს იყრის; გაშლილი ადგილი. 2. ცბიერი, თვალთმაქცი ადამიანი. გაფოლორცებული - სახელგატეხილი, ნაძრახი ქალი. მოედანზე გასული ადამიანი, რომელსაც მოკრძალება დაკარგული აქვს.

***


ქალავერი - ნასახლარი, ცარიელი, ოხერი ადგილი. პარტახი, სადაც ათასგვარ სიბინძურეს ჰყრიან. დანგრეული სახლი, რომელიც მიწასთან არის გასწორებული.

***

ქალაქია დღე - გაუთავებელი, მარადი (დღე).
ქალაქია ღამე - დიდი, გრძელი ღამე. „რა უნდა გააკეთო ამოდენა ქალაქია ღამეში“.

***

ქვა აურია - ე.ი. ჩხუბისათვის რაღაცა სთქვა, „ჩორტი ჩააგდო“. ქვის არევა კრივის დროს იცოდნენ.

***

ქვა ჩავარდა - ჩვენს შუა ქვა ჩავარდა, ე.ი. მეგობრები აღარა ვართო.

***

ქურახანა - აგურხანა. ღუმელია ერთგვარი. მაიდას გადააფარებენ საბანს, ქვეშ კი გაღვივებულ მაყალს შედგამენ.

***

ქურსი - იხ. ქურახანა. ცეცხლს აღვივებენ მაყალზე, დასდგამენ შუა ოთახში, ზემოდან დაადგამენ ერთ დაბალფეხებიან მაგიდას, ამ მაგიდას გადააფარებენ დიდსა და სქელ საბანს, ყველა ოჯახის წევრი შემოუმწკრივდება გარშემო. შეჰყოფენ შიგ ფეხებს, გადმოიფარებენ საბანს და ზედ სადილობენ ან ერთობიან, საქმობენ და სხვ. ამ ქურსს ხმარობდა მდაბიო ხალხი ღუმელის ნაცვლად.

***


ყავლი - ვადა. ძვ. ფაბრიკა-ქარხნებში იცოდნენ: - „ჩემი ყავლი გავათავეო“. მაგ. ბოზარჯიანის პაპიროსის ქარხნის ათას ოთხას-ათას ხუთასი კოლოფის გაკეთებას ყავლს უწოდებდნენ.

***

ყარაყურული / ყარაყურუღუ - მტრედის ჯიშია, რომელსაც შავი ბოლო აქვს.

***

ყასაბხანა - საყასბო. ადგილი, სადაც დაკლული საქონლის ხორცით ვაჭრობენ.

***

ყაფლანი - გრიფონი. აქ, ე.ი. თბილისში თამამშევის ქარვასლის წინ იდგნენ თუჯის ფრთოსანი ცხენები - გრიფონები. ხალხი ყაფლანებს უწოდებდა.

***

ყოჩი - დაუკოდავი მამალი ცხვარი, მოჩხუბარი ვერძი, რქებით მოჩხუბარი. დაკოდილ ცხვარს ჭედილა ჰქვიან.

***

ყურიანი კრამიტი - თხელი კრამიტი.

***


შაბაქა - ფიცარზე ან პატარა ლითონზე პატარა ხერხით ამოჭრილი ფიგურები, ჩუქურთმა.

***

შეგირდანა - შეგირდის (პატარა ბიჭის) კუთვნილი ფულადი საჩუქარი. შეგირდის ერთი კვირის ჯამაგირი.

***

შეშუდი - იშვიათი ნვითი. სავაჭრო დუქანში იშვიათი საქონელი, რომელიც მუშტრის შესაჩვევად ყოველთვის და ყოველ დროს იშოვება დუქანში. შეიძლება ეს საქონელი მუშტარმა წელიწადში ერთხელ მოითხოვოს, მაგრამ იმ საქონლის ვაჭარი შეშუდისთვის მაინც ინახავს თავის დუქანში (სხვანაირად ვერ ავხსენი). „მინდოდა გამეხსნა ერთი კაი დუქანი, გამეჩინა ყველანაირი შეშუდი“. „დღემდე გურჯაანში ვაჭრობდნენ მელიქა და კაპლო. ღვთის წინაშე, ყველა შეშუდი აქვთ“ („ივ.“, 1886, #133).

***

შუაკაური - ჭიდაობის ერთ-ერთი ხერხი.

***

შუშტაბაში - უმარილის მოსალესი ჭურჭელი.

***


ჩინჩი - ჯიჯღინი, ვაჭრობა საქონელზე.

***

ჩხუნკალი - მერცხლების ცხარე კამათი.

***


ძუი - ძუკნა ძაღლის ატეხილი ჟინი.

***


წოპა მტრედი - ხატის მტრედი. ფეხშიშველა (ფეხებზე ბუმბული არა აქვს).

***


ჭარუმადათი - დედისერთა, აზიზად გაზრდილი. ლიტ-ში არ იხმარება. განსაკ. ტფილისში იციან.

***

ჭდე - ძვ. ანგარიშმცოდნეობა იყო. თულუხჩებმა იცოდნენ, ცხვრის დათვლის დროს ხეზე ან ბოძზე (სახლში) აღნიშვნა.

***


ხალათი - სახსოვარი. შეგირდს რომ ასწავლიან და გააოსტატებენ, მაშინ შეგირდი ოსტატისთვის იხდის ხალათს, ან თუ ქალი გაათხოვე, დედას სიძემ უნდა მისცეს ხალათი, ე.ი. სახსოვრად, საჩუქრად ოქროული ნივთი ან სხვა რამ.

***

ხან - ტფილისში სომხები ქართველ მეფეებს ხან-ს უწოდებდნენ, ვითომ ბატონოვო. ბატონი და მეფე - ორივე ხანია.

***

ხართუთა - შავი თუთა. ჩვეულებრივ თეთრ თუთაზე მსხვილი, ვითომ ხარის თავის ტოლი თუთაო, გემოში მარახოში (მჟავე). შემოდის ივნისის დასაწყისში.

***

ხაჩაგოღი / ხეჩაგოღი / ხეჩაგოგი - ჯვრის მქურდავი, ჯვრისპარია, ჯვრის გამყიდველი. სურამში ეს სიტყვა იხმარება, როგორც ხარიპარია. ეს კარგი ახსნაა, ხალხურია. ხაჩაგოს უწ. სალმასტის აისორებს, რომლებიც მღვდლის ტანსაცმლით დაიარებიან, ჰყიდიან ჯვრებს და ხალხს ატყუებენ - ერუსალიმიდან მოსული მღვდლები ვართო. სომხ. ხაჩ ნიშნავს ჯვარს, გოღ-ქურდს, ე.ი. ჯვრის ქურდი, ჯვრისპარია.

***

ხიმამო - ქალაქელები ეძახიან უბირ, გაუგებარ ადამიანს.

***

ხმელი სატკივარი - ჭლექი.

***

ხრიდოლი / ხრიდონი - კრივი ცალი ხელით. ვარჯიში ერთი ხელით. ერთი ხელი ქამარში აქვთ გარჭობილი და მეორეთი ვარჯიშობენ - ჰკრივობენ.

***

ხულიგანი - ირლანდიური გვარია, რომლის შტოც ცხოვრობდა ლონდონში. აქედან წარმოიშვა სხვა გაგებით ხულიგანი.

***


ჯამადარი - მოსამსახურეა, აბანოში ფუთას შემნახველი და მობანავესათვის კასრით წყლის მიმწოდებელი ფეხებისთვის, მსურველს ყალიონსაც მიაწვდის (ეხლა აღარ არის!) თურქებს ანდაზაც აქვთ: ჯამადარის ოცნება აბანოს პატრონად გახდომაა.

***

ჯანდარა - ხე იყო, რომლითაც აუთოებდნენ სარეცხს. აქედან: ჯანდვრა - „ვიღა გაუძლებს ამ ქალის რაგინდარა რეცხვასა და ჯანდვრას?“ დაიჯანდრა - დაუთოვდა.


ლექსიკონი გამოსაცემად მოამზადა რუსუდან კუსრაშვილმა
გამომცემლობა „სამშობლო“, 1997წ.

Monday, January 16, 2017

ამადეო მოდილიანის სახიფათო სიყვარული

1915-1916 წლებში მონპარნასის ქუჩებში ხშირად შეხვდებოდით საკმაოდ უცნაურ წყვილს. ქალი - მაღალი, ტანადი, მოწითალო ქერათმიანი, გენსბორის პორტრეტების სტილში, ელეგანტურად ჩაცმული, მაგრამ ყოველთვის თვალში საცემი უცნაურობით. ხან რაღაც წარმოუდგენლად გამომწვევი შლაპა ახურავს, ხან კი ჩანთის მაგიერ მკლავზე გადაკიდებულ კალათას მოაქანავებს, რომელშიც ცოცხალი იხვი უზის.

მოდილიანი - უფრო ახალგაზრდაა, უფრო დაბალი, შავგვრემანი, ტანთ ძველი კოსტუმი აცვია - მხოლოდ რომელიმე ძველი ნაცნობი თუ მიხვდებოდა, რომ ეს მისი „დიდებული“ ვერცხლისფერი კოსტუმი იყო.

ამადეოს თანამგზავრი გახლდათ პარიზში ახლახან ჩამოსული ინგლისელი პოეტი ქალი და ჟურნალისტი ბეატრისა ჰესტინგსი. რა თქმა უნდა, ისინი ერთმანეთს გააცნო ერთგულმა და უცვლელმა „საყოველთაო მაჭანკალმა“ მაქს ჟაკობმა. ბეატრისა მოდილიანის ახალი სახელოსნოს მახლობლად ცხოვრობდა, ნორვენის ქუჩაზე, პატარა სახლში, რომელიც მან მყუდროდ მოწყობილ სტუდიად გადააქცია.

[...]

ერთნი ამბობდნენ, რომ მას შესწევდა უნარი, გავლენა მოეხდინა მოდილიანის შემოქმედებაზე, ყოველ შემთხვევაში, შეეძლო შეეკავებინა ლოთობისაგან. მეორენი თითქმის ბოროტ დემონად ხატავდნენ მას, დემონად, რომელიც აწამებდა და ბორკავდა მოდილიანის. გრინდიას მოჰყავს ნაწყვეტები მაქს ჟაკობის წერილებიდან:

„მე აღმოვაჩინე აქ ერთი ინგლისელი პოეტი ქალი, რომელიც ყოველ საღამოს ვისკით თვრება (ამას იგი აპოლინერს წერს). 

მეორე, უფრო გვიანდელ წერილში, იგი იხსენებს მოდილიანის, რომელიც მაშინ „ერთ მდიდარ ინგლისელ ქალთან ცხოვრობდა. ეს ქალი ხელს არ უშლიდა მოდილიანის, მომკვდარიყო შიმშილისაგან, მაგრამ სირცხვილით იწვოდა, როცა მის ჭუჭყიან ფეხსაცმელებს უყურებდა. როცა ქალი უარს ეუბნებოდა კარის გაღებაზე, მოდილიანი უმტვრევდა ფანჯრის მინებს, ნაფოტებად აქცევდა დარაბებს და, თუ როგორმე მოახერხებდა მის პატარა სახლში შეწრას, იწყებოდა სცენები რევოლვერებითა და ცარიელი რომის ბოთლებით“.

ამადეო მოდილიანი - ბეატრისა ჰესტინგსი, 1915წ.
ასეთი რამ რომ მართლაც ხდებოდა, ამას ადასტურებს თვით ბეატრისას ცალკეული ჩანაწერებიც, რომლებიც შემონახულია მის არქივში:

„დედო ჩვეულებრივ მთვრალი მოდიოდა და ამტვრევდა მინებს, ცდილობდა სახლში შემოჭრას. ამ დროს, თუ მე თვითონაც მთვრალი ვიყავი, იწყებოდა საშინელი სცენა, მაგრამ ჩვეულებრივ, იგი მაშინ მოდიოდა, როცა მე ვწერდი და მისი ზარი ნამდვილი უბედურება იყო ჩემთვის. როცა დედოს მაქსი დახვდებოდა ჩემთან, კიდევ შეიძლებოდა იმედი გქონოდა, რომ ჩვენს შორის მშვიდობიანი საუბარი გაიმართებოდა და უჩხუბრად წავიდოდა თავის სახელოსნოში, რომელიც იქვე ახლოს იყო. მაგრამ ყოველივე ამის იოლად გადატანა მე უკვე აღარ შემეძლო. ჩემი ჯანმრთელობა შერყეული იყო. სულ ვშიშობდი, რომ ეს ასირიელი შემომიტვრევდა დაკეტილ კარს. ამიტომაც მძულდა ეს თავდასხმები და სულ უფრო და უფრო მძიმედ განვიცდიდი. ერთხელ ნამდვილი ბრძოლა ატყდა ჩვენს შორის, ერთმანეთს დავდევდით მთელ სახლში, ზევით და ქვევით, კიბეებზე. მისი იარაღი იყო ყვავილებს ქოთანი, ჩემი კი გრძელტარიანი ცოცხი. შემდეგ მან დალეწა გარეთა დარაბები, რითაც უშუალოდ შეეხო სახლის პატრონის ინტერსებს, რომელიც რამდენიმე ღამე თავის საკუთრების დასაცავად იდგა და ამდენად ჩემს სიმშვიდესაც დარაჯობდა.

რა ბედნიერი ვიყავი მაშინ იმ პატარა სახლში, მონმარტრზე“.

ბეატრისას გაფანტულ წერილებს შორის ვხვდებით ასეთ ჩანაწერებსაც:

ამადეო მოდილიანი - ბეატრისა ჰესტინგსი, 1915წ.
„მოდილიანი ეჭვიანობდა ჩემზე, თვითონაც არ იცოდა ზუსტად, რატომ, სანამ სულ არ მივატოვე. ახლა, ყოველ შემთხვევაში, მისთვის გასაგებია, რომ შემიძლია მისი მიტოვება, მაგრამ მე თვითონ არ ვიცი, რისთვის ჩავიდინე ეს მას შემდეგ, როცა ასე შორს შევიჭერი...“

რომანი ბეატრისასთან ორ წელს გაგრძელდა. 1916 წელს ისინი დასცილდნენ ერთმანეთს. მოდილიანი ისევ მონპარნასზე დაბრუნდა.


თარგმნა ლარისა ტიტვინიძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.

Saturday, January 14, 2017

როგორ ხვდებოდნენ ახალ წელს ძველ თბილისში

XIX საუკუნისა და XX საუკუნის დასაწყისის ზველი თბილისი, თავისი განუყრელი პერსონაჟებით, სხვადასხვა რჯულისა თუ ეროვნების მოსახლეობით, ადათებითა და წეს-ჩვეულებებით, ღია ცის ქვეშ გაშლილ დიდ თეატრს მოგაგნებდათ.

ძველი თბილისის ქუჩაბანდებში შეგეძლოთ გენახათ ყოჩების ჭიდილი, მამლების ძიძგილაობა, ყეენობა, მზითვის ჩვენება, ამქართა სადღესასწაულო სვლა, ყარაჩოხელთა ქეიფი, ლოყებდაბერილი მედუდუკეები, არღანზე მოქეიფე კინტოები, მექელეხეები, კრივი, ქართული ჭიდაობა, წრე-ლახტი, ჩილიკა-ჯოხი და კიდევ მრავალგვარი სანახაობა.

გარდა ამისა, ქალაქელთა ყოფაში დიდი ადგილი ეკავა საეკლესიო დღესასწაულებს: „წყალკურთხევას“, „კვირაცხოვლობას“, „მამადავითობას“, „ბარბარობას“, „თელეთობას“, „სიონობას“, „ანჩისხატობას“ და მრავალ სხვას.

წლის პირველი დიდი დღესასწაული, რომელსაც ერთნაირად სცემდა პატივს ყველა, ახალი წელი იყო, ვინაიდან ახალი წელი იყო სიკეთის, ბარაქის, იმედის მომცემი წელი.

ახალი წლის დადგომამდე, რამდენიმე დღით ადრე, ოჯახის დიასახლისი იწყებდა სახლის საგულდაგულოდ დალაგება-დასუფთავებას - იხვეტებოდა ოთახები, იბერტყებოდა ფერად-ფერადი ნოხები და ფარდაგები; მზადდებოდა ნაირ-ნაირი პირის ჩასაკოკლოზინებელი ტკბილეული და ნამცხვარი, და რაც მთავარია, გოზინაყი.

ახალი წლის წინადღეს, 31 დეკემბერს, არ იყო ოჯახი, რომელიც გოზინაყისთვის წვრილად არ ჭრიდა ნიგოზს, ანდა ნუშს. დაჭრილ ნიგოზს ჯერ ცეცხლზე მოხალავდნენ, შემდეგ კი ადუღებულ თაფლთან ერთად მოხარშავდნენ. ცხელი ნიგვზის ფაფას ცივი წყლით დასველებულ, საგანგებოდ დამზადებულ ფიცარზე, ანდა სინზე მოასხამდნენ და გააბრტყელებდნენ. გაციების შემდეგ გოზინაყს ჭრიდნენ სამკუთხედის ანდა რომბის ფორმის პატარ-პატარა ნაჭრებად.

ქართველები, გოზინაყთან ერთად, ამზადებდნენ ანთროპომორზული ფორმის ადამიანის გამოსახულების მქონე ნამცხვარს - ბასილას, რომელიც ქრისტიანულმა რელიგიამ წმინდა ვასილ დიდს დაუკავშირა. ცხვებოდა აგრეთვე სხვადასხვა ფორმის ნამცხვარი, რომელთაც ბედნიერების მოტანის ფუნქცია ჰქონდა დაკისრებული.

ბედნიერების მომტან ნამცხვარს აყრიდნენ ქიშმიშს. ცხობის პროცესში ცომი კარგად უნდა გაფუებულიყო და აწეულიყო. ცომის დაცემა ცუდის მომასწავებელი იყო.

ახალი წლის დადგომის წინ ძველ თბილისში ისეთი თოფების სროლა და ყიჟინა ატყდებოდა ხოლმე, რომ, თუ არა სადღესასწაულოდ განათებული ქალაქი, კაცს მტრის შემოსევა ეგონებოდა.

ახალი წლის დადგომისას ოჯახის დიასახლისი ტაბლაზე დადგამდა მურაბით, გოზინაყით, ნამცხვრებითა ხილით სავსე სინს და ტაბლას გარშემო წმინდა სანთლებს დაუნთებდა.

გათენებისას ოჯახის უფროსი გარეთ გადიოდა და ნაკოდალი (შეშის ნაჭერი), ანდა მუგუზალი შემოჰქონდა. შემდეგ მუგუზალს ბუხართან ან კერიასთან მიიტანდა და ძირს დარტყმით უამრავ ნაპერწკალს გააყრევინებდა, თან გაიძახოდა: ამდენი ოქრო, ხორბალი, პურიო და ა.შ. იღებდა ჯიბიდან ხორბალს და ოთახის ყოველ კუთხეში აბნევდა, რათა ოჯახს ბარაქა და ხორაგი არ მოკლებოდა. თაფლში ამოვლებულ პურს აჭმევდა ოჯახის თითოეულ წევრს, ასე ტკბილად დამიბერდითო.

ახალი წლის ცერემონიალში დიდი ადგილი ეკავა ოჯახის მეკვლეს, რომლის „ფეხზეც“ იყო დამოკიდებული ოჯახის ბედნიერება თუ უბედურება. როგორც წესი, ოჯახი წინასწარ ირჩევდა სასურველ მეკვლეს. მეკვლე არჩეულ ოჯახში ადრე უნდა მისულიყო, რომ მისთვის სხვას არ დაესწრო. ზღურბლზე გადააბიჯებდა თუ არა, უნდა წარმოეთქვა:

შემოვდგი ფეხი.
გწყალობდეთ ღმერთი,
ფეხი ჩემი
კვალი ანგელოზისა.

შემდეგ გადაკოცნიდა ოჯახის თითოეულ წევრს, ტკბილის მიწოდებით „დააბერებდა“ და ა.შ.

მთელი დღე ქალაქში დუდუკის, ზურნის და არღნის ხმა ისმოდა.

აი, როგორ ილოცებოდა მეკვლე ერთი ხალხური ლექსის მიხედვით:

ხელში ორ ჭიქას ავიღებ,
ვილოცებოდე ღვინითა,
ყველა კარგად დაესწარით
მრავალ ახალ წელს დილითა.
ნათლიმამა თან მოგდევდეს,
თაფლი მოჰქონდეს ქილითა,
ხურჯინი სავსე მოჰქონდეს
ჩურჩხელითა და ხილითა.
დილითვე არაყს მიირთმევთ,
ხილსაც მოგართმევთ სინითა,
ეს ჭიქა დიდი ყოფილა,
მეც ხომ ვითვრები ღვინითა,
როცა ძაან დავითვრები,
გვიან ავდგები დილითა.
თქვენი კოდები ყოფილა
სავსე წმინდა ფქვილითა;
თქვენი ქვევრები ყოფილა
სავსე წითელი ღვინითა...

ახალ წელს ქალების ოჯახიდან გასვლა აკრძალული იყო. ისინი შინ უნდა მსხდარიყვნენ და სტუმრები მიეღოთ.

თეიმურაზ ბერიძე - „ძველი თბილისის სურათები“

Friday, January 13, 2017

რას იხსენებდა ანა ახმატოვა ამადეო მოდილიანის შესახებ

„მე ნამდვილად მჯერა იმათი, რომელნიც ისეთს არ აგვიწერენ მოდილიანის, როგორსაც მე ვიცნობდი. და აი რატომ: 

ჯერ ერთი, მე შემეძლო მცოდნოდა მისი პიროვნების რომელიმე ერთი მხარე (მომხიბვლელი) - მე ხომ უბრალოდ უცხო ვიყავი, ჩემის მხრივ არცთუ დიდად გარკვეული ოცი წლის ქალიშვილი, უცხო ქვეყნიდან ჩასული;

მეორე, მე თვითონაც შევნიშნე მასში დიდი გარდატეხა, როცა ჩვენ 1911 წელს შევხვდით ერთმანეთს. თითქოს ერთიანად ჩაშავებულიყო, დაპატარავებულიყო. 1910 წელს მე მას ძალიან იშვიათად ვხვდებოდი, სულ რამდენჯერმე შევხვდი, თუმცა მთელი ზამთრის განმავლობაში მხატავდა.


... ეტყობა, ჩვენთვის, ორივესთვის, გაუგებარი იყო ერთი მთავარი, არსებითი: ყველაფერი, რაც ხდებოდა, ჩვენთვის, ორივესთვის, მხოლოდ ცხოვრების დასაწყისი იყო, მისთვის ძალიან ხანმოკლე, ჩემთვის ძალიან გრძელი ცხოვრებისა. ხელოვნების მხურვალე სუნთქვას ჯერ არ დაესვა თავისი დაღი, ჯერ არ შეეცვალა სახე ამ ორი არსებისა. ეს იყო ნათლით მოსილი, განთიადის მომასწავებელი ხანა, მაგრამ მომავალი, რომელიც, როგორც მოგეხსენებათ, ბევრად უფრო ადრე აფენს ჩრდილს სავალ გზაზე, უკვე გვიკაკუნებდა ფანჯარაზე, ეფარებოდა ფანჯრებს, იწრებოდა ჩვენს სიზმრებში, გვაშინებდა ბოდლერის საშინელი პარიზით, რომელიც სადღაც იქვე, ჩვენს გვერდით ჩასაფრებულიყო, და ყველაფერი ღვთიური, რაც კი ამადეოს გააჩნდა, მხოლოდ სადღაც ბინდ-ბუნდიდან მინათებდა.

მას ანტონიუსის თავი ჰქონდა და თვალებიდან ოქროს ნაპერწკლები სცვიოდა. იგი არავის არ ჰგავდა ქვეყანაზე. მისი ხმა როგორღაც სამუდამოდ ჩამრჩა მეხსიერებაში. მე მას ღატაკად ვიცნობდი და გაუგებარი იყო, რითი ცხოვრობდა. როგორც მხატვარს, ოდნავი აღიარებაც არა ჰქონია. მაშინ, 1911 წელს, იგი Impasse Falguiere-ზე ცხოვრობდა. იმდენად ღარიბი იყო, რომ ლუქსემბურგის ბაღში ჩვენ ყოველთვის მერხებზე ვისხედით და არა დაქირავებულ საკმებზე, როგორც ეს მიღებული იყო. იგი საერთოდ არ უჩიოდ არც აშკარა გაჭირვებას და არც იმას, რომ არავინ აღიარებდა, რაც ასევე აშკარა იყო. მხოლოდ ერთხელ, 1911 წელს მითხრა: გასულ ზამთარს იმდენად ცუდად ვიყავი, რომ ფიქრიც აღარ შემეძლო ჩემთვის ყველაზე უძვირფასესზე.

იგი თითქოს გარშემორტყმული იყო მარტოობის გაუვალი კედლით. არ მახსოვს, ვინმეს მისალმებოდა ლუქსემბურგის ბაღში ან ლათინურ კვარტალში, სადაც ყველა ასე თუ ისე იცნობდა ერთმანეთს. არ მომისმენია მისგან არც ერთი ნაცნობის, მეგობრის ან მხატვრის სახელი, არც რაიმე ხუმრობა წამოსცდენია. არასოდეს მინახავს მთვრალი. არც ღვინის სუნი მიგრძვნია მისგან. ეტყობა, შემდეგ დაიწყო სმა. ჰაშიში კი როგორღაც გამოერეოდა ხოლმე მის საუბარში.

... ამ ხანებში მოდილიანი სკულპტურით იყო გატაცებული, მუშაობდა პატარა ეზოში, თავისი სახელოსნოს წინ. მუშაობდა როგორც მუშა (დაცარიელებულ ქუჩაში ისმოდა მისი ჩაქუჩის კაკუნი). მისი სახელოსნოს კედლებზე ეკიდა არაჩვეულებრივი სიგრძის პორტრეტები (როგორც ახლა მაგონდება, ჭერიდან იატაკამდე). მათი რეპროდუქციები არსად მინახავს. ნეტავი თუ გადარჩა? თავის სკულპტურას იგი „la chose”-ს (ნივთს) უწოდებდა. მგონი, გამოფენილიც ჰქონდა 1911 წელს „Independants”-ში. მე მთხოვა მივსულიყავი სანახავად, მაგრამ გამოფენაზე არ მომკარებია, რადგან მარტო არ ვიყავი, მეგობრები მახლდნენ. ჩემი დიდი ავბედობის ჟამს, როცა მრავალი ნივთი დავკარგე, ამ ქანდაკების ფოტოც დამეკარგა.

ამ ხანებში მოდილიანი სულ ეგვიპტეზე ლაპარაკობდა. ხშირად მივყავდი ლუვრში, ეგვიპტის განყოფილებაში, მარწმუნებდა, რომ სხვა დანარჩენი ყურადღების ღირსიც არ იყო, „tout le reste”. მეც დამხატა ეგვიპტის დედოფლებისა და მოცეკვავეების თავსამკაულებით. ეტყობოდა, მთლიანად შთანთქა ეგვიპტის დიდებულმა ხელოვნებამ. როგორც ჩანს, ეგვიპტე მისი უკანასკნელი გატაცება იყო. სულ მალე კი იგი იმდენად თვითმყოფადი შეიქმნა, რომ აღარავის გახსენება აღარ გინდოდა, როცა მის ტილოებს შეჰყურებდი. ახლა მოდილიანის ამ პერიოდს periode negre-ს (ზანგური პერიოდი) უწოდებენ.

...წვიმაში (პარიზში ხშირია წვიმა) მოდილიანი ძალიან ძველი, უზარმაზარი შავი ქოლგით დადიოდა. ჩვენ ხშირად ვისხედით ამ ქოლგის ქვეშ ლუქსემბურგის ბაღში. ზაფხულის თბილი წვიმა მოდიოდა. ჩვენს გვერდით თვლემდა le vieux palais a l’italienne, (იტალიური გემოვნებით ნაგები ძველი სასახლე), ჩვენ კი ორი ხმით ვკითხულობდით ვერლენს, რომელიც კარგად გვახსოვდა ზეპირად და გვიხაროდა, რომ ორივეს ერთი და იგივე ლექსები გვაგონდებოდა.

...უფროსები გვიჩვენებდნენ, ლუქსემბურგის ბაღის რომელ ხეივანზე გაივლიდა ხოლმე ვერლენი, როცა „თავისი კაფედან“, სადაც ყოველდღე ენამზეობდა, „თავის რესტორანში“ მიდიოდა სასადილოდ. მაგრამ 1911 წელს ამ ხეივანში ვერლენი კი არა, მაღალი ვაჟბატონი დასეირნობდა, უნაკლო სერთუკში გამოწყობილი, ცილინდრითა და საპატიო ლეგიონის ბაფთით მკერდდამშვენებული. „ანრი დე რენიე“, - ჩურჩულებდნენ ჩვენს მეზობლად მსხდომნი.

ჩვენთვის კი, ორივესთვის, ამ სახელს არავითარი ჟღერადობა არ გააჩნდა. მოდილიანის ანატოლ ფრანსის გაგონებაც არ უნდოდა (თუმცა, ასევე ფიქრობდნენ სხვა განათლებული პარიზელებიც). უხაროდა, რომ მეც არ მიყვარდა იგი. ლუქსემბურგის ბაღში ახლა ვერლენის ქანდაკება იდგა, რომელიც სწორედ იმ წელს გაიხსნა. დიახ, ჰიუგოზე კი მოდიალინიმ პირდაპირ მითხრა: „Mais, madame, Hugo, c’est declamatoire” (ოჰ, ქალბატონო, ჰიუგო ხომ დეკლამაციაა).

... მოდილიანი დიდად წუხდა, რომ არ შეეძლო ჩემი ლექსების გაგება. ეგონა, მათში სასწაულს იხილავდა, ეს კი მხოლოდ პირველი გაუბედავი ცდები იყო (მაგალითად, „აპოლონში“, 1911 წელს). „აპოლონის“ მხატვრობაზე კი მოდილიანი გულწრფელად იცინოდა.

მე დიდად გაოცებული ვიყავი, როცა მოდილიანიმ ლამაზად მიიჩნია ერთი სრულიად ულამაზო კაცი და დაჟინებით იცავდა თავის აზრს. მე ჯერ კიდევ მაშინ მივხვდი, რომ, ეტყობა, იგი ისე არ ხედავდა ყველაფერს, როგორც ჩვენ.

ყოველ შემთხვევაში იმას, რასაც პარიზში მოდას ეძხიან და დიდებული ეპითეტებით ამკობენ, მოდილიანი სულაც არ ამჩნევდა.

...ჩვენ უმეტესად ლექსებზე ვლაპარაკობდით. ორივემ ძალიან ბევრი ფრანგული ლექსი ვიცოდით ზეპირად: ვერლენის, ლაფორგის, მალარმეს, ბოდლერის...

დანტე არასოდეს წაუკითხავს ჩემთვის, შეიძლება იმიტომ, რომ მაშინ იტალიური ენა არ ვიცოდი.

... „Les chants de Maldoror”-ს („მალდორორის სიმღერები“) გამუდმებით ჯიბით ატარებდა. მაშინ ეს წიგნი ბიბლიოგრაფიული იშვიათობა იყო.

[...]

გრაფ დე ლოტრეამონის რომანი „მალდორორის სიმღერები“ დაწერილია არა ლექსად, არამედ პროზად, თუმცა ზოგჯერ თითქმის მუსიკალურად რიტმიზებულ პროზად. ამასთან ეს პატარა ტომი, ჟანგისფერ ყდაზე ამოკვეთილი წითელი ასოებით, მართლაც ძალიან ძნელად მისაწვდომი ბიბლიოგრაფიული იშვიათობა იყო, რადგან 1890 წლის შემდეგ აღარ გამოსულა და მაშინაც მხოლოდ ათასი ეგზემპლარი დაიბეჭდა. ამ წიგნის შოვნა ნახევრად ღატაკი მხატვრისათვის, რომელიც ყველაზე აუცილებელის უფლებასაც არ აძლევდა თავს, რასაკვირველია, იოლი არ იქნებოდა.

[...]

გრაფ დე ლოტრეამონი ფსევდონიმია. ეს სახელი ისესხა იზიდორ ლუსიენ დიუკასმა ეჟენ სიუს ერთი პერსონაჟისაგან თავისი ერთადერთი დამთავრებული ნაწარმოებისთვის.


თარგმნა ლარისა ტიტვინიძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.

Wednesday, January 11, 2017

ლადო გუდიაშვილი: მოდილიანიმ ორი ნახატი მაჩუქა და მითხრა...

მოდილიანიმ იცოდა საკუთარი ნახატების ფასი, მაგრამ უნდოდა სხვანაირად შენახულიყვნენ ეს ნახატები, სხვანაირად დაეფასებინათ იმ შემთხვევაშიც კი, როცა ისინი შემთქვევით იქმნებოდნენ. 

ამასთან დაკავშირებით, ერთ-ერთ საინტერესო ამბავს იხსნებს ლადო გუდიაშვილი:

„მინდა მოგითხროთ ისტორია მოდილიანის ორი ნახატისა, რომლებიც თვით მან მაჩუქა. ერთხელ ჩვენ კაფე „როტონდაში“ ერთმანეთსი გვერდით ვისხედით. ვლაპარაკობდით ხელოვნებაზე, ჭადრაკზე, მოდებზე, იაპონელ მხატვარ ფუჟიტას ცხოვრებაზე, სურათებით მოვაჭრეთა შეუბრალებლობაზე, ცხელ კრუასანებზე. ჩვენს პირდაპირ ისხდნენ გოგონები - პოლონელები. ერთი მათგანი ამადეომ ჩაიხატა თავის ალბომში და მიუტანა გოგონას. მან დახედა ჩანახატებს და აღშფოთებულმა მაშინვე უკან დაუბრუნა ავტორს. სრულებით არ მგავსო, უთხრა. გულფიცხმა ქალიშვილმა შეურაცხჰყო მხატვარი, მე კი, ამადეოს გვერდით მჯდარი, ვამშვიდებდი მას, როგორც შემეძლო.

ამადეო ცოტა ხანს დაფიქრდა, მერე გადმომცა ეს ორი კროკი და მითხრა:

„წაიღე, ჩემო მეგობარო, ეს ნახატები სახსოვრად. მაგ სულელს ამისი არაფერი გაეგება. შენ შეინახავ მაინც“.

ასე დამთავრდა ჩვენი შეხვედრი ერთი მომენტი.

მიყვარს ეს ნახატები, ვუფრთხილდები და ხშირად ვიხსენებ ამადეოს, ჩვენი თანამედროვეობის უშესანიშნავეს მხატვარს. 

ამადეო მოდილიანი კაფე „როტონდაში“, 1966 წ.  - ლადო გუდიაშვილი
ვიხსენებ კაფე „როტონდაში“ გატარებულ დღეებს, ჯადოსნურ ქალაქ პარიზს, მის სასწაულმოქმედებას და სიდიადეს“.


თარგმნა ლარისა ტიტვინიძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.

Tuesday, January 10, 2017

ძველი თბილისის ბუკინისტები

სოსო მერკვილაძის წიგნის მაღაზია ცოდნა.  (შავ ჩოხაში - სოსიკო მერკვილაძე)

***


ერთი ყარაჩოღელი ესაღოვი იყო, რომელიც განიერი შარვლით და ვერცხლის ქამრით დადიოდა თბილისის ქუჩებში და კალათით წიგნებსა ჰყიდდა. ამრიგად, ძველი თბილისის ბაზარს, გარდა საკუთარი მწერლებისა, მხატვრებისა და გამომცემლებისა, - თავისი წიაღიდან წარმოშობილი მოხეტიალე ბუკინისტებიცა ჰყავდა. 

***

აფაფია - 1. მოჩხუბარი, მყეფარი. 2. მეტი სახელი იყო ერთი მოჩხუბარი ბუკინისტისა (იარმუკის ბაზარში ვაჭრობდა, გარდაიცვალა).

ვანო ხოჯაბეგოვი - სულელი იაშკა (ბუკინისტი)

***

თარაფი - „თბილისელი კინტო ვარ, თარფით ვყიდი წიგნებსა, ვწერამ ლექსებს უაზროს, თავზე ვხატავ ციკნებსა“.

***

ფოთოლი - ძველად წიგნის ფურცელსაც ეწოდებოდა. „ეს წიგნი შეიცავს თავიდამ ორას ფოთოლს“.

***

წყარო: იოსებ გრიშაშვილი - „ქალაქური ლექსიკონი“
იოსებ გრიშაშვილი - „ძველი ტფილისის ლიტერატურული ბოჰემა“

Monday, January 9, 2017

ფრენსის ს. ფიცჯერალდი - ბენჯამინ ბატონის უცნაური ამბავი

1860 წელს ჯერ კიდევ მიაჩნდათ, რომ ახალშობილი ქვეყნიერებას მშობლიურ სახლში უნდა მოვლინებოდა. 

***

ბატონი როჯერ ბატონი იმედოვნებდა, რომ უეჭველად ბიჭი ეყოლებოდა, რომელსაც შემდგომში სასწავლებლად, რა თქმა უნდა, კონექტიკუტში, იელის უნივერსიტეტში გაგზავნიდა, სადაც ოთხი წლის განმავლობაში თავადაც სწავლობდა და ცნობილი იყო არაორაზროვანი მეტსახელით - „ღილი“.

***

როჯერ ბატონმა იქით მიიხედა, საითაც ექთანი უთითებდა. ერთ-ერთ საწოლში, სქელ თეთრ საბანში გამოხვეული მოხუცი იწვა, მეჩხერი თეთრი თმითა და ასეთივე თეთრი გრძელი წვერით, რომელსაც ფანჯრიდან მონაბერი ნიავი არხევდა. მოხუცი გაცრეცილი თვალებით უყურებდა და თითქოს რაღაც შეკითხვის დასმას აპირებდა. [...] არა, შეცდომა გამორიცხული იყო, თვალებიც არ ატყუებდა - საწოლში მართლაც, სამოცდაათი წლის მოხუცი იწვა, უფრო სწორად - სამოცდაათი წლის ბავშვი. ბავშვი, რომლის ფეხებიც ჩვილებისთვის განკუთვნილ საწოლში არ ეტეოდა და აქეთ-იქით ჰქონდა გადმოკიდებული.

მოხუცი ხან მას უყურებდა, ხან - ექთანს. ბოლოს გაბზარული ბებრული ხმით ალაპარაკდა:

- შენ მამაჩემი ხარ?

როჯერ ბატონი და ექთანი ერთდროულად შეკრთნენ.

- თუ მამაჩემი ხარ, - ბუზღუნით გააგრძელა მოხუცმა, - კეთილი ინებე და წამიყვანე აქედან, ან ის მაინც უთხარი ამათ, რომ სარწეველა სავარძელი მომიტანონ, თორემ ამ საწოლში ყოფნა ძალიან მოუხერხებელია.

- ღვთის გულისათვის, - აღმოხდა როჯერ ბატონს, - ვინ ხარ? რა ხარ?

- ზუსტად ვერ გეტყვი, - მიუგო ხრინწიანი ხმით მოხუცმა, - იმიტომ, რომ ახლახან დავიბადე. მხოლოდ ის ვიცი, რომ ჩემი გვარია ბატონი.

***

ერთხელ მამამ საჩხარუნო მოიტანა, ბენჯამინს მისცა და არაორაზროვნად უბრძანა, რომ „ეთამაშა“ - რაზეც მოხუცი უხალისოდ დათანხმდა და მთელი დღის განმავლობაში მორჩილად აჩხაკუნებდა სათამაშოს.

ეჭვგარეშე იყო, რომ ბენჯამინს საჩხაკუნო დიდად არ ხიბლავდა და შესაბამისად, როგორც კი მარტო რჩებოდა, ცდილობდა, სხვა გასართობი მოენახა. მაგალითად, ერთხელ როჯერ ბატონმა აღმოაჩინა, რომ თურმე გასულ კვირას გაცილებით მეტი სიგარა მოუწევია, ვიდრე აქამდე ეწეოდა. თუმცა ყველაფერს მაშინ აეხადა ფარდა, როდესაც ერთხელ ის მოულოდნელად შევიდა შვილთან: მთელი ოთახი ცისფერი კვამლით იყო გაჟღენთილი, ხოლო ბენჯამინი დამნაშავის იერით ცდილობდა, შავი ჰავანური სიგარის ნამწვი სადმე დაემალა. რა თქმა უნდა, საჭირო იყო მკაცრი სადამსჯელო ზომების მიღება, მაგრამ როჯერ ბატონმა თავისი თავი დაიჭირა იმაში, რომ ამის გაკეთება არ შეეძლო. ამიტომ მხოლოდ გააფრთხილა შვილი, რომ მოწევა ბავშვების ზრდას უშლის ხელს. და მაინც, როჯერ ბატონი, ჯიუტად აგრძელებდა თავისას - სახლში მოჰქონდა ათასგვარი სათამაშო, დაწყებული კალის ჯარისკაცებითა და დამთავრებული სათამაშო რკინიგზით. მაგრამ მიუხედავად ყოველგვარი მცდელობისა, ბენჯამინი მათ მიმართ არანაირ ინტერესს არ იჩენდა. იგი ჩუმად იპარებოდა ბიბლიოთეკაში და იქიდან თავის ოთახში ბრუდნებოდა ბრიტანეთის ენციკლოპედიის ტომით ხელში, რომელსაც შემდეგ მთელი დღე ჩაჰკირკიტებდა, ხოლო კალის ჯარისკაცები და მატარებლის ვაგონები კუთხესი ეყარა მივიწყებული... როჯერ ბატონი უძლური იყო ამ სიჯიუტის წინააღმდეგ.

***

ბაბუასთან ბენჯამინი გაცილებით უკეთ გრძნობდა თავს, ვიდრე მშობლებთან. ისინი მის მიმართ აშკარა მოკრძალებასა და შიშს გამოხატავდნენ და მიუხედავად მათი უსაზღვრო ძალაუფლებისა, რაც ბენჯამინთან გააჩნდათ, ხშირად თქვენობითაც მიმართავდნენ.

***

ბენჯამინს აფიქრებდა თავისი გონებრივი და ფიზიკური მდგომარეობის ასაკთან შეუსაბამობა. ის ბევრს იქექებოდა სამედიცინო ჟურნალებში და აღმოაჩინა, რომ მსგავსი შემთხვევა არასოდეს ყოფილა აღწერილი ან მოხსენიებული სადმე.

***

ათასგვარი მითქმა-მოთქმა ტრიალებდა, ამბობდნენ, რომ სინამდვილეში ბენჯამინი იყო როჯერ ბატონის მამა... რომ ის იყო მისი ძმა, რომელიც ციხეში იჯდა ორმოცი წელი... რომ ის სხვა არავინ იყო, თუ არა ჯონ უილკს ბუტი და ასე ინიღბებოდა... და კიდევ ის, რომ მას თავზე წყვილი რქა ჰქონდა... ნიუ-იორკის გაზეთების საკვირაო დამატება ამ ამბავს კარიკატურებით გამოეხმაურა, რომლებზეც ბენჯამინ ბატონის სახე ხან თევზის ტანზე იყო მიკერებული, ხან გველის და ხან წარმართული კერპის. ჟურნალისტები მას მოიხსენიებდნენ როგორც „იდუმალ კაცს მერილენდიდან“. მიუხედავად ამ ყველაფრისა (როგორც ეს ხშირად ხდება), სინამდვილე ბენჯამინ ბატონის შესახებ პრაქტიკულად არავინ იცოდა.

***

როდესაც მზე თვალს მიეფარებოდა, მისი თვალებიც თავისთავად იხუჭებოდნენ და არ იყო არანაირი სიზმარი, არანაირი შემაშფოთებელი სიზმარი... წარსული - შეტევა სან-ხუანზე; ქორწილის პირველი წლები, როდესაც ის გვიანობამდე რჩებოდა სამუშაოდ ჰილდეგარდას გამო, რომელიც ძალიან უყვარდა; დრო, როდესაც ბაბუასთან ერთად ღამეებს ათენებდა ბატონების ძველი და პირქუში სალის პარმაღზე და ჩიბუხს აბოლებდა, - ეს ყოველივე წაშლილიყო მისი მეხსიერებიდან, თითქოს არც არასოდეს მომხდარაო. აღარაფერი აღარ ახსოვდა...

მთარგმნელი - ბექა რამიშვილი
გამომცემლობა „პალიტრა L“, 2016წ.

ედუარდ შევარდნაძე - ორგანოებს მიაჩნდათ, რომ ფარაჯანოვის გამოსწორება შეუძლებელი იყო...

„ერთხელ, მოსკოვში ყოფნისას, უკრაინის კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველმა მდივანმა ვლადიმირ შჩერბიცკიმ გამაფრთხილა, უკრაინაში ვინმე თბილისელი ფარაჯანოვი იხდის სასჯელს და შეიძლება ის ვადამდე ადრე გაათავისუფლონო. ისიც დაამატა, რომ ფარაჯანოვი „განსაკუთრებულ“ აღრიცხვაზეა საკავშირო ორგანოებში და ცალკეული უკრაინელი მოდისიდენტო შემოქმედი მასთან გარკვეულ ურთიერთობაშია. ლაპარაკი იყო სერგო ფარაჯანოვზე, შემდგომში მსოფლიოში აღიარებულ ხელოვანზე.

ეს მისი მეორე პატიმრობა იყო. როგორც შემდეგ ამბობდა: „მე, სომეხი, საქართველოში დაბადებული ნაღდი თბილისელი, ციხესა და გადასახლებაში უკრაინული ნაციონალიზმის გამო ვიჯექი“.

არც დამიჩქარებია მოვლენები და არც ხელი შემიშლია. ჩემგან განსაკუთრებული დაინტერესება უკუეფექტს გამოიწვევდა.

ჩემი მეგობრებისგან ვიცოდი, ვინ იყო ფარაჯანოვი... მე ვენდობოდი ამ ადამიანებს და მართალია, მაშინ პირადად მას არ ვიცნობდი, მიმაჩნდა, რომ იგი უნდა დაბრუნებულიყო საქართველოში და აქ გაეგრძელებინა შემოქმედებითი მოღვაწეობა.

საქართველოს უშიშროების სამსახური კატეგორიული წინააღმდეგი იყო მისი დაბრუნებისა, ვიცოდი, რომ ისინი მოსკოვშიც ელაპარაკნენ მაღალი თანამდებობის პირებს, მაგრამ იქ უპასუხეს, რომ არსებობს სიტყვიერი შეთანხმება შჩერბიცკის და შევარდნაძეს შორის ფარაჯანოვის თბილისში დაბრუნების თაობაზე. მოკლედ, მალე ფარაჯანოვი თბილისში ჩამოვიდა.

თბილისში ჩამოსვლის მერე ფარაჯანოვი მარტო უშიშროების ყურადღების ცენტრში არ იყო, იგი ქართველი საზოგადოების ყურადღების ცენტრშიც მოექცა. უნდა ითქვას - მისი ცხოვრების წესისა და შემოქმედების შეფასება არ იყო ყოველთვის ერთგვაროვანი, მიუხედავად იმისა, რომ ვერავინ უარყოფდა მის განსაკუთრებულ ნიჭსა და უნარს - ეფიქრა, ემოქმედა და გადაეღო მხოლოდ ისე, როგორც ეს ტოტალიტარულ აზროვნებას დაპირისპირებულ დიდ შემოქმედს შეეძლო.

ჩემთან ფარაჯანოვზე ორი წყაროდან მოდიოდა ინფორმაცია: უშიშროების სამსახურიდან და ჩემი მეგობრებისგან - კინოს, თეატრის და ლიტერატურის მოღვაწეებისგან.

შესაბამის ორგანოებს მიაჩნდათ, რომ ფარაჯანოვის გამოსწორება შეუძლებელი იყო და სწორიც იყვნენ - სერგო არ გამოსწორდებოდა და კიდევ კარგი, რომ არც გამოსწორებულა.

ჩემი თხოვნით, მას საქართველოს კინოსტუდიაში, როგორც კინორეჟისორს, სამუშაო მისცეს. ბუნებრივია, მის გარშემო ნელ-ნელა შეიკრა მისი თაყვანისმცემლებისა და მასსავით თავისუფლად მოაზროვნეთა წრე, რასაც უშიშროება „გულგრილად“ არ დაუტოვებია.

მალე უარყოფითი იმპულსები საკავშირო კინემატოგრაფიის კომიტეტიდანაც წამოვიდა. ყველაფერში იგრძნობოდა, რომ საქმე ცუდად დამთავრდებოდა. საჭირო იყო ჩარევა. მაშინ კომპარტიის საკავშირო ცენტრალურ კომიტეტში პასუხისმგებელ თანამდებობაზე ერთი შედარებით ლიბერალი კაცი, გვარად შაურო, მუშაობდა, საქართველოს კულტურაზე დიდად შეყვარებული პიროვნება. დავურეკე და ვთხოვე, ზეგავლენა მოეხდინა საკავშირო კინოკომიტეტზე, ხელი არ შეეშალათ ფარაჯანოვისთვის. ისიც ვუთხარი, რომ მის ქუჩაში ყოფნას, ისევ ჩვენივე მხედველობის არეში ყოფნა სჯობდა, მათ გვერდით, ვინც მას პატივს სცემდა და ვისთან ერთადაც აკეთებდა კარგ კინოს-მეთქი. შაურო ამას გაგებით მოეკიდა და ერთხანს სერგოსთვის ხელი მართლაც აღარ შეუშლიათ.

***

სერგო ფარაჯანოვის გარშემო სიტუაცია კვლავ დაიძაბა. 1980 წელს, მოსკოვში, პოპულარული რუსი ბარდისა და მსახიობის ვლადიმერ ვისოცკის დაკრძალვის შემდეგ, სერგო ფარაჯანოვმა პოეტის სიკვდილში ხელისუფლება დაადანაშაულა. ეს უკვე აშკარა გამოწვევა იყო. პასუხმაც არ დააყოვნა. ფარაჯანოვი პროვოკაციას წამოეგო და უკვე თბილისში, და არა მოსკოვში, დააპატიმრეს. მაშინ საქმეში ვერ ჩავერიე. იურიდიულად ყველაფერი ზუსტად იყო გათვლილი.

ცოტა ხნის შემდეგ ქართული კულტურის მოღვაწეებმა: ეთერ გუგუშვილმა, რეზო ჩხეიძემ, ნოდარ ჩხეიძემ, ნოდარ დუმბაძემ, თენგიზ აბულაძემ შუამდგომლობით მომმართეს - ის გენიალური შემოქმედია და საცოდაობა იქნება მისი დაკარგვაო.

ერთადერთი გზა სერგო ფარაჯანოვის ციხიდან გამოხსნისა საქართველოს უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარის მიერ მისი შეწყალება იყო. ჩემი თხოვნით სერგო ფარაჯანოვის საკითხი შეწყალების კომისიაზე განიხილეს და რეჟისორი, გამონაკლისის სახით, ადრე გაათავისუფლეს.

ფარაჯანოვთან ახლო ურთიერთობა არ მქონია. სულ ერთხელ ვარ მასთან სახლში ნამყოფი, თბილისის ძველ უბანში, მთაწმინდაზე, კოტე მესხის ქუჩაზე. ამ სახლს ახლა მემორიალური დაფა აქვს და, ალბათ, ადრე თუ გვიან მუზეუმიც გაიხსნება. შეიძლება ახლა ძნელი დასაჯერებელი იყოს, მაგრამ მაშინ საქართველოს უშიშროების მინისტრი ინაური წინასწარ გავაფრთხილე, რომ ფარაჯანოვთან შინ ვაპირებდი მისვლას. მერე ერთი-ორჯერ მასთან კინოსტუდიაშიც ვიყავი. ეგ იყო და ეგ.

თავს ბედნიერად ვთვლი, რომ, მართალია, შეფარვით, მაგრამ მაინც შევძელი კრიზისულ მომენტში მას დავხმარებოდი და თუნდაც კულისებიდან მომეხდინა გავლენა მისი ბედის სასიკეთოდ გადაწყვეტაზე.

სერგო ფარაჯანოვი იმ უნიკალური კულტურის წარმომადგენელი გახლდათ, რომელიც თბილისში ჩამოყალიბდა, როგორც სხვადასხვა კულტურათა შესანიშნავი ნაზავი - თბილისური კულტურის. ამასთან, მისი ხელოვნება ბევრად სცილდება ერთი ქვეყნის ფარგლებს.

სერგო ფარაჯანოვი ყველა და ყველანაირ საზღვარს არღვევდა, იგი ყველა და ყველანაირ შეზღუდვას უპირისპირდებოდა, ყველა და ყველანაირ შტამპს უარყოფდა და ამიტომაც გახდა მიუღებელი იმ სისტემისათვის, რომლისთვისაც ყველაფერი რეგლამენტირებული იყო.

მენანება ის ყოველი წუთი და წამი, სერგო ფარაჯანოვმა დიდი ხელოვანის ცხოვრებით რომ ვერ იცხოვრა. ამაში გარემოებათა გარდა, უპირველეს ყოვლისა, თვით ადამიანები იყვნენ დამნაშავე. ეს ერთდროულად იმ დროისა და მისი პირადი ტრაგედიაც გახლდათ“.

Friday, January 6, 2017

ამადეო მოდილიანი - მხატვარი, რომელსაც დიდების კართან წამოეწია სიკვდილი...

„ჩემი აზრით, ადამიანი მთელი სამყაროა, ზოგჯერ ყოველგვარ სამყაროზე უკეთესიც...“ - ამადეო მოდილიანი (წერილიდან)

***

პერ-ლაშეზი, პარიზის ძველი სასაფლაო... არის ამ ძველ სასაფლაოზე დიდი უბანი, მთელი რაიონი. აქ იმარხებოდნენ პარიზის ღარიბ-ღატაკები. ურიცხვი რიგები ქვის დაბალი ყუთებისა, მიწიდან ოდნავ ამოწეული ქვის სახურავები, მოწყენილი, მიწას გაკრული, უსიხარულო ქალაქი. ერთ-ერთ ასეთ საფლავის ქვაზე ამოტვიფრულია წარწერა იტალიურად:

ამადეო მოდილიანი 
მხატვარი
დაიბადა ლივორნოში 12 ივლისს, 1884 წელს.
გარდაიცვალა პარიზში 24 იანვარს, 1920 წელს.
დიდების კართან წამოეწია სიკვდილი.

ცოტა ქვემოთ კი, იმავე დაფაზე, წარწერილია:

ჟანა ებიუტერნი
დაიბადა პარიზში 6 აპრილს, 1898 წელს. 
გარდაიცვალა პარიზში 25 იანვარს, 1920 წელს.
ამადეო მოდილიანის ერთგული თანამგზავრი, ვინც სიკვდილი არჩია მასთან განშორების ტანჯვას.

***

მოდილიანი იოლად ახერხებდა პირველი, უმნიშვნელო ფრაზებიდან მისთვის სასურველ თემაზე გადასვლას და საუბარი უპირატესად ლიტერატურაზე გადაჰქონდა. ამასთან, თითქოს ამაყობდა კიდეც თავისი ცოდნით და შეიძლება ახლად გაცნობილისათვის მეტისმეტი აჩქარებითაც ამჟღავნებდა თავის დიდებულ ცოდნას იბსენის, შელის, ნიცშესი, დ’ანუნციოსი და დოსტოევსკისაც კი. „ღვთაებრივი კომედიის“ ტერცინები, ლეოპარდის, ვიიონის, რემბოს ლექსები ნიაღვარივით გადმოსჩქეფდა მის ბაგეთაგან ყოველი ხელსაყრელი შემთხვევისას. მაგრამ ამავე დროს, დაკვირვებულ თანამოსაუბრეს არ გამოეპარებოდა ამის იქით გადამალული, რამდენადმე შეკავებული ერუდიცია, ხოლო ამ სამხრეთული, ხმელთაშუაზღვისპირული ექსპანსიურობის მიღმა რაღაც მეტისმეტი სიფრთხილით გადანახული, სულის სიღრმემდე დასული გულჩახვეულობა, ან შეიძლება უნდობლობა ან იქნებ შიშიც.

ლიტერატურაზე მოდილიანი გატაცებით ლაპარაკობდა, არ მალავდა თავის მიკერძოებას და სიყვარულს. მაგრამ გარკვეულ მსჯელობას მხატვრობაზე, განსაკუთრებით მის თანამედროვე მიმართულებებზე, რატომღაც გაურბოდა, ყოველ შემთხვევაში პირველ ხანებში მაინც. თუმცა ისიც გრძნობდა, რომ დიდად დაინტერესებული იყო პიკასოს, მატისის, ვლამინკის, დერენის, უტრილოს, „მებაჟე“ რუსოს უკანასკნელი ნამუშევრებით და რომ იმ დროისათვის უკვე კარგად ჰქონდა შესწავლილი ლუბრი. მისი სახელოსნოს კედლებზე ქინძისთავებით იყო მიმაგრებული იტალიური რენესანსის სურათების რეპროდუქციები: ბოტიჩელი, პერუჯინო, ლოტო, კარპაჩო, ანდრე დელ სარტო, კორეჯო, ტიციანი. ეს კი სასაცილოდ თუ არა, უცნაურად მაინც ეჩვენებოდა ბევრ მის ახალ, მონმარტრელ ნაცნობს, განსაკუთრებით რადიკალურად იყვნენ განწყობილი „წარსულის მემკვიდრეობის“ მიმართ.

ერთნი ამბობდნენ, მოდილიანი დამწყები მოქანდაკეაო, მეორენი ირწმუნებოდნენ, მხატვარიაო. ერთიც სიმართლე იყო და მეორეც.

***

ანდრე ვარნო იხსენებს, როგორი მწარე ირონიით უამბობდა მოდილიანი, რომ პარიზში ჩამოსულმა მხოლოდ ერთადერთი ადამიანი აღმოაჩინა და ისიც ბრმა, რომელიც დათანხმდა, შეეძინა რამდენიმე მისი სურათი. ეს გახლდათ ერთი ახირებული მოხუცი, ძია ანჟელი, რომელსაც მართლაც თითქმის დაკარგული ჰქონდა თვალისჩინი. მოხუცი დაჟინებით და მეთოდურად აგროვებდა თავის ბინაში, გაბრიელის ქუჩაზე, ახალგაზრდა, უსახელო მხატვრების სურათებს. რაღა თქმა უნდა, ამ სურათებს ძალიან იაფად ყიდულობდა და იმედი ჰქონდა, ოდესმე აუცილებლად გამდიდრდებოდა. მოხუცს საცაა, აუხდებოდა კიდეც ოცნება, მის ხელთ იყო შედევრები. მაგრამ ამ დროს იფეთქა პირველმა მსოფლიო ომმა და სურათების ფასიც დაეცა. მას მოსვენებას აღარ აძლევდნენ კრედიტორები და იძულებული შეიქნა, სულ იაფად გაეყიდა მთელი თავისი კოლექცია. რამდენიმე ხნის შემდეგ იგი სრულ სიღატაკეში გარდაიცვალა.

***

ლუი ლიატურეტი, რომელიც იმ ხანებში თითქმის ყოველდღე ხვდებოდა მოდილიანის, გვიამბობს: „იმისათვის, რომ ეშოვა ფული პურის, ძეხვისა და თამბაქოს საყიდლად, იძულებული ხდებოდა, გადაეღო ან შეესწორებინა უნიჭოდ შესრულებული სურათები და ზოგჯერ აბრებიც დაეხატა დუქნებისათვის. ყველა ამ თავის იძულებით მუშაობას, რა თქმა უნდა, არავისთან ამხელდა, არასოდეს არავის შესჩიოდა თავის გაჭირვებაზე, არავის სთხოვდა დახმარებას და კიდეც რომ შეეთავაზებინა ვინმეს, არავითარ შემთხვევაში არ მიიღებდა - რადგან მეტისმეტად ამაყი იყო“.

***

მოდილიანის „სტუდიაში“ იდგა საწოლი, ორი სკამი, მაგიდა და ჩემოდანი, რომელიც დივნის მაგივრობასაც ეწეოდა. კედლებზე ჩამოკიდებული იყო ტილოები, იატაკზე ეყარა ნახატებით გატენილი საქაღალდეები.

„ნახატების გასაოცრად მაღალი დონე იმთავითვე განაპირობებდა ამ მხატვრის ტალანტს, - ამბობდა ლიატურეტი. - მისი პიროვნება ყოველგვარ გავლენაზე დომინირებდა. საგონებელში გაგდებდათ ფერი, რომელსაც ჯერ კიდევ აკლდა დამაჯერებლობა და არ ემორჩილებოდა რაიმე გარკვეულ მეთოდს“.

„ - ყოველივე ეს ჩალის ფასადაც არ ღირს, - განაცხადა ავტორმა. - ეს სულ ჩემი დაწყევლილი იტალიური თვალის ბრალია, რომელსაც არაფრით არ სურს შეეგუოს პარიზის სინათლეს... მართლაც, რა მაცდურია ეს სინათლე... ნეტავი ოდესმე თუ შევძლებ ამის დაჭერას? რომ იცოდე, რამდენი რამ მაქვს ჩაფიქრებული თემის ახლებურად გამოხატვის თვალსაზრისით, იისფერ, ნარინჯისფერ ტონებში, მუქ ოხრისფერში... ოღონდ არ ვიცი, როგორ მოვახერხო მათი ამღერება. დაანებე თავი, ნუღარ უყურებ ამ სისულელეებს!“

როცა სტუმარმა პროტესტი განაცხადა ამგვარ მკაცრ შეფასებაზე და შეაქო კედელზე ჩამოკიდებული ერთ-ერთი ნიუ, მისი გამჭვირვალე კოლორიტი და დიდებული ძერწვა, მოდილიანიმ კიდევ უფრო დაბეჯითებით უპასუხა:

„ - არა, ეს ის არ არის! ეს ჯერ კიდევ პიკასოდან მოდის და ისიც არ გამომივიდა. პიკასო მიაფურთხებდა ამისთანა სისაძაგლეს...“

ამ საუბრიდან რამდენიმე დღის შემდეგ მოდილიანიმ გამომიცხადა:

„ - მე თითქმის ყველაფერი გავანადგურე იქიდან, რაც შენ ნახე. უნდა შეგეძოს სენტიმენტალური გულმოწყალების გარეშე იმსჯელო საკუთარ თავზე... მხოლოდ ორი თუ სამი ნახატი დავტოვე... და ის ტორსიც, შენ რომ მოგეწონა. თუმცა მხოლოდ იმიტომ, რომ ერთხელ კიდევ დავუბრუნდე, სულ სხვანაირად გადავაკეთო... საერთოდ კი მინდა, როგორმე მოვეშვა მხატვრობას და ხელი მოვკიდო ქანდაკებას...“

***

ლიატურეტი გვიყვება: „როცა მოდილიანი ჟან-ბატისტა კლემანის მოედანზე მდებარე სახელოსნოდან გადადიოდა, წასვლის წინ ტერასაზე ნამდვილი  აუტოდაფე მოაწყო და ცეცხლს მისცა მრავალი თავისი ტილო თუ ნახატი. მეზობლები აღშფოთდნენ, ეგონათ, მოდილიანი უეცრად შეიშალაო. მან კი სრულიად დამშვიდებით გამოუცხადა ერთ მათგანს: „ეს ბავშვური ზიზილ-პიპილები მეტის ღირსნი არ არიან!“

***

„მოდი“ მისი ჩვეულებრივი, შემოკლებული სახელი იყო, ასე შეეძლო დაეძახა ყველას. მაგრამ ყველას როდი ჰქონდა უფლება, გარდა მცირე გამონაკლისისა, ეთქვა მისთვის „დედო“, როგორც დედა ეძახდა.

ლიატურეტი გვიყვება, ერთხელ მისი თანდასწრებით როგორ უკითხავდა მოდილიანი ერთ თავის თანამემამულეს ლივორნოდან მიღებულ დედის წერილს. მაგრამ როგორც კი წაიკითხა პირველი სიტყვები: „Mio caro Dedo!“ („ჩემო საყვარელო დედო!“), ცრემლები მოაწვა ყელში და კითხვა ვეღარ გააგრძელა. თუმცა, მგონი, მაშინვე გადავიდა პარიზელთათვის ჩვეულ უზრუნველ საუბრის ტონზე. ახლა ყველნაირად ცდილობდა, ასე მოეჩვენებინა სხვებისთვის თავი.

***

- მე ბანკირთა შვილი და შვილიშვილი ვარ, - არწმუნებდა მოდილიანი გიიომ აპოლინერს, როცა მან დროებით მუშაობა დაიწყო პარიზის ერთ-ერთ ბანკში კანტორის მოხელედ. - შენმა პარტნიორებმა რომ სცადონ და პრაქტიკაში გამოიყენონ ზოგიერთი ის თეორია და მეთოდი, რომელიც მე ვიცი, მილიონებს გავაკეთებდით!

- ფილოსოფია ჩემი წილხვდომილია. მე, შეიძლება ითქვას, სისხლში მაქვს ფილოსოფია, - ეუბნებოდა მოდილიანი ორტის დე სარატეს და სხვა თავის მეგობრებს. უმტკიცებდა, რომ ერთი მისი პირდაპირი წინაპარი დედის მხრიდან სპინოზა იყო.

ჩვენამდე ვერ მოაღწია ამ ნათქვამის ინტონაციამ. არ ვიცით, რომელი სჭარბობდა: იუმორი ოჯახური ლეგენდებისადმი თუ თავის მოწონების გულუბრყვილო სურვილი. ასე იყო თუ ისე, მოდილიანის ბიოგრაფიაში ფაქტებით არ დასტურდება არც „ბანკირობის“ და არც „ფილოსოფოსობის“ ვერსია.

***

ამადეო სწორედ მაშინ მოევლინა ქვეყანას, როცა მშობლების სახლში ჩინოვნიკები გამოცხადდნენ უკვე ვალში აღწერილი ქონების წასაღებად. ევგენია გარსენისათვის ეს თავზარდამცემი მოულოდნელობა იყო. არავითარი „ბანკი“ მათ არ გააჩნდათ, ყელამდე ვალებში ჩაფლული ქმრის გაკოტრება კი სტიქიურ უბედურებად დაატყდა თავს.

მართლაც რომ თავს დაატყდა ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობითაც, რადგან თანახმად იტალიის კანონებისა, მელოგინის ქონება ხელშეუხებელი იყო, ყველაფერი, თუკი რამ ფასეულობა გააჩნდათ ოჯახში, ჩინოვნიკების მოსვლამდე მელოგინის საწოლზე დაყარეს. გათამაშდა ორმოცდაათიან-სამოციანი წლების იტალიური კინოკომედიის სცენა. თუმცა სასაცილო არაფერი იყო იმ ამბავში, სწორედ ამადეოს დაბადების წინ უბედურებად რომ დაატყდა მოდილიანების ოჯახს.

***

წინადღით, როცა ამადეო მიქელის სახელოსნოში უნდა გამოცხადებულიყო, დედას ასე ჩაუწერია დღიურში: „1 აგვისტოდან იგი მეცადინეობას იწყებს ხატვაში, რისადმიც კარგახანია დიდ მიდრეკილებას ამჟღავნებდა. უკვე მხატვრად წარმოუდგენია თავი. რაც შემეხება მე, დიდად არ ვუჭერ მხარს, მეშინია, რაკი ამ გზას გაჰყვება, სწავლა არ მიატოვოს. მაგრამ მაინც გადავწყვიტე შევუსრულო სურვილი. როგორმე უნდა დავეხმარო, რათა სძლიოს უხალისობასა და მოწყენილობას, რამაც მეტად თუ ნაკლებად ყველას დაგვრია ხელი“.

[...]

მიქელიმ თავის ახალგაზრდა მოწაფეს „ზეადამიანი“ შეარქვა, რა თქმა უნდა, მხოლოდ იმიტომ, რომ სულ ნიცშე ეკერა პირზე, თითქმის ზეპირად იცოდა „ზარატუსტრა“ და „სიკეთისა და ბოროტების მეორე მხარე“. ნიცშე „მისი ფილოსოფოსი“ იყო, ხოლო ბოდლერი და დ’ანუნციო - „მისი პოეტები“.

მაგრამ ამავე დროს, როგორც ამას ამხანაგები იხსენებდნენ, ეს „ზეადამიანი“ გულწრფელად იყო აღტაცებული პრერაფაელისტებით და არც იმის წინააღმდეგი იყო, რომ როგორმე ეცდუნებინა მიქელის კოპწია მოახლე, საერთოდ კი „მოკრძალებული და კეთილად ზრდილი ახალგაზრდა იყო“.

[...]

ერთ მშვენიერ დღეს ამადეომ გამოუცხადა დედას, რომ გადაწყვეტილი აქვს, მიატოვოს ლიცეუმი და ამიერიდან მთლიანად მიეცეს მხატვრობას. დედის დღიურში ჩნდება 1899 წლის 10 აპრილის ჩანაწერი:

„დედომ მიატოვა ლიცეუმი და აღარაფერს აკეთებს გარდა ხატვისა. სამაგიეროდ ხატავს ყოველდღე და მთელი დღე შეუნელებელი გატაცებით, რაც კიდეც მაოცებს და კიდეც მახარებს. თუკი ასეთი მეცადინეობითაც ვერაფერს მიაღწია, მაშასადამე, იმედიც გადაწურულთუ ოთხი თვის მეცადინეობის შემდეგ საკმაოდ გაიწაფა ხელი და კარგად ხატავს“.

***

შემონახულია ცნობა, რომელშიც ნათქვამია, რომ 1903 წლის 19 მარტს მოდილიანი მიღებულია ვენეციის სახვითი ხელოვნების ინსტიტუტში, „შიშველი ნატურის თავისუფალ სკოლაში“. იხსენებენ, რომ სკოლაში იგი იშვიათი სტუმარი იყო. ამჯობინებდა ხატვისას ყავახანებსა და ბორდელებში.

***

ჯერ კიდევ მაშინ, როცა პარიზის ერთ-ერთ რესტორანში ღამ-ღამობით ჭურჭლის მრეცხავად მუშაობდა და ყოველდღე თითო ქანდაკების გამოძერწვასაც ახერხებდა, საღამოს ნამსხვრევებად აქცევდა ხოლმე იას, რაც დღის განმავლობაში გაეკეთებინა. როცა 1906 წელს ლუქსემბურგის მუზეუმში გამოფენაზე თვით როდენმა შენიშნა იგი და შესთავაზა, მასთან ემუშავა სტუდიაში, ბრანკუზიმ მაშინვე დაუფიქრებლად უთხრა უარი: „დიდი ხის ჩრდილში არაფერი გაიზრდება ისე, როგორც საჭიროა“.

***

ამადეოს ძმის, ემანუელეს მონათხრობი, თუ როგორ ოცნებობდა იგი სახელოსონოზე, მუშაობისთვის შესაფერ მასალაზე. მაგრამ სად უნდა ეშოვა ეს ლივორნოში?

ბოლოს ვიღაცამ შეატყობინა, თითქოს არის შესანიშნავი სახელოსნო კარარში და შეიძლება მისი დაქირავება. ძმები მაშინვე გაემგზავრნენ. დიდხანს იმგზავრეს სიცხეში დახუთული ვაგონით, რამაც მეტად გააღიზიანა ამადეო. მერე რომელიღაც განშტოებაზე გადასხდნენ კიდეც, - განაგრძობს თხრობას ემანუელე, რომელიც აშკარად თაყვანს სცემდა ძმას:

„ბოლოს, როცა მივაღწიეთ იქამდე, მაშინვე მივხვდი, რომ ღირდა ჩამოსვლა. რა მშვენიერი იყო ირგვლივ ყველაფერი! ჩვენ წინ გადაშლილი იყო ზღვა. სახელოსნოც თავისი ადგილმდებარეობით ძალიან ლამაზი ჩანდა. ბაღის შუაგულში, სადაც ყველაფერი ჰყვაოდა, იდგა პატარა სახლი, ყოველი მხრიდან დაფარული ქარისაგან. უკეთესს რაღას ინატრებდა სკულპტორი? სანაპიროს ყვითელ ქვიშაზე ეწყო მარმარილოს დიდი ბლოკები. ასეთივე ბლოკები მრავლად ეწყო ბაღშიც. სახლის ირგვლივ. ეტყობა, გადასატვირთად მოეტანათ და ასევე დარჩენილიყო აქ. მე მაშინვე შევნიშნე ეს და ვუთხარი ამადეოს, თუმცა პირველად მას უნდა ეთქვა ეს ჩემთვის. მაგრამ ჩემს ნათქვამს არავითარი წარმატება არ მოჰყოლია. გზაშივე შევამჩნიე შეშფოთება, ახლა კიდევ უფრო მეტად იყო აღელვებული. უცებ მომიბრუნდა და მითხრა:

„ჰო, ჰო, შენ მართალი ხარ, ყველაფერი ასეა, მაგრამ საჩემო არ არის. მეტისმეტად დაცილებული ვიქნები ქალაქიდან. მე ვერ ავიტან ამას. ჩემთვის აუცილებელია ქალაქი, რათა ვიმუშაო ისე, როგორც საჭიროა. მე დიდი ქალაქი მჭირდება!“

და უცებ რაღაც შიშმა აიტანა. ნამდვილი შიში იხატებოდა მის სახეზე, ყოველ მის მოძრაობაში. ხვეწნა დამიწყო, ახლავე დავბრუნდეთო ლივორნოში. რასაკვირვეილია, ასეც მოვიქეცით. ეს იყო ჩვენი პირველი და უკანასკნელი ცდა, გვეშოვა მისთვის სახელოსნო. ამის შემდეგ სიტყვაც აღარ დაგვიძრავს ამაზე“.

***

პოლ გიიომი გვიყვება, რომ მოდილიანი ოცნებობდა „ადამიანის სადიდებელ ტაძარზე“, რომელიც საკუთარი არქიტექტორული გეგმით უნდა შეექმნა და თითქოს სწორედ ამ ტაძრისთვის, რომელსაც უნდა ედიდებინა არა ღმერთი, არამედ ადამიანი, განკუთვნილი იყო მისი კარიატიდების გრაფიკული ესკიზები. ისინი უნდა გარდაქმნილიყვნენ ასობით სკულპტურულ გამოსახულებად, რათა იოლად აეზიდათ კამარა. იგი მათ „სინაზის სვეტებს“ („Colonnes de tendresse”) უწოდებდა.

***

„ძვირფასო უმბერტო, უპირველეს ყოვლისა, მადლობას გიხდი მოულოდნელი დახმარებისთვის. იმედი მაქვს, დროთა განმავლობაში დავაღწევ თავს გაჭირვებას. მთავარია, არ დავიბნე. მეკითხები: რა მაქვს განზრახული? ვიმუშაო და გამოვიტანო გამოფენაზე. In pectore (შინაგანად) ვგრძნობ, რომ ადრე იქნება თუ გვიან, გავიკაფავ გზას. „შემოდგომის სალონმა“ შედარებით წარმატებით ჩაიარა ჩემთვის, თუნდაც იმით, რამდენიმე ნაწარმოები რომ მიიღო ერთად (რაც იშვიათი შემთხვევაა) - ეს ხომ დამოკიდებულია ფრიად ვიწრო კომპანიად შეკრულ ადამიანებზე. ახლა თუ შევძელი და ასეთივე წარმატება განვავითარე „დამოუკიდებლებთანაც“ - პირველი ნაბიჯი, ყოველ შემთხვევაში, გადადგმული იქნება. შენ როგორღა ხარ? გადაეცი ჩემი სალამი დეიდა ლოს. თუ შეგიძლია მომწერე წერილი. გკოცნი.

შენი დედო.

***

„საერთოდ არ არსებობს არავითარი პეიზაჟი!“ - გაჰყვიროდა უაღრესად აღელვებული მოდილიანი მონპარნასის რომელიღაც ბარში დახლთან მდგომი და თითქმის მუშტებით მიიწევდა თავისი მეგობრისკენ, მექსიკელი მხატვრის - დიეგო რივერასკენ, რომელიც არანაკლები დაჟინებით და ტემპერამენტით გაჰყვიროდა: „არა, პეიზაჟი არსებობს!“

***

თავის ნახატებს მოდილიანი უფრო ხშირად იქვე გააჩუქებდა ხოლმე, იშვიათად თუ ახერხებდა გაყიდვას თუნდაც ერთ ფრანკად. მაგრამ როცა ერთმა ამერიკელმა მდიდარმა ქალბატონმა „მეტისმეტად ძვირად მიიჩნია“ მოდილიანის მიერ შეთავაზებული სულ მცირე თანხა, იქვე, მის თვალწინ, ნაკუწ-ნაკუწად აქცია თავისი ნახატი. ანალოგიურ შემთხვევას იხსენებს ვლამინკიც. იგი გვიყვება, როგორ შესთავაზა მოდილიანიმ ერთ ვაჭარს მთელი დასტა თავისი ნახატებისა, როგორც ყოველთვის, გროშის ფასად. ის კი, რაკი იცოდა მისი გამოუვალი მდგომარეობა, შეეცადა, კიდევ შევაჭრებოდა. მოდილიანის პასუხი არ გაუცია. წამოდგა, გულმოდგინედ დააწყო თავისი ნახატები ერთმანეთზე, გახვრიტა, მერე ჯიბიდან ბაწარი ამოიღო, გაუყარა და გავიდა გარეთ, რათა დემონსტრაციულად ჩამოეკიდა საპირფარეშოში. შეიძლება ეს ანეკდოტია, მაგრამ არა შემთხვევითი, არამედ დამახასიათებელი.

მოდილიანიმ თვითონაც იცოდა მეგობრის გატანა, ამასთან, დელიკატურად, ისე რომ თავი არ შეებერზრებინა. და არა მარტო მეგობრისა, ზოგჯერ სრულიად უცხო ადამიანისაც. ერთხელ, კაფეში მოდილიანი ერთი ღატაკი მხატვრის გვერდით აღმოჩნდა, რომელსაც აშკარად ეტყობოდა დიდი ხნის შიმშილობის დაღი. მოდილიანი გვერდით მაგიდასთან იჯდა, როღაც თავისი საქმით გართული. კაფედან გასვლისას მან შეუმჩნევლად დააგდო იატაკზე ოცფრანკიანი და გვერდით რომ ჩაუარა, ფეხსაცმლის ფულით მიუწია ფული და ჩაიბურტყუნა: „აგერ, მგონი, ათფრანკიანი აგდია იატაკზე...“

***

მოქანდაკე ლიფშიცი მოგვითხრობს: „მახსოვს ერთხელ, გვიან ღამით, დაახლოებით სამ საათზე, მე და ჩემი ცოლი კარზე ატეხილმა საშინელმა ბრახუნმა გაგვაღვიძა. გავაღე კარი. ჩემს წინ დგას მოდილიანი, აშკარად მთვრალი. დარცხვენილი ხმით დამიწყო ახსნა, რომ ჩემს თაროზე შენიშნა ფრანსუა ვიიონის ლექსების პატარა ტომი, რომელიც ახლა ძალიან სჭირდება. ავანთე ნავთის ლამპა და დავიწყე წიგნის ძებნა იმ იმედით, რომ წიგნს მივცემდი და წავიდოდა. მაგრამ ასე არ მოხდა. იგი ჩაჯდა სავარძელში და ხმამაღლა დაიწყო ვიიონის ლექსების კითხვა. მე მაშინ მონპარნასის ქუჩაზე ვცხოვრობდი, ორმოცდათოთხმეტ ნომერში. ამ სახლში უმეტესად მუშები იყვნენ. მალე მეზობლებმა კაკუნი ატეხეს ჩემი ოთახის კედლებზე, იატაკზე, ჭერზე. დაიწყო ყვირილი: „შეწყვიტეთ ხმაური!“

თითქოს ახლაც თვალწინ მიდგას ეს სცენა: პატარა ოთახი, ღამის სიბნელეში იდუმალი მოციმციმე ნავთის ლამპის ალი, სავარძელში კი მოჩვენებასავით ჩამჯდარა მთვრალი მოდილიანი და კითხულობს ვიიონს, ამასთან სულ უფრო და უფრო უწევს ხმას, რაც უფრო იზრდება ხმაურიანი ორკესტრის აკომპანიმენტი ჩემი ოთახის ირგვლივ. ასე გაგრძელდა რამდენიმე საათს, სანამ თვითონ არ წაერთვა ძალა“.

***

ჟან კოკტო კი ასეთ სცენას აგვიწერს: „აი, ჩვენი მოედანი, ჩვენი პლაცდარმი. ქვაფენილზე მოდილიანი ცეკვავს, რაღაც დათვური ილეთები გამოჰყავს. კისლინგი მეასეჯერ უმეორებს: „წავიდეთ, შინ წავიდეთ!“ არაფრის გულისათვის. იგი ჯიუტად იქნევს ხუჭუჭა თავს. ვცდილობთ, როგორმე დავიყოლიოთ. კისლინგი იძულებულია ძალას მიმართოს. ხელს ჩაავლებს მოდილიანის წითელ სარტყელში და მიათრევს. ახლა სხვა ცეკვა იწყება. მოდილიანი ესპანურ მანერაზე სწევს ხელებს ზევით, თითებს ატკაცუნებს და ტრიალებს საკუთარი ღერძის ირგვლივ. წითელი სარტყელი იშლება, იშლება, თითქოს აღარა აქვს ბოლო. კისლინგი მიდის. მოდილიანი სატანასავით ხარხარებს და კიდევ უფრო მეტი გატაცებით განაგრძობს ცეკვას“.

***

შეძრწუნებულს ხედავს მოდილიანის ილია ერენბურგიც. 1915 წელს ერთ თავის ლექსში იგი ასე აგვიწერს მოდილიანის:

„შენ იჯექი დაბალ კიბეზე, მოდილიანი, შენი ყვირილი ქარიშხლის ყვირილსა ჰგავდა, ფანდები - მაიმუნისას. და უეცრად... აგუგუნდნენ, ატიდნენ საშინელი სიტყვები... შენ გადააგდე წიგნი, ეცემოდი და ხტოდი, და მთელს დარბაზში ხტოდა ნავთის ლამპის ალში გახვეული შენი სხეული. „მე შემიძლია, მე შემიძლია!“ - გაიძახოდი შენ და აგზნებულ ტვინში ფიჭვები იზრდებოდნენ. ო, დიდებულო ქმნილებავ! მერე შენ გამოხვედი, ატირდი და გაწექი ფარნის ქვეშ...“

მრავალი წლის შემდეგ ერენბურგი უფრო ღრმად ჩასწვდა მაშინდელ მოდილიანის. თავის მოგონებების ერთ თავს, რომელსაც მიუძღვნის „შორეული ახალგაზრდობის მეგობარს“, იგი გულში ჩამწვდომი განზოგადებით ამთავრებს: „წერენ და წერენ“: სვამდა, შფოთავდა, მოკვდა... ამაში არ არის საქმე... საქმე არც მის ბედისწერაშია, ძველი არაკივით ჭკუის სასწავლებლად რომ გაუხდია ყველას. მისი ბედი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული სხვების ბედთან. და თუ ვინმეს სურს გაიგოს მოდილიანის დრამა, დეე, გაიხსენოს არა ჰაშიში, არამედ მხუთავი გაზები, დეე, იფიქროს დაბნეულ, გონწართმეულ ევროპაზე, საუკუნის დახლართულ გზებზე, იფიქროს მოდილიანის თითოეული მოდელის ბედზე, რომელთა ირგვლივ თანდათან ვიწროვდებოდა რკინის სალტე“.

[...]

„ეს იყო დიდი კულტურის ადამიანი, რომელიც ძალიან მხურვალედ განიცდიდა ყველაფერს, რაც მსოფლიოში ხდებოდა“. და მაშინვე დააყოლა განსაკუთრებული დაჟინებით: „ბევრი რამ უნდა დაიწეროს მასზე, როგორც პიროვნებაზე - ეს ხომ იშვიათი მოვლენაა მხატვრებს შორის, თუნდაც ყველაზე დიდი ტალანტით დაჯილდოვებულ მხატვრებს შორის“.

***

პარიზში დარჩენილი მოდილიანი, როგორც სალმონი ამბობს, ომის პირველ წლებში თითქმის განდეგილად ცხოვრობდა. 1914 თუ 1915 წელს იგი მონპარნასიდან მონმარტრზე გადასახლდა. ცნობილმა ვაჭარმა, აფრიკული პრიმიტივებისა და ახალი მხატვრობის მოყვარულმა - პოლ გიიომმა ამ ხანებში მისი სურათების შესყიდვა დაიწყო. სახელოსნოც კი დაუქირავა ემილია გუდოს მოედანზე, ცამეტ ნომერში, ბატო ლიავუარის გვერდით. 1915 წლის ნოემბერში ამადეო სწერდა დედას:

საყვარელო დედა!

დამნაშავე ვარ - რამდენი ხანია წერილი აღარ მომიწერია შენთვის! მაგრამ... მაგრამ იმდენნაირი მიზეზი გამომიჩნდა... მათ შორის ბინის გამოცვლა. აი, ჩემი ახალი მისამართი: ემილია გუდოს მოედანი, 13, XVIII ოლქი. მაგრამ, მიუხედავად ათასნაირი მღელვარებისა, შედარებით კმაყოფილი ვარ. ისევ მოვკიდე ხელი ფერწერას. ზოგიერთი რამის გაყიდვაც მოვახერხე. ეს უკვე ბევრს ნიშნავს.

... როცა მამას მისწერ, გადაეცი ჩემგან კოცნა. მე და წერილების წერა ვერ ვეგუებით ერთმანეთს, მაგრამ ნურასოდეს იფიქრებ, რომ გივიწყებ შენ ან ვინმე ჩვენიანს.

მაგრად გკოცნი.

დედო

***

1916 წლის ნოემბერში ამადეო მოდილიანი სწერდა დედას, როგორც ყოველთვის, მოკლედ:

ძვირფასო დედიკო!

ძალიან იშვიათად გწერ წერილებს, მაგრამ არასოდეს გივიწყებ. ჩემზე ნუ იდარდებ, ყველაფერი კარგად მიდის.

მე ვმუშობ, ზოგჯერ მტანჯველი წუთებიც დამიდგება ხოლმე, მაგრამ წინანდელივით შევიწროებული აღარა ვარ. მინდოდა შენთვის რომელიმე ფოტოსურათი გამომეგზავნა, მაგრამ არც ერთი არ გამოვიდა კარგი. მომწერე, რა არის თქვენთან ახალი. მაგრად გკოცნი.

დედო

***

1917 წელს, ზბოროვსკის მცდელობა პირველი წარმატებით დაგვირგვინდა: 3 დეკემბერს მან მოახერხა გაეხსნა მოდილიანის სურათების გამოფენა ბერტა ვეილის პაწაწინა გალერეაში. ბერტა ვეილი დიდი ხანია დაინტერესებული იყო მოდილიანის შემოქმედებით და დადიოდა კიდეც მასთან სახელოსნოში.

ეს ტანმორჩილი, ახლომხედველი, მუდამ საქმით გატაცებული ქალი ცნობილი იყო პარიზში, როგორც „უანგარო მფარველი ახალგაზრდა ხელოვანებისა“.

ვერნისაჟის დღეს პოლიციამ მოითხოვა, ჩამოეღოთ გარეთა ვიტრინაში გამოფენილი ხუთი დიდებული ნიუ, რამაც დიდად დაამწუხრა გამოფენის დიასახლისიც და საცოდავი ზბოც, მხატვარს კი ბრალდებად წაუყენეს „ზნეობის ხელყოფა“.

ამაზე ადრე კი პოლიციის სხვა ჩინოვნიკებმა, კერძოდ დეკავიმ და ზამარონიმ მეცენატების როლი გაითამაშეს და დიდი სიამოვნებით შეიძინეს საკუთარი კოლექციისათვის მოდილიანის სურათები სულ გროშის ფასად. მაგრამ ესენი იყვნენ „განათლებული შემფასებლები“, ახლა კი ბერტა ვეილის გალერეაზე თავდასხმა მოაწყეს მათმა ვულგარულმა კოლეგებმა, რომლებიც ნაკლებად ერკვეოდნენ ხელოვნების წვრილმანებში.

მაგრამ გამოფენა მაინც გაიხსნა. ბერტა ვეილიმ როგორღაც მოახერხა მოდილიანის ერთი სურათის გაყიდვა და საკმაოდ დიდი თანხაც მიიღო - 250 ფრანკი. მაგრამ ორი დღის შემდეგ მყიდველმა გადაიფიქრა და უკანვე მოუტანა სურათი.

***

ერთ სტატიაში ჟან კოკტო მოდილიანის შესახებ წერდა:

„ის იყო მხიარული, მეტისმეტად გამქირდავი და ძალიან მომხიბვლელი ადამიანი და რაკი წარმატება არაფერს ნიშნავდა არც ერთი ჩვენგანისთვის, მეფურად ატარებდა თავის ცხოვრებას, გარშემორტყმული უდავო დიდებით, რასაც ყოველთვის ამჟღავნებდა მისადმი ჩვენი ჯგუფი, რომლისთვისაც სრულიად უცხო იყო ბაზრისა და ფართო საზოგადოების პრობლემა“.

***

ბევრი „მოდელი“ ადასტურებს თავის მოგონებაში, რომ მოდილიანი ხატავდა მათ „უცებ“, „შესწორების გარეშე“, „რამდენიმე შტრიხი და მზად არის“.


თარგმნა ლარისა ტიტვინიძემ
გამომცემლობა „ნაკადული“, თბილისი, 1984წ.