Wednesday, November 19, 2014

პლატონი - ევთიფრონი | ადრეული დიალოგები

წინათქმა

რომის იმპერატორ ტიბერიუსს (14-37) ჰყავდა ერთი ასტროლოგი, წარმომავლობით როდოსელი, სახელად თრასილე, რომელიც პატრონის ბრძანებით მომავალს უწინასწარმეტყველებდა მას.

დიოგენე ლაერტელი გადმოგვცემს, რომ სწორედ ამ თრასილეს შეუდგენია პლატონის თხზულებათა სრული კრებული და, ვითომცდა თვით პლატონისგანვე მომდინარე ტრადიციის თანახმად, 9 ტეტრალოგიად დაუყვია ისინი. თითოეულ ტეტრალოგიაში, როგორც სათაური გვიჩჩვენებს, 4 დიალოგი შედის. დიოგენე სათითაოდ ჩამოთვლის მათ და გვაუწყებს, პირველი ტეტრალოგია “ევთიფრონით” იწყებაო.

თრასილესეული “კანონი” საკმაოდ საეჭვო ღირსებისაა (საკმარისია ითქვას, რომ ისეთი დიალოგები, როგორებიცაა “ფედონი”, “თეეტეტი”, “სოფისტი”, “პოლიტიკოსი”, “პარმენიდე”, “ნადიმი” ან “ფედროსი”, მასში წინ უსწრებს “ხარმიდეს”, “ლახესს”, “ლისისსა” თუ “ალკიბიადეს”) და დღეს უკვე აღარავინ იზიარებს მას, ერთი გამონაკლისის - “ევთიფრონის” - გარდა, რომლითაც პლატონის არაერთი მთარგმნელი თუ გამომცემელი კვლავინდებურად იწყებს დიდი ბერძენი ფილოსოფოსის თხზულებათა სრული კრებულის საკუთარ გამოცემას.

ასეთ არჩევანს თავისი გამართლებაც მოეძებნება და გამტყუნებაც. პირწმინდად ფორმალური - ლიტერატურულ-სტილისტური ანალიზი, რომელიც ავლენს კომპოზიციის სიმარტივეს, მოქმედების განვითარების სწორხაზოვნებას, კითხვა-პასუხთა ერთგვარ სიმშრალესა და სქემატურობას, თითქოს დამაჯერებლად გვიდასტურებს იმ თვალსაზრისის სისწორეს, რომლის მიხედვითაც “ევთიფრონი” პლატონის პირველი თუ არა, ყოველ შემთხვევაში, ერთ-ერთი პირველი ქმნილება მაინც უნდა იყოს.

სხვანაირ დასკვნამდე მივყავართ დიალოგის შინაარსობრივი ასპექტის დეტალურ ანალიზს, რაც ააშკარავებს ზოგიერთ ისეთ მომენტს (“იდეა”, როგორც საგანთა და მოვლენათა არსი, მათი იგივეობისა თუ თვითიდენტურობის საფუძველი; “იდეა”, როგორც ფენომენთა მთელი სიმრავლისა თუ მრავალფეროვნების ერთადერთი ზოგადი ნიმუში), რომელთა მიხედვითაც ჩვენ შეგვიძლია ვამტკიცოთ, რომ თავის პირველ, ე.წ. “სოკრატულ დიალოგებთან” შედარებით, პლატონი უკვე საკმაოდ შორსაა წასული “იდეათა თეორიის” ფორმირებისა და ჩამოყალიბების თვალსაზრისით. თუმცა, აქვე უნდა ითქვას, რომ არგუმენტაციის ორივე მეთოდს მხოლოდ ფარდობითი ღირებულება თუ შეიძლება მიეწეროს.

მართლაცდა, რა უფლება გვაქვს ვივარაუდოთ, რომ პლატონის მხატვრული ოსტატობა - სწორხაზოვნად და განუხრელად - თანდათანობითი გრადაციის გზას მისდევს მისი სულიერი ევოლუციის კვალდაკვალ? (ვის ეპარება ეჭვი, რომ “თეეტეტი” “სოკრატეს აპოლოგიაზე” უფრო გვიანდელია? მაგრამ ასევე უეჭველია ისიც, რომ ფორმალური სრულყოფილებით პირველი დიალოგი აშკარად ჩამოუვარდება მეორეს). არც იმის მტკიცება შეიძლება დაბეჯითებით, თითქოს “იდეათა თეორია” ასევე სწორხაზოვნად და თანმიმდევრულად ყალიბდება პლატონის სულში (ვის შეუძლია იმის უარყოფა, რომ მთელი მისი მსოფლმხედველობა შინაგანი წინააღმდეგობებითაა აღბეჭდილი? რომ მისთვის უცხო როდია საკუთარ თავში დაეჭვების, უკუქცევის ან დასახული მიზნისაკენ მიმავალი გზიდან გადახვევის მომენტები?).

არც დიალოგის ფაქტობრივი მონაცემები გვეუბნება რამეს იმის შესახებ, თუ როდის უნდა იყოს დაწერილი იგი. რაღა გვრჩება? მხოლოდ და მხოლოდ ჰიპოთეზები: ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, “ევთიფრონის” დაწერის თარიღი ძვ. წ. 400-სა და 399 წელს შორისაა საგულვებელი, ვინაიდან სოკრატეს სწორედ 400 წელს დასდეს ბრალი მკრეხელობაში, მომდევნო წლის მაისში კი მას უკვე სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანეს. “ეჭვს გარეშეა, - წერს ერთი ამ მკვლევართაგანი, - რომ “ევთიფრონი” მასწავლებლის სიკვდილამდე უნდა დაეწერა პლატონს. ვინაიდან, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მას ეცოდინებოდა და თავის დიალოგში მოიხსენიებდა სოკრატეს სამივე ბრალმდებელს და არა მხოლოდ მელეტოსს”. მაგრამ დიალოგში ასახული დროისა და მისი დაწერის დროის გაიგივება საკმაოდ მიამიტური შეცდომის შედეგია...

ფრანგი მეცნიერი მორის კრუაზე თვლის, რომ “ევთიფრონი” უშუალოდ მოსდევს “სოკრატეს აპოლოგიას” და დაახლოებით 396-395 წლებშია დაწერილი. ამავე თარიღს მხარს უჭერს ვ. ვინდელბანდიც. ყველა ჰიპოთეზის ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანდა და, ალბათ, არც არის საჭირო, ვინაიდან მათი უარყოფა უფრო ადვილია, ვიდრე მათი გაზიარება. ამიტომ, “ევთიფრონით” რომ ვიწყებთ პლატონის თხზულებათა პირველ ტომს, ჩვენ მხოლოდ ძველისძველ ტრადიციას ვუწევთ ანგარიშს.

დიალოგში ორადორი მოქმედი პირია: ქურუმი ევთიფრონი და სოკრატე. ევთიფრონის შესახებ არავითარი ცნობები არ მოგვეპოვება, გარდა იმისა, რომ უფრო მოგვიანებით ის ერთხელ კიდევ იხსენიება პლატონის დიალოგში “კრატილე”, თუმცა, აქვე უნდა დავძინოთ, რომ “ევთიფრონში” ის პიტთეელია, “კრატილეში” კი პროსპალტელი და იმის ხელაღებით მტკიცება, რომ ორივე დიალოგში ერთი და იგივე პიროვნება იგულისხმება, ცოტა არ იყოს, დამაჯერებლობასაა მოკლებული. მაგრამ სწორედ ასე იქცევიან მ. კრუაზე და ა.ა. ტახოგოდი.

ევთიფრონს იხსენიებენ აგრეთვე პლუტარქე, დიოგენე ლაერტელი და ნუმენიოსი, ციტირებული ევსევი პამფილელის (კესარიელის) მიერ. თუმცა მათი ცნობების ერთადერთი წყარო ისევ პლატონი უნდა იყოს, ვინაიდან მხოლოდ იმას გვაუწყებენ, რომ სოკრატე შეხვედრია ევთიფრონს და უსაუბრია მასთან.

შემთხვევითი როდია, რომ დიალოგში ერთმანეთის პირისპირ დგანან ქურუმი და ფილოსოფოსი; ორი მრწამსი, ორი თვალსაზრისი, ორი მსოფლმხედველობა: ერთის მხრივ, ბერძნული რელიგიის აღმსარებელი და მისი ტრადიციების თავგამოდებული დამცველი, ხოლო მეორეს მხრივ, კაცი, რომელსაც ბრალად ედება ამ რელიგიის “წმინდათაწმინდა” საფუძვლების ხელყოფა, მკრეხელობა, ღმერთების გმობა. პირველის თვითკმარი უმეცრება, მიამიტობა და სიბეცე თითქოს თავისთავად განასახიერებს მთელ ტრადიციულ სარწმუნოებას, თავისი ანთროპომორფული ღვთაებებით, ათასგვარი ცრურწმენითა და პირწმინდად გარეგნული რიტუალებით, რომლებიც აკმაყოფილებს მხოლოდ უბირი ხალხის რელიგიურ გრძნობას, მაგრამ არაფერს ეუბნებიან ბრბოზე ამაღლებული კაცის სულსა და გულს. მეორის ცოცხალი და მაძიებელი აზრი კი ცდილობს სწორედ ამ გარეგნული რიტუალების, მატერიალური კულტის საბურველს მიღმა შეიცნოს სამყაროს მარადიული სულიერი საწყისი - ღმერთი, რომელიც ისევე განწონის და განაგებს მთელ კოსმოსს, როგორც ადამიანის სული - მისსავე სხეულს.

ერთმანეთს უპირისპირდება ქურუმისა და ფილოსოფოსის არა მარტო რელიგიური, არამედ მორალური მრწამსიც. პირველისათვის ზნეობრივი ქცევის წესები ერთხელ და სამუდამოდ დადგენილია ადათით, ჩვეულებით, კანონებით, სარწმუნოებით. ყველაფერს განსაზღვრავს და განაპირობებს ტრადიცია. ამიტომ სრულიად ფუჭია და ზედმეტი იმაზე თავის მტვრევა, თუ რა არის მოსაწონი, დასაწუნი, მისაღები, უკუსაგდები. ფილოსოფოსი სხვაგვარად ფიქრობს: მისთვის ბრმა რწმენა კი არა, მხოლოდ ცნობიერი ქცევაა მორალური, მხოლოდ რაციონალურ შემეცნებას შეუძლია მყარ საფუძველზე დააფუძნოს ზნეობრივი ქცევის ნორმები. გონების ქმედითობის, აზროვნების გარეშე წარმოუდგენელია ჩვენი სიცოცხლე და იმისათვის, რომ მართებულად ვიცხოვროთ, მართებულად უნდა ვაზროვნებდეთ. ასე ერწყმის ცოდნა და მორალი ერთიმეორეს. სოკრატესათვის ყველაფერი, რაც შეცდომებისა და ილუზიებისაგან გვათავისუფლებს, მორალურია; და პირიქით, არამორალურია ის, რაც შეცდომებსა და ილუზიებს გვახვევს თავს და მათ ტყვეობაში გვამყოფებს.

სწორედ ამიტომ აღიქმება ამ ორი მსოფლმხედველობის ჭიდილი, როგორც რუტინისა და ნოვატორობის, დრომოჭმულისა და განახლების სულისკვეთების, სიბრძნისა და უმეცრების ანტაგონიზმი. მხოლოდ ეგ კია, რომ ამ ჭიდილს ჯერ კიდევ არ მიუღწევია თავისი აპოგეისთვის; ჯერ კიდევ არ გამოკვეთილა მთელი სიგრძე-სიგანით ის თვალუწვდენი უფსკრული, რომელიც ძევს სოკრატეს პიროვნულ მრწამსსა და მისი თანამედროვე ბერძნული საზოგადოების ეთიკურსა და რელიგიურ შეხედულებებს შორის. მშვიდი და ინტიმური განწყობილება, აუმღვრეველი ატმოსფერო, რომელიც მთლიანად განწონის დიალოგს, ჯერ კიდევ არ იძლევა იმის საშუალებას, რომ თვალსაწიერზე მომავალი კატასტროფის მაუწყებელი ღრუბლები დავლანდოთ. მხოლოდ უბედურების მომასწავებელი პირველი სიმპტომი - მელეტოსის ბრალდება და სოკრატეს წინათგრძნობა გვავარაუდებინებს, რომ სიუჟეტური განვითარების თვალსაზრისით, “ევთიფრონი” იმ ინტელექტუალური დრამის ერთგვარი პრელუდია უნდა იყოს, რომლის მომდევნო მოქმედებებადაც “სოკრატეს აპოლოგია”, “კრიტონი” და “ფედონი” გვევლინება. ახლა კი კვალდაკვალ მივყვეთ ავტორს:

ზევს ელევთერიოსის (განმათავისუფლებლის) ტაძრის მახლობლად მდებარე “სამეფო ბჭესთან” ერთმანეთს შემთხვევით ხვდებიან სოკრატე და ევთიფრონი. ისინი სხვადასხვა საქმის გამო მოსულან “მეფე არქონტის” კარზე. სოკრატე - როგორც ბრალდებული: მას ღვთისმგმობლობას სწამებს ახალგაზრდა ტრაგიკოსი პოეტი მელეტოსი (ეს გახლავთ ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე ბრალდება, რომელიც კაცს შეიძლება წაუყენონ ათენში); ევთიფრონი - როგორც ბრალმდებელი: ის მკვლელობაში ადანაშაულებს მშობელ მამას, რომელსაც ხაროში ჩაუგდია თავისი მოიჯარადრის მკვლელი მონა და კაცი გაუგზავნია ათენში, რათა მისნებისაგან გაეგო, თუ როგორ დაესაჯა იგი. მაგრამ ამ კაცის დაბრუნებამდე უყურადღებოდ მიტოვებულ მონას სული ამოხდომია ხაროში. ევთიფრონს თავის წმინდათაწმინდა მოვალეობად მიაჩნია კაცისმკვლელად გამოაცხადოს მამამისი და საქმე აღძრას მის წინააღმდეგ, რადგანაც თვლის, რომ “ერთნაირი სიბილწეა მის გვერდით ცხოვრებაც, როცა იცი, რაც ჩაიდინა, და ისიც, რომ სასამართლოს არ გადასცე იგი, რათა მასთან ერთად შენც განიწმინდო”.

კაცი, რომელიც ასე თავდაჯერებულად აცხადებს, რომ მისი საქციელი წმინდაა, ალბათ, კიდევაც უნდა იცნობდეს სიწმინდის ჭეშმარიტ არსს. ამიტომ სოკრატეც ეკითხება ევთიფრონს, იცის თუ არა, რა არის სიწმინდე და რა არის წმინდა? ქურუმის პასუხი ააშკარავებს, რა ზერელედ და ზედაპირულად აღიქვამს იგი სოკრატეს კითხვას: სიწმინდე, მისი აზრით, ისაა, რომ ჰბაძავდე ზევსს, უკვდავთა შორის “უკეთესსა და უსამართლიანეს” ღვთაებას, რომელმაც უკეთურობის სანაცვლოდ სასტიკად დასაჯა მშობელი მამა - ურანოსი.

 სოკრატეს სასაცილოდაც არ ჰყოფნის ხალხის მიამიტური წარმოდგენით შეთხზული მითები, შუღლს, მტრობას და ორთაბრძოლებს რომ მიაწერენ ღმერთებს. მაგრამ თუ ვირწმუნებთ, - ეუბნება იგი ევთიფრონს, - რომ ეს მითები სიმართლის ნატამალს მაინც შეიცავს, სიწმინდის შენ მიერ შემოთავაზებული განმარტება ამ შემთხვევაშიც კი არ შეიძლება ჩაითვალოს მართებულად, ვინაიდან სხვაა სიწმინდის ერთერთი სახე და სულ სხვა - სიწმინდე ზოგადად. ფილოსოფოსს სწორედ ეს ზოგადობა აინტერესებს (“...მე იმას კი არ გთხოვდი, რომ სიწმინდის ურიცხვი სიმრავლიდან ორიოდე ნიმუში მოგეტანა ჩემთვის, არამედ იმას, რომ განგემარტა სიწმინდის ზოგადი არსი, რომლის თანახმადაც წმინდაა ყოველივე ის, რაც არის წმინდა”).

რაკი პირველი დეფინიცია აშკარად არასაკმარისი აღმოჩჩნდა, ქურუმი სიწმინდის ახალ განმარტებას სთავზობს სოკრატეს: “წმინდაა ის, რაც ღმერთებს მოსწონთ, ხოლო ის, რაც არ მოსწონთ, - უკეთური”. ამ განმარტებას, ალბათ, უყოყმანოდ გაიზიარებდა ათენელთა აბსოლუტური უმრავლესობა, მაგრამ არა სოკრატე, რომელიც თამამად უპირისპირდება როგორც უმრავლესობის აზრს, ისე მის საკრალურ კულტს - პოლითეისტურ რელიგიასაც. ეს რელიგია თავის წიაღში აერთიანებს ურიცხვ სხვადასხვა ღმერთს, რომელთა შორისაც, თუკი პოპულარულ მითებსა და მათ რელიგიურსა და პოეტურ ინტერპრეტაციებს ვერწმუნებით (გავიხსენოთ ევთიფრონის ზემოთ გამოთქმული მოსაზრებები, ან კიდევ ჰომეროსის ოლიმპიელნი), ერთსულოვნებაზე უფრო ხშირად უთანხმოება სუფევს. ამიტომ ის, რაც მოსაწონი, სასიამოვნო, საყვარელი ან სასურველია ერთი რომელიმე ღვთაებისათვის, შეიძლება დასაწუნი, უსიამოვნო, საძულველი და არასასურველი იყოს მეორისათვის. ასე რომ, ღმერთების განცდები, აღქმები და შეგრძნებები სიწმინდისა თუ უკეთურების განმსაზღვრელ კრიტერიუმად არ გამოდგება.

თავგზააბნეულმა ქურუმმა აღარ იცის რა გზას დაადგეს; ამიტომ ისევ სოკრატე უჩვენებს გამოსავალს: “...შემდეგნაირად ხომ არ შევასწოროთ ჩვენი მსჯელობა, - ეუბნება იგი ევთიფრონს, - უკეთურია ის, რაც არც ერთ ღმერთს არ მოსწონს, ის კი, რაც ყველა ღმერთს მოსწონს - წმინდა; ხოლო ის, რაც ზოგიერთ ღმერთს უყვარს და ზოგიერთს სძულს, ან არც ერთია და არც მეორე, ან ორივეა ერთად. თანახმა ხარ თუ არა, რომ ასე განვსაზღვროთ უკეთური და წმინდა?”

წყალწაღებული ხავსს ეჭიდებოდაო: ევთიფრონი დაუყოვნებლივ იზიარებს სოკრატეს ამ აზრს, რომელიც მისივე საკუთარი განმარტების მხოლოდ შესწორებულ ვარიანტად მიაჩნია, და ვერც კი ამჩნევს, რომ ამით მთლიანად თუ არა, ნაწილობრივ მაინც უარყოფს თავის ადრინდელ მტკიცებას ღმერთების ქიშპობისა და მტრობის შესახებ: დაე, მათ იბრძოლონ ძალაუფლებისათვის, ეჭვიანობის ნიადაგზე უმუხთლონ და უმტრონ ერთმანეთს, ტროელებისა და აქაველების მომხრეებად დაყოფილნი დაერიონ ერთიმეორეს და ა.შ., მაგრამ რაც შეეხება ზნეობრივ ფასეულობებს, - სხვა გზა არ არის? - მათი აღქმისას აბსოლუტურად ერთსულოვანნი უნდა იყვნენ. საბრალო ქურუმი, რომელსაც ისე ათამაშებს ფილოსოფოსი, როგორც კატა - თაგვს! ვერ ხვდება, რომ სოკრატე კი არ შველის, არამედ მახეს უგებს.

მსჯელობა შემდეგნაირად ვითარდება: თუკი სიწმინდე ისაა, რაც უკლებლივ ყველა ღმერთს მოსწონს და უყვარს, ხოლო უკეთურება ის, რაც არც ერთი ღმერთისათვის არაა მოსაწონი და საყვარელი, საკითხავია, სიწმინდე იმიტომაა სიწმინდე, რომ ღმერთებს უყვართ, თუ პირიქით, იმიტომ უყვართ, რომ სიწმინდეა? ანუ, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სიწმინდე თავისთავადაა სიწმინდე, თავისთავადაა ღმერთების სურვილისა და სიყვარულის საგანი, თუ მხოლოდ ამ სიყვარულის წყალობით იძენს და იმსახურებს სიწმინდის სახელს? სოკრატე მახვილგონივრულად უსაბუთებს თანამოსაუბრეს, რომ ღმერთების სიყვარული კი არ განსაზღვრავს სიწმინდის არსს, პირიქით, თვით ეს არსია ღმერთების სიყვარულის განმსაზღვრელი, საიდანაც ბუნებრივად გამომდინარეობს დასკვნა, რომ არც სიწმინდის ეს დეფინიცია შეიძლება ჩჩაითვალოს დამაჯერებლად.

ამ ახალი წარუმატებლობით გაოგნებული და ნირწამხდარი ქურუმი საერთოდ კარგავს ლოგიკური მსჯელობის უნარს. მას თავზარსა სცემს კიდევ ერთი მარცხის წარმოდგენა (“მართალი გითხრა, აღარც კი ვიცი, როგორ გამოვხატო ჩემი აზრი, სოკრატე; რადგანაც ჩვენ მიერ წამოყენებული ყველა დებულება ირყევა და იმ ადგილზე ვეღარა რჩება, რომელიც ჩვენ მივუჩინეთ”).

ფილოსოფოსი კი, პირიქით, თავის მშობლიურ სტიქიაში გრძნობს თავს. ამხნევებს და სიწმინდის კიდევ ერთ განმარტებას სთავაზობს ქურუმს: “...წინასწარ ნუ დაეცემი სულით, არამედ დაუკვირდი, აუცილებლად მიგაჩნია თუ არა, რომ ყოველივე ის, რაც წმინდაა, იმავდროულად, სამართლიანიც უნდა იყოს?”. მაგრამ ეს ახალი დეფინიციაც, დანარჩენთა მსგავსად, თავის დასაბუთებას მოითხოვს: ამ ორ ცნებათაგან მაინც რომელია უფრო ფართო? რომელი მოიცავს მეორეს? სამართლიანობაა სიწმინდის ნაწილი თუ, პირიქით, სიწმინდე გვევლინება სამართლიანობის ნაწილად? როგორც ჩანს, სწორია სოკრატეს დებულების მეორე პუნქტი, ვინაიდან ყოველივე სამართლიანი აუცილებლად გულისხმობს წმინდას, მაშინ, როდესაც ყოველივე წმინდა როდი გულისხმობს სამართლიანს (ისევე, როგორც “ლუწი” ყოველთვის გულისხმობს რიცხვს, მაგრამ არა პირუკუ: რიცხვი ყოველთვის როდი გულისხმობს “ლუწს”).

კი მაგრამ, - ეკითხება თანამოსაუბრეს სოკრატე, - სამართლიანის მაინც რა ნაწილია წმინდა? როგორც ჩანს, ის, - მიუგებს ქურუმი, - რომელიც ღვთისმსახურებას უკავშირდება. ხოლო ღვთისმსახურება, მისი აზრით, სხვა არა არის რა, თუ არა მსხვერპლშეწირვა და ლოცვა-ვედრება. მაგრამ კაცი, რომელიც მსხვერპლს სწირავს ღმერთებს, რაღაცას უძღვნის, რაღაცას აძლევს მათ, ლოცვა-ვედრებით კი ასევე რაღაცას მოითხოვს მათგან.

ამრიგად, ევთიფრონის კიდევ ერთი დეფინიციით, სიწმინდე იმის ხელოვნებაა, რომ რაღაცა მისცე ან სთხოვო უკვდავთ, საიდანაც გარდუვალად გამომდინარეობს დასკვნა, რომ სიწმინდე ღმერთთა და კაცთა შორის ერთგვარ აღებ-მიცემობად გვევლინება (ეს “მკრეხელური” აზრი მარტოოდენ დიალოგის შინაგანი განვითარების ლოგიკური შედეგი როდი გახლავთ: ბერძნული რელიგიის ღმერთები, რომლებიც “ადამიანის ხატად” იყვნენ შექმნილნი და ადამიანებისავე ინტერესები და მოთხოვნილებები ჰქონდათ, უანგაროდ როდი გასცემდნენ თავიანთ წყალობას. ამიტომაც მსხვერპლშეწირვას ძველ საბერძნეთში ოდითგანვე ერთგვარი სავაჭრო გარიგების ხასიათი ჰქონდა).

კეთილი და პატიოსანი, - ამბობს სოკრატე, - ადამიანებისათვის ამ აღებ-მიცემობის მნიშვნელობა დიახაც გასაგებია, მაგრამ რას არგია იგი ღმერთებს? “ნუთუ აღებ-მიცემობის ნიჭით ვჯობივართ, რაკიღა ყველაფერს ვიღებთ მათგან, ისინი კი ჩვენგან - არაფერს?”, რაზეც ევთიფრონი მიუგებს, რომ ჩვენი შესაწირავი სხვა არა არის რა, თუ არა ღმერთებისადმი “ჩვენი პატივისცემისა და მოწიწების გამოხატულება, ან კიდევ... იმის დასტური, რომ გვსურს რაღაცა ვაამოთ მათ”. მაშასადამე, მსხვერპლშეწირვა სასიამოვნო ყოფილა ღმერთებისათვის.

სოკრატეს სულ ორიოდე კითხვა სჭირდება, რათა აღიარებინოს ევთიფრონს, რომ ის, რაც სასიამოვნოა ღმერთებისათვის, იმავდროულად, მოსაწონი, სასურველი და საყვარელიცაა მათთვის; ეს კი ზემოთ უკვე არასაკმარისად მიჩნეული მეორე დეფინიციის სიტყვასიტყვით განმეორებას ნიშნავს... ასე იკვრება ერთგვარი მოჯადოებული თუ ბიწიერი წრე, საიდანაც გამოსავალი უკვე აღარა ჩანს. ამიტომ თავმოყვარეობაშელახული ქურუმი არაფრად აგდებს სოკრატეს თხოვნას, - ნუ მიმატოვებ, კვლავ ერთად განვაგრძოთ სიწმინდის კვლევა-ძიებაო, - გადაუდებელ საქმეს მოიმიზეზებს და გაქცევით შველის თავს.

ამრიგად, სიწმინდის არსი ფაქტობრივად განუსაზღვრელი დარჩა. მაგრამ, ამ ნეგატიური შედეგის მიუხედავად, პლატონი ერთდროულად რამდენიმე მიზანს აღწევს. და მართლაც, დაასაბუთო პოლითეიზმის ზნეობრივი უმწეობა, მისი მითოლოგიური ტრადიციების უსაფუძვლობა და მისი კულტის უნაყოფობა; აჩვენო ამ კულტის მსახურთა გონებრივი შეზღუდულობა; დასახო სიწმინდისა და სამართლიანობის თანაფარდობის მრავლისაღმთქმელი ტენდენცია; ამხილო მითოლოგიურ ცრურწმენათა მავნე გავლენა და ადამიანის შეგნებაში გააღვივო თავისუფალი აზროვნების მძაფრი წყურვილი, თვითმყოფობის, თვითრწმენისა და შინაგანი ღირსების ამაყი გრძნობა, - ყოველივე ეს ავტორის უდავო მიღწევად და დამსახურებად უნდა ჩაითვალოს.

ევთიფრონი, სოკრატე

ევთიფრონი ეს რა ახალი ამბავია, სოკრატე? თავი მიგინებებია ლიკეონში შენი საქმიანობისათვის და ახლა აქ ატარებ დროს, სამეფო ბჭესთან. ან იქნებ, ჩემი არ იყოს, შენც რაიმე საჩივრით ეახელ მეფეს?

სოკრატე არა, ევთიფრონ, ჩემს საქმეს საჩივარს კი არ ეტყვიან ათენელნი, არამედ ბრალდებას.

ევთიფრონი რას ამბობ? ნუთუ ვინმემ გიჩივლა? რადგან მე ვერ წარმომიდგენია, რომ შენ თვითონ შეგიძლია უჩივლო სხვას.

სოკრატე მართლაც რომ არ შემიძლია.

ევთიფრონი მაშასადამე, შენ თვითონ გიჩივლა ვინმემ?

სოკრატე დიახ.

ევთიფრონი მაინც ვინ?

სოკრატე მართალი გითხრა, კარგად არც კი ვიცნობ, ევთიფრონ. შესახედავად ახალგაზრდაა, სხვა მხრივ კი რა მოგახსენო. მგონი, მელეტოსი ჰქვია სახელად, ხოლო სადაურობას თუ იკითხავ, - პიტთეელია. ხომ არ გეცნობა ვინმე პიტთეელი მელეტოსი? გადალესილი თმები, თხელი წვერი და კეხიანი ცხვირი აქვს.

ევთიფრონი არა, არ მეცნობა, სოკრატე. კი მაგრამ, მაინც რაში გდებს ბრალს?

ლევან ბერძენიშვილი - ილიადა: რისხვა და შერიგება

18 ნოემბერს, საქართველოს მწერალთა სახლში გაიმართა ჟურნალ „არილის“ საქველმოქმედო აქცია, რომელზეც ლევან ბერძენიშვილმა წაიკითხა ლექცია - ილიადა: რისხვა და შერიგება.

ლექციის პარალელურად გაიყიდა „არილის“ ძველი და ახალი ნომრები, მათ შორის ის ნომრები, რომლებშიც ლევან ბერძენიშვილის მიერ თარგმნილი "ილიადას" პირველი ოთხი სიმღერაა გამოქვეყნებული.  მიღებული შემოსავალი მთლიანად ჟურნალის ბეჭდვის ხარჯებს მოხმარდება.


Friday, November 14, 2014

აკა მორჩილაძე - მისტერ ბუნგუს სამეზობლო ქალაქი, სადაც ყველა ბიჭი მოკრივეა

მაიკლ ბერკოვიცის რჩეული საკრივო ფურცლები, ფურცელი მეოთხე
10.01.1998 

ჩვენი ქვეყნის ამბავი ისეთია, რომ საზოგადო საქმეზე თავგადადებულ ხალხს ახირებულ ვინმეებს ეძახიან. აი, კაცი თუ გადაწყვეტს, ჩემი გამორჩენისთვის კი არა, ხალხისთვის უნდა გავაკეთო რამე და დახმარება მჭირდებაო, ასეთ დროს ორგვარად ფიქრობენ: ამბობენ, გიჟიაო, ან თუ გიჟი არ არის, რაღაც გამორჩენას მოელის, თორემ ისე როგორ შეეჭიდებოდა ასეთ საქმესო. ახირებულები კი, თუ გამორჩენას ელიან, მხოლოდ საქვეყნოს.

აი, ვარიანში რომ გიორგი კანდელაკმა საკრივო კლუბი “ჩემპიონი” გახსნა და ქართლელ ბიჭებს ხელთათმანები მოარგო - ნამდვილი საზოგადო საქმეა. ბიჭებისთვის ხელთათმანზე უკეთესს ვერაფერს შეარჩევს კაცი და, ესეც არ იყოს, ჩვენს არეულ დროში ვარიანის კრივის დარბაზი სითბოსაც აფრქვევს.

ახირებისა და გამორჩენის ამბავი აქ არაფერ შუაშია, აქ გულისა და სიკეთის საკითხია.

გამორჩენა კი... გამორჩენა იქნება, ოღონდ სულ სხვაგვარი, სახალხო.

ხოლო თუ როგორია სახალხო გამორჩენა, ბერკოვიცის მეოთხე საკრივო ფურცელი გიჩვენებთ.

ქალაქი N

სამხრეთ აფრიკა, მდანსტანე, ქალაქ ისტ ლონდონის ახლო დასახლება - ნაღდი საზანგეთი. არეული ქვეყნის უღარიბესი მხარე. სიცხე და მტვერი. ოდესღაც თეთრების სამოთხედ წოდებული აფრიკანერული ალაგი დღეს აშლილი და დაბნეულია. მდანსტანეში კი არც არასდროს უცხოვრიათ თეთრებს - მდანსტანე ყოველთვის სიღატაკის საუფლო იყო.

ისტ ლონდონში არ არის ფართო არჩევანი. ქუჩის ბიჭისთვის მისაღები საქმე ქურდობაა. სიღარიბე ცხოვრების წესია.

მაგრამ აქაც არის მოულოდნელი სურათები. კაცი დაიბნევა კიდეც: ქუჩაში ბიჭი მოდის, თავზე კეტბურთელის კეპი ახურავს და მხარეზე სპორტული ჩანთა მოუგდია. მტკიცე, სპორტული ნაბიჯით მიდის ნორს სტრიტისაკენ.

კარებზე წითელი საღებავით, ოკრობოკრო ასოებით წაუწერიათ: “ეიეთუს საკრივო კლუბი”. შიგნით - ქვისიატაკიანი დარბაზი. კედლებზე - დიდი ჩემპიონების გახუნებული პლაკატები. შუგარ რეი ლეონარდის, ტომას ჰერნსის, ტაისონის და ხულიო სეზარ ჩავესის გახუნებული სახეები. ამ გარემოში კი ოცდაათამდე სხვადასხვა ასაკისა და წონის ბიჭი ებრძვის ტომრებს და ერთმანეთს.

გიმის ქვის იატაკზე სამი გამორჩეული კაცი დგას, უფრო სწორად, ეს ის სამი კაცია, მთელი პროვინცია რომ იცნობს. ეს სამი კაცი მსოფლიოს საკრივო სამყაროში ცნობილი ვინმეა და მდანსტანეში ჩემპიონის ქამარი აქვს ჩამოტანილი.

განა უბრალო? ველქამ (მეტსახელად ძერა) ნკიტა ფედერაციის მცირე ბუმბულის წონის (122 ფ.) ყოფილი ჩემპიონი დღესაც ტიტულის პირველი პრეტენდენტია ბუმბულოსნებში. მჰულელო ბოტილე კი იმავე ვერსიის მამლის წონის (118 ფ.) ჩემპიონი და ჯერაც დაუმარცხებელი მეფეა.

მესამე კაცი კი მთავარია. ის მშვიდად დააბიჯებს მოვარჯიშეთა შორის და ხმადაბალ რჩევებს აძლევს ბავშვებს. მას ვუიანი ბუნგუ ჰქვია და იმავ ფედერაციის ვერსიაში დღესაც მცირე ბუმბულის წონის ჩემპიონია. ბუნგუა აქაურობის სული და გული, მწვრთნელი და დამრიგებელი.

ეს უბრალო, კედლებდაბზარული კლუბი კი სამხრეთ აფრიკის საკრივო მაჯისცემას განსაზღვრავს. ეიეთუს დარბაზმა ბოლო ექვს წელიწადში სამი მსოფლიოს პროფესიონალი ჩემპიონი მოუვლინა კრივს, ექვსი ბიჭი კი ქვეყნის ჩემპიონი გახადა.

სამი ჩემპიონი ერთი პატარა, ღატაკი ქალაქიდან, სადაც საძღომად მხოლოდ მზეა!

მეტი რა გინდა?

“ჩვენი საიდუმლო ისაა, რომ რაც უნდა დიდი მოკრივე გამოიზარდოს, აქ ის ვერასდროს იქნება ეიეთუს კლუბზე დიდი” - ამბობს ნკიტა. მისი აზრით, მთავარი კლუბია და არა სახელი.

აფრიკელ ზანგებს ისედაც არ ესწავლებათ ერთობა და ტომად ყოფნა. ბუნგუს ფილოსოფია: “ეს არ არის თითოეულის წარმოჩინების ადგილი. ეს არის საერთო საქმე. ჩვენ ძმები ვართ, მისტერ მზი კი მამაა ჩვენი”.

მისტერ მზი და ჰეფიბოი მსაჯი

პირველად იყო მისტერ მზი, იგივე მზი მნგუნი - ამ პატარა ქალაქის ერთი უიშვიათესი ბიზნესმენთაგანი, წვრილშვილის პატრონი კაცი, რომელსაც კრივი შეუყვარდა. მისტერ მზი არასოდეს მდგარა რინგზე. მუშტიც, ბავშვობის შემდეგ, არ გაუქნევია, მაგრამ საკრივო სანახაობაც, ღატაკი ქალაქის პირობაზე, არ გაუცდენია.

და მან გადაწყვიტა. ეს იყო დიდი ხნის წინათ. მზიმ საზოგადო საქმე დაიწყო.

“მე ვერ ვხედავდი ჩემს თავს მწვრთნელად ან მენეჯერად, მაგრამ ვხედავდი ისეთ ვიღაცად, წამოწყება რომ ძალუძდა,” - იხსენებს მზი - “მე ხელთათმანები ვიყიდე და დარბაზი ვიპოვე. ისე გამოვიდა, ჯერ მენეჯერი, შემდეგ კი პრომოუტერი გავხდი. ესეც ბიჭების გამო იყო - თუ მავანთან შერკინება უნდოდათ და ვერ ახერხებდნენ, შუაში მე ვიდექი და ორთაბრძოლას ვუჩარხავდი”.

მისტერ მზის ფრთის ქვეშ აღიზარდა მსოფლიოს სამი ჩემპიონი და კიდევ ის ერთი, რომელიც ჩემპიონი ვერ გახდა, მაგრამ დიდი კრივის ქალაქში შემომტანი კი გახდა თავისი ოსტატობით. მას ჰეფიბოი (სიტყვასიტყვით - ბედნიერი ბიჭი) მსაჯი ერქვა და მდანსტანეს ნამდვილი მეფე იყო.

ოდესღაც, 70-იან წლებში ჰეფიბოი ამტკიცებდა, რომ აპართეიდით ტანჯულ ხალხსაც ერგება თავისი სიხარული. ის ჩხუბობდა მეტად ლამაზ, შემტევ სტილში და მსოფლიოს გვირგვინსაც უმიზნებდა ქვემსუბუქ წონაში. ჰეფიბოის დიდი სახელი ჰქონდა, მის სანახავად სისა დუკაშეს სტადიონზე 25 ათასი კაციც კი შეკრებილა.

სამწუხაროა, მაგრამ ჰეფიბოი ეგრეც ვერ გახდა მსოფლიოს ჩემპიონი. 1979 წელს მან ასოციაციის ჩემპიონ სემი სერანოსთან წააგო, მაგრამ...

ბუნგუ ჰყვება: “ის გმირი იყო, თავისი “მერსედესით” რომ დაჰქროდა ქალაქის ქუჩებში, ჩვენ უკან დავდევდით. მისი არსებობა ჩვენს ბედშავ მხარეში იყო მიზეზი იმისა, რომ ხელთათმანები ჩავიცვით”.

სალდასტის კრივი

დღევანდელ საკრივო მედიაში არაერთხელ დაისვა კითხვა: “რა თაფლი სცხია მდანსტანეს, რომ იქ ყველა ბიჭს ხელთათმანები ესიზმრება? რა მიზეზია, რომ ამ ღვთისგან დავიწყებულ ქალაქში პროჩემპიონები იბადებიან?”

ჰეფიბოის ცხოვრება და მოღვაწეობა მხოლოდ ბიძგია.

თურმე ნუ იტყვით და, ძველი თბილისისა არ იყოს, მდანსტანეშიც გავრცელებული ყოფილა სალდასტის კრივი, ანუ ხის ხმლებითა და მუშტებით ბრძოლა. იქაური სალდასტის თავისებურება კი ის ყოფილა, რომ ყმაწვილი უეჭველად მამისტოლა კაცს უნდა შებრძოლებოდა ხის ხმლით. ამით უნდა დაემტკიცებინა, რომ ვარგისი ბიჭია და ვაჟკაცურ ცხოვრებაში ფეხი შეუდგამს.

აჰ, რამდენი სიჩაუქე იყო საჭირო ასეთი საქმისთვის.

ვუიანი ბუნგუს მამა, სახელად დანიელი, განთქმული მოსალდასტე ყოფილა. ახალგაზრდობაში ბადალი არ ჰყოლია და სალდასტის სული შვილებისთვის გადაუცია.

ახლა სალდასტის კრივი ჩამკვდარია, მაგრამ მისი სული, მოგონებები და თქმულებები ყოველ მდანსტანურ ქოხმახში ცხოვრობს.

- მე მგონია, რომ სალდასტი საფუძველია, ჰეფიბოი კი ვარსკვლავი, გზა რომ გაანათა - ამბობს მისტერ მზი და დაეჯერება კიდეც. მაგრამ ეს მართლაც რომ საფუძველი და ვარსკვლავია, რაც თავისთავად მოქმედებს ბიჭებზე, მაგრამ მთავარი მაინც ადამიანის ბედია.

ბუნგუს ბავშვობა

“კრივი მიყვარდა, მაგრამ სულაც არ ვაპირებდი მოკრივეობას”, - აღიარებს ვუიანი ბენგუ ჩემპიონი - “პროდ გახდომა ოჯახურმა პირობებმა მაიძულა”.

ოჯახური პირობები: ოროთახიანი ბინა, რომელშიც არ არის ონკანი. ასთმით ტანჯული ინვალიდი მამა და დედა, რომელიც სახლიდან 40 კილომეტრზე მუშაობს, რათა რეცხოს და ოჯახი შეინახოს. შინ მხოლოდ თვეში ერთხელ ჩამოდის და მაშინ შვილებს შეუძლიათ ხორციანი კერძი და ბოსტნეული დააგემოვნონ. დანარჩენ დროს კი - პური და ჩაი.

დიდი მოკრივე სიღატაკეში იბადება. ეს აქსიომაა.

ბუნგუ კი მასწავლებლობას აპირებდა. კურსებიც გაიარა და მშობლიურ ქალაქში დაბრუნდა, რათა ზანგურ სკოლებში განათლება შეეტანა. მაგრამ დრო გამოდგა ცუდი - აპართეიდის წინააღმდეგ მებრძოლ ზანგებს საგაფიცვო კომიტეტი ჰქონდათ და მთავარ საგაფიცვო ძალას მოსწავლეები წარმოადგენდნენ. მდანსტანეში სამ წელიწადს არ უმუშავია თუნდაც ერთ სკოლას.

ამიტომ ბუნგუმ მოკრივეობა გადაწყვიტა. პირველივე ბრძოლა ნოკაუტით მოიგო და გაამაყებულ დედას უთხრა, ამას იმიტომ ვაკეთებ, რომ სახლი გიყიდოო.

“ჩვენი ხალხისთვის კრივი იგივეა, რაც სხვებისთვის ხვნა-თესვა, მძღოლობა და ბიზნესმენობა. ეს ადამიანურად ცხოვრების საშუალებაა. ეიეთუს კლუბში ოთხი-ხუთი წლის ბიჭები მიდიან. ისინი ხელთათმანებით იზრდებიან. კრივი მათთვის ცნობილი ერთადერთი ხელობაა და როგორ გინდა, რომ სხვაგვარად იცხოვრო?” - განმარტავს ბუნგუ.

და მართლაც ასეა, კრივი არსებობის საშუალებაა.

ისევ ქალაქი

მდანსტანეში, ერთ-ერთი სკოლის ალაყაფი იღება და იქედან ბიჭები გამოდიან. გაკვეთილები დამთავრდა, მაგრამ ქუჩაში არავინ დგას და არავინ აბოლებს სიგარეტს. ბიჭებს შორის ვერ ნახავ ვერცერთს, ზურგზე სპორტული ჩანთა რომ არ ჰქონდეს მორგებული. ისინი ეიეთუსკენ მიიჩქარიან.

ბევრი მათგანი საერთოდ არ ჰგავს მოკრივეს, წვრილი მკლავებით და კნაჭა ფეხებით, ასეთი ბიჭები დიდხანს ვერ გაატანენ რინგზე, მაგრამ გაივლის წლები და ისინი მებრძოლებად იქცევიან. ქვისიატაკიან დარბაზში მათ არა უბრალოდ მწვრთნელი, არამედ დამრიგებელი და აღმზრდელი ვუიანი ბუნგუ ელით. თავის დროზე მანაც ასე დაიწყო, დარბაზში, სადაც არცერთი მთელი ფანჯარა არ იყო, სავარჯიშო ტომარაც ტილოსი იყო და ეზოში მოჩიჩქნილი მიწით გამოეტენათ.

კლუბის დარბაზი არც ახლაა მდიდრული. ყველაფერი უბრალოა და იაფი.

“აი, აქ ვისწავლე კრივი, - ამბობს ველქამ (სიტყვასიტყვით - კეთილი იყოს თქვენი ფეხი), ნკიტა, ჩემპიონი - “აქ ფუფუნება არ არის, მაგრამ ჩემპიონები კი იზრდებიან”.

აქ არავინ არავის ჩაგრავს. აქ ძმობა მეფობს. კედელთან კი სულ პატარები ჩამწკრივებულან და ვარჯიშს უყურებენ. მათი ჯერიც მოვა.

გარეთ კი ქალაქია. ამ ქალაქში კრივზე ლაპარაკობენ. ყველგან: ტაქსიში, კლუბში, პაბში, ქუჩაში, სახლის აივანზე.

“ეს უბრალოდ ლაპარაკი არ არის”, - ხუმრობს ნკიტა, - “ეს ის არის, რითაც ჩვენი ხალხი საუზმობს და ვახშმობს”.

თქვენ წინაშეა მოკრივეთა ქალაქი, სადაც ბედნიერების მისაღწევად ერთადერთი ადგილი უპოვიათ - რინგი.

ეგებ ამ ამბავში, მისტერ ბუნგუსა და მისი სამეზობლოს ისტორიაში ბევრი რამ იყოს საინტერესო და მისაბაძი. მით უმეტეს, რომ შორეულ მხარეში მიმდინარე ამბავი ძალიან ჰგავს ჩვენებურ ვარიანში წამოწყებულ საქმეს. აფრიკული გაჭირვება, აპარ- თეიდი და შიმშილობა ღმერთმა გვაშოროს, ქართლის გულში ასეთი რამ არ უნდა იყოს და არც იქნება, მაგრამ ხალხურობა და სული იქაურობისა მართლაც რომ მოსაწონია.

კრივი იმხელა ჯაფაა, რომ სუსტი ნებისყოფის კაცს, ჰა, თუ მწვრთნელს, ჰა, თუ მოკრივეს, იქ არაფერი ესაქმება.

ეს აქედან, ბერკოვიცის გვერდიდან ჩანს მდანსტანეს ამბავი შერბილებული, თორემ ფედერაციის ჩემპიონების გაზრდას უბრალო ტომრებითა და თხუთმეტდოლარიანი ხელთათმანებით რა ჯაფაც სჭირდება, ძნელი მისახვედრი არ უნდა იყოს.

დიდი საკრივო გამარჯვების გზაზე შემდგარი კაცი კი არც დალხინებულია და არც მოსვენებული.

ესეც არ იყოს და, აბა, რა უნდა გიმში იმ ბიჭს, რომელიც ყოველდღე ხუთ ცხელ ფუნთუშას, ოთხ ფილა შოკოლადს და სამ დიდ ბოთლ “კოკა-კოლას” ჩაუშვებს მუცელში?

ასეთმა არც კი იცის, სად არის კრივის დარბაზი. ასეთს არც სჭირდება კრივი. უფრო სწორად, კრივი მხოლოდ იმაში სჭირდება ხოლმე, რომ ტელევიზორთან მჯდომმა ბატიბუტი ახრამუნოს და ჩხუბის ყურებით გაერთოს.

არა, გენაცვათ, აბა, ასეთი დარბაზში უნდა მიიყვანო.

და ჩვენ გვახსენდება არჩილ სულაკაურის საუცხოო ზღაპარი “სალამურას თავგადასავალი”, იქ აღწერილი მოკრივეთა ქალაქი და პური და წყალი (გაიხსენეთ ბუნგუს პური და ჩაი), რომლითაც პატარა მოკრივეებს ზრდიან.

პური და წყალი - სიმტკიცესა და სიმკაცრეს გულისხმობს. მებრძოლი ტორტით არ იზრდება. ტორტი მერე მოდის.

ჩვენ კი გვინდა მოკრივეთა ქალაქი. მით უმეტეს, რომ იქა, შუაგულ ქართლში მოკრივეთა სოფელს ეყრება საძირკველი.

ვუიანი ბუნგუ და მისი ამხანაგები თვალნათლად გვიმტკიცებენ: კაცი არ უნდა წაიქცეს, სპორტი კი გადარჩენის ერთ-ერთი გზაა.

აკა მორჩილაძე სარბიელში, „ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა“

Monday, November 10, 2014

ჩეზარე პრანდელი - ანდრეა პირლო

იტალიურიდან თარგმნა ნანა ზარდიაშვილმა
გამომცემლობა „არტანუჯი“, 2014

ანდრეა პირლო განსაკუთრებული და მოსაფრთხილებელი ადამიანების კატეგორიაში შედის - ის ყველას ფეხბურთელია. ყველა მოედანი მისია, მისი ქომაგობა რაღაც სხვაა, მეტი, ვიდრე ეს ერთი კონკრეტული ფეხბურთელისა და კლუბის ქომაგობა შეიძლება იყოს. მასში იტალიას ხედავენ. არ გამიკვირდება თუ გავიგებ, რომ ღამით ეროვნული ნაკრების ფორმის ფერი მაისურით სძინავს. ნაკრებისა, რომელთანაც უსაზღვრო, ამოუწურავი სიყვარული აკავშირებს.

ვიდრე ისეთ ანდრეაზე ვისაუბრებდე, როგორიც დღესაა (ხვალ, ან ყოველთვის იქნება), მინდა ერთი ნაბიჯი უკან გადავდგა და იმ დროში დავბრუნდე, როცა ბერგამოში, ატალანტას ახალგაზრდულ გუნდს ვწვრთნიდი. მთელი კვირის განმავლობაში, ჩემს გუნდთან ყველაზე ძლიერი მოწინააღმდეგეების ან ნიჭიერი, პერსპექტიული ფეხბურთელების შესახებ ვლაპარაკობდით. ვსწავლობდით „მილანს“, „ინტერს“, განსაკუთრებით კი „ბრეშას“.

ერთ დღეს, ვარჯიშის დაწყებამდე, გასახდელში ჩემი თანაშემწე შემოვიდა. სახეზე ფერი არ ედო: „ჩეზარე, უნიჭიერესი ბიჭი ვნახე... გასაგიჟებელი ვინმეა. „ბრეშას“ დუბლებში თამაშობს... სამწუხაროდ!“ თანაშემწის ნათქვამს იმდენად არ გავუოცებივარ, რამდენადაც მისმა ემოციამ გამაოგნა. განცდისგან ფერდაკარგული მელაპარაკებოდა ადამიანი, რომელსაც სიცოცხლის განმავლობაში ათასობით მატჩი უნახავს. ამან გამაკვირვა.

მეორე კვირას, „ატალანტა“ შინ სწორედ „ბრეშას“ ეთამაშებოდა. გუნდს, რომლის შემადგენლობაშიც ის გალეული, თანაგუნდელებზე ორი-სამი წლით უმცროსი, ნიჭიერი ბიჭი თამაშობდა. ეს პირლო იყო.

თამაშზე საოცარი რამ მოხდა. მსგავსი რამ არასოდეს განმიცდია. გაოგნებული ვადევნებდი თვალს ამ პატარა ბიჭს და მეგონა, რომ ყველა - მოედანზე მყოფიც და მაყურებელიც - მხოლოდ მას უყურებდა და ჩემს მსგავსად ფიქრობდა: „ეს ახალი მოთამაშეა“. ჩემს თვალში ის არასოდეს ყოფილა ბავშვი.

პირლო ფეხბურთია. ყველაზე ტექნიკური მოთამაშეა. მისგან უარყოფითი არაფერი მახსოვს. ის ბურთის ფლობის განსახიერებაა. ამიტომაც არის ყველას ფეხბურთელი. პირლო ბურთთან ყოველი შეხებით პოზიტიურ გზავნილს გასცემს - ძალზე ჩვეულებრივი ფეხბურთელიც შეიძლება იყოს ძალიან მაგარი. იმ დღეს ბერგამოში ნიჭი აღმოვაჩინეთ. გავოცდი. ახლაც მოედანზე ყველაფერს წარმოუდგენელი ბუნებრივობით აკეთებს, მნახველს ყველა უარყოფითი განცდისაგან ათავისუფლებს. ამიტომაცაა, რომ იტალიის ნაკრების თამაშის შემდეგ, გასახდელთან ყოველთვის მოწინააღმდეგე გუნდის მოთამაშეთა რიგი დგება, ყველას უნდა მასთან მაისურის გაცვლა. პირლო მეტოქესაც ხიბლავს.

ნამდვილი საოცრება კი ის არის, რომ პირლო ლიდერია. მდუმარე ლიდერი. ფეხბურთის სამყაროში კი ეს ძალზე იშვიათია. ჩემი ფეხბურთელობის პერიოდში, ერთ შესანიშნავ ადამიანს - გაეტანო შირეას ვიცნობდი. პირლო საოცრად ჰგავს მას, როგორც ფიზიკურად, ისე ხასიათით. ამ ჩუმი ლიდერების წინაშე - იმ იშვიათ შემთხვევებში, როცა გადაწყვეტენ გასახდელში, საუბარში ჩაერთვნენ - ყველა ჩუმდება. ორჯერ შევესწარი მსგავს სცენას. გაეტანოსთან, როგორც მისი თანაგუნდელი, ანდრეასთან კი როგორც ეროვნული ნაკრების მთავარი მწვრთნელი. ეს ორი მომენტი არასოდეს დამავიწყდება. პირველ შემთხვევაში გაოგნებული ვიყავი, მეორეში - მონუსხული. ორივე ჩემთვის გაკვეთილად იქცა: ის, ვინც ტონს არ უწევს, სიმშვიდის სანაცვლოდ ყველაფერს იღებს, მათ შორის გარშემომყოფების უზომო პატივისცემასაც.

ამ წიგნში ანდრეა ამბობს: „2014 წლის ბრაზილიის მსოფლიო ჩემპიონატის შემდეგ, შევწყვეტ იტალიის ნაკრებში თამაშს და გულს ლურსმანზე ჩამოვკიდებ, მაგრამ იქამდე არავინ - ჩეზარე პრანდელის გარდა (ისიც მხოლოდ ტექნიკური თვალსაზრისით თუ მიიჩნევს საჭიროდ) - არავინ მისცეს თავს უფლება, რომ გუნდის დატოვება მთხოვოს“. მინდა ანდრეას ვუთხრა: მე ამ პასაუხისმგებლობას არასოდეს დავაკისრებ საკუთარ თავს. მწვრთნელისათვის ყველაზე რთულია მოთამაშეს უთხრას „კმარა“. მსგავსი რამ ალბათ თავად მოთამაშესთან უნდა შეთანხმდეს, თუმცა საუბარი არც ღირს. ერთ მიზეზსაც ვერ ვხედავ საიმისოდ, რომ ანდრეა გუნდს ჩამოვაშორო. ისეთი ადამიანები, როგორებიც ის და ჯიჯი ბუფონია, სამყაროსთვის იტალიის სულს წარმოადგენენ. ყველა რომ ისეთი ღირსებით ატარებდეს ეროვნული ნაკრების ცისფერ მაისურს, როგორც ეს ორი, სამყარო ბევრად ლამაზი იქნებოდა. უამრავი სირთულის მიუხედავად, მათ იგივე მოტივაცია შეინარჩუნეს, რაც ნაკრებში მოსვლის პირველივე დღეს ჰქონდათ.

ანდრეა ოცნებისთვისაა გაჩენილი. იმისთვის, რომ იოცნებოს და ოცნება შეგვაძლებინოს. ის ისეთივე დარჩა, როგორიც იმ დღეს იყო, „ბრეშაში“ თავისზე დიდი მაისური რომ ეცვა. იმ დღეს ბერგამოში საგანგებოდ შევიკრიბეთ მასზე სასაუბროდ. პრეზიდენტი პერკასი, ეს საოცარი ადამიანი, მაშინვე მიხვდა, რომ საქმე განსაკუთრებულ სიფაქიზეს მოითხოვდა. არასოდეს დამავიწყდება მისი სიტყვები: „პირლო იქ დარჩება, სადაც არის, რადგან მისნაირი ადამიანები განსაცდელში არ უნდა ჩააგდო. თამაში იმავე სიხალისით უნდა განაგრძოს და ბედნიერი უნდა იყოს ამით. არ მინდა რაიმე წნეხის ქვეშ მოექცეს. ყოველთვის ყველას ფეხბურთელად უნდა დარჩეს“.

პერკასიმ ყველაფერი ზუსტად გაიგო. პერკასიმ პირლო გაიგო.

საგამომცემლო პროექტი ფეხბურთელების ბიოგრაფიები | გამომცემლობა "არტანუჯი"

აკა მორჩილაძე - ძველი თავადი

ერთი ხნის წინათ ბევრს ვკითხულობდი ასი წლის წინანდელი ქართველების მოგონებებსა და ჩანაწერებს. იმ წაკითხულიდან რაც დამელექა თავში, იმის ერთი ნაწილი ასეთი გამოდგა. ეგებ ამ ნაწერებში ბევრი რამ ზუსტი არ იყოს, მაგრამ ამბად ასე დამრჩა გონებაში და აღარ გამოვედევნე. მთავარი ხომ მაინც ის არის, რაც გულს სამუდამოდ დააჩნდება. მეტი არაფერი.

ქართველ თავადებზე როცა ფიქრობ კაცი, უამრავი რამ გაგახსენდება. ალბათ გაგახსენდება ხმალი, სიათა თოფი, ანდა ხირიმი, ქორი და კაპუეტი და მეფის ტახტი, რომლისთვისაც ხშირად თავი დაუდიათ და ხშირად არც დაუდიათ. თუმცა, ჩვეულებრივი ტახტიც აუცილებლად გაგახსენდება. მაინცდამაინც ნამდვილი ქართველი თავადები არც გჭირდება, მოგონილიც გეყოფა.

მაგალითად, ლუარსაბ თათქარიძე: ყველაზე ცნობილი მოგონილი ქართველი თავადი. მოგონილი კაცია, მაგრამ მთლად არც არის მოგონილი. იმ დროის საქართველოში არსებობდნენ ლუარსაბზე ცუდი თავადებიც და ლუარსაბზე კარგი თავადებიც. მაგრამ ყველა ამათგანს რაღაცა ჰქონდა ლუარსაბისა, თვითონ მის ავტორს და შემქმნელსაც კი. ილია ჭავჭავაძეს ძალიან უყვარდა ტახტზე წამოწოლა: შინაური ხალათი, თავზე თურქული ქუდი და თამბაქო - ეს იყო მისი საყვარელი დასვენება. ასევე უყვარდა მის სიმამრსაც, თადეოზ გურამიშვილსაც.

ერთი ძველი დროის კაცი იგონებს, როგორ ნახა პირველად თადეოზ გურამიშვილი. ნამდვილი ძველი საქართველო დამიდგა თვალწინო, ასე ამბობს. ძალიან გრძელთეთრულვაშიანი კაცი იწვა ტახტზე და წინ ედო უგრძესი ჩიბუხი, რომელიც ოთახის ბოლოს სწვდებოდა და როცათადეოზს გაბოლება მოუნდებოდა, დაიყვირებდა: “ბიჭო, ცეცხლი, ბიჭო, ცეცხლი!” შემოვარდებოდა მსახური და წაუკიდებდა ამ ჩიბუხს. ასე იყო.

იმერეთისკენ რომ გადავუხვიოთ, აკაკი წერეთლის მამა, როსტომიც, დიდი მოყვარე იყო ტახტისა. წამოწვებოდაო, იხსენებს აკაკი და ასე გამოდის, რომ მშვიდობიანობაში სოფლის თავადის ადგილი იყო ტახტი. ასეცაა აღწერილი “კაცია ადამიანში?!”. იქ ყველაფერი ტახტზე ხდება - ბუზების დათვლა, საჭმელზე ლაპარაკი, ოცნებაც და საერთოდ, ეს უსაქმურობა დიდად რთული რამ ჩანს თავადისთვის. ტახტზე კოტრიალი ეგება არც იყოს უსაქმურობა, მამულებს ხომ უნდა მიხედო კაცმა! მაგრამ როცა ომი ან ნადირობა არ არის, თავადობა მოწყენილია. ეს არის ძველი, ფეოდალური ცხოვრების კანონი.

გრიგოლ ორბელიანი სწერდა თავის ძმებს თავისი შორეული სასამსახურო ადგილებიდან, ბიჭო, ის დრო წასულია, მარტო ქორი და ცხენი აღარ გვეყოფა, ახლა სწავლა არის საჭირო, ყველა სწავლობს აქაო. ქართველი თავადებიც სწავლობდნენ, ოღონდ უკვე ცოტა მოგვიანებით, მანამდე კი სწავლა პატივში არ იყო. თვით ლუარსაბიც ამბობდა, მაშინ წახდა ქართველი კაცის საქმე, რაც ეს ეშმაკური სკოლები შემოიღესო. სწავლა არ იყო თავადის საქმე, თავადის საქმე იყო თავადობა. როსტომ წერეთელი თავის სიცოცხლეში კითხულობდა ორ წიგნს: “სახარებასა” და “ვეფხისტყაოსანს”. ეს ორი წიგნი იყო ქართველი თავადის სახლის წიგნი. შეგხვდებოდათ სხვებიც, “ყარამანიანები” და ასეთები, ოღონდ უფრო აღმოსავლეთ საქართველოში. არც ასე იყო, რომ თავადობა წერა-კითხვას ძალით არ სწავლობდა. მაშ, აბა ვინ თარგმნა “ყარამანიანი”? დავით სარდალმა. მაშ, ვინ იყვნენ პოეტები და განმანათლებლები? თავადები იყვნენ, მაგრამ თავადების უმრავლესობა მისდევდა ძველისძველ, ჩაკეტილ და მყუდრო წესს ცხოვრებისას და ლუარსაბობას. ეს ცხოვრება კი მიექანებოდა დასასრულისკენ.

რუსები რომ შემოვიდნენ, საქართველოში დაუხვდათ დიდი თავადობა, სხვანაირად რომ ვთქვათ, მეფის ოჯახს ჩაბმული ხალხი, და ასევე, ჩვეულებრივი თავადობა. ქართველ თავადობას წინ ედო დიდი ცვლილებები და დიდი მოულოდნელობები, დიდი საჩუქრები და რასაკვირველია, დიდი თავში წამორტყმებიც. დიდი დავიწყებებიც. ცოტა უბრალოდ რომ ითქვას, საქართველოში შემოსულ რუსებს დაუხვდათ ულვაში როსტომ წერეთლისა. იმ დროის თავადობაში ულვაშს მეტი ძალა ჰქონდა, ვიდრე ნებისმიერ ქაღალდსა და საბუთს, თუკი თავადიშვილი ღირსების საქმეს მისდევდა. ულვაში, ანუ ღირსების კაცის სიტყვა. აკაკი წერეთელი იხსენებს მამამისის ცხოვრების ერთ ეპიზოდს: როსტომ წერეთელთან სახლში ფრანგები მისულან. ჭიათურის მარგანეცი, კონცესიები, მთელი ამბავი და ამ ფრანგებს მიწის ყიდვა ნდომებოდათ, სადაც საბადოების გათხრას დაიწყებდნენ, და ალბათ უნდოდათ შეემოწმებინათ, იყო რაიმე სასარგებლო წერეთლის მიწებზე თუ არა. როსტომმა მიიღო ისინი ძალიან თბილად და ქართველურად და ბოლოს საქმე საბუთების ხელმოწერაზე მიდგა: ხალხს მიწის ყიდვა უნდა და ქაღალდს ხომ უნდა მოეწეროს ხელი? როსტომ წერეთელმა არაფრით არ მოაწერა ხელი ქაღალდს. ეს დიდ დამცირებად მიიჩნია. თანხმობა ნათქვამი ჰქონდა, ულვაშზე გადაისვა ხელი და ჩათვალა, რომ ეს ყველაფერს ნიშნავდა. შვილო, მეტი რაღა ვუთხრა, სიტყვა ვუთხარი და ულვაშზე ხელი დავიდეო, - უთხრა აკაკის.

ალექსანდრე ჯამბაკურ-ორბელიანი
საქართველო კარგა ხანს იყო ძველი, რაინდულ წესებშემორჩენილი თავადების საქართველო და ეს ყველაფერი ქრებოდა, ახალ ცხოვრებას ახალი წესი მოჰქონდა. ხოლო ძველის ყველაზე კარგი და ხილული გამოხატულება იყო თავადი ალექსანდრე ჯამბაკურ-ორბელიანი, 1832 წლის შეთქმულების მეთაური. ძალიან თავისებური კაცი იყო ეს ალექსანდრე, ძალიან ლამაზად და ღირსეულად ხედავდა საქართველოს და ამის გამო აქილიკებდნენ კიდეც. მას რომ საქართველო წარმოედგინა, ის საქართველო ძნელი საპოვნელი იყო. სადაც ის იყო გაჩერებული, იქ აღარავინ იყო მის გარდა. ჰოდა, ვთქვათ ძველი თავადისა. ბაბუა და შვილიშვილი გავიხსენოთ, მოხუცი კაცი და პატარა გოგო, რომელიც ოთხი-ხუთი წლის თუ იქნებოდა მაშინ, როცა ბაბუა სამოცდაათს იყო მიტანებული.

ანდრეა პირლო - ვაზროვნებ, მაშასადამე ვთამაშობ

იტალიურიდან თარგმნა ნანა ზარდიაშვილმა
გამომცემლობა „არტანუჯი“, 2014

17
ალესანდროს ჩემი გაგება შეუძლია. მხოლოდ დელ პიეროს სახეზე შემინიშნავს ეს განწყობა იძულებითი გახურების დროს. აი, „იუვენტუსში“ გატარებული მისი ბოლო სეზონი კი ნამდვილი სპორტული აგონია იყო. ეს იყო წარმოუდგენლად დიდი სიყვარულის გამოცხადებული სიკვდილის ქრონიკა. დელ პიეროს სიყვარული დღითიდღე ცალმხრივი ხდებოდა.

აღარ თამაშობდა და ეს ტანჯავდა. შინაგანად იწვოდა და ეს გარეგნულადაც ეტყობოდა. სახეზე ტანჯვა ეწერა. ცდილობდა ამ ყველაფრის შენიღბვას, მაგრამ ვერ ახერხებდა. ეს იმიტომ რომ – ან ნამდვილი კაცი ხარ, ან მსახიობი, შუალედური მდგომარეობა არ არსებობს. დელ პიერო კი საშინელი მსახიობი და სამაგალითო ადამიანია. თავი ისე ეჭირა, თითქოს ავსტრალია, სადაც გადასვლას აპირებდა, ტურინიდან თვალის ერთ დახამხამებაში ყოფილიყო.

სათადარიგოთა სკამზე იჯდა და ეს აგიჟებდა. მისთვის ბურთის წართმევა სიკვდილს ნიშნავდა. მთელი სეზონის განმავლობაში ერთხელაც არ უვახშმია, ვარჯიშის შემდეგ თეთრ და შავ ზოლებიან პიჟამას იცვამდა და მაშინვე წვებოდა, თუმცა ზურგზე უკვე აღარ ეწერა ნომერი ათი, ეს უფრო პატიმრის უნიფორმას ჰგავდა. ჯერ გაუსამართლებელი, მაგრამ უკვე გადასახლებული პატიმრის ფორმას. სასჯელის ვადა? უვადო.

არასოდეს წუწუნებდა. ყველაფერს ღირსეულად იტანდა. კვირის განმავლობაში, გასახდელში, ჩვენთან ერთად თითქმის არ შემოდიოდა. ინდივიდუალური ფიზიკური მომზადების მწვრთნელი ჰყავდა და ცალკე ვარჯიშობდა. ვარჯიში სჭირდებოდა, რადგან განსაკუთრებული მანქანა განსაკუთრებულ ზრუნვას საჭიროებს.

ყველაზე ადრე მოდიოდა. იცვლიდა და ვინოვოს სპორტული ცენტრის პატარა სავარჯიშო დარბაზში შეიყუჟებოდა ხოლმე. გუნდს მხოლოდ მოედანზე უერთდებოდა. მაშინ, როცა ბურთებს გვაძლევდნენ და ტაქტიკაზე გვავარჯიშებდნენ. საჭირო დროს ჩვენ გვერდით იყო და ამას ვგრძნობდით. გული გვტკიოდა, რომ ჩემპიონი ასე მიდიოდა თამაშიდან. სწორედ მაშინ, როცა გუნდი ძველ სიმაღლეს უბრუნდებოდა. გუნდი. მისი გუნდი. ვიცოდით, რომ ასე დამთავრდებოდა, მაგრამ მაინც გული გვწყდებოდა. საქმე გუნდის სავიზიტო ბარათს, მის მედროშეს ეხებოდა. დელ პიერო ისტორია იყო, უპირველესად ქარიზმის და არა ასაკის გამო.

დღემდე არ ვიცი ზუსტად რა მოხდა დელ პიეროსა და პრეზიდენტ ანიელის შორის, რა გარე მექანიზმები ამუშავდა, რამ გააფუჭა მათი ურთიერთობა. ვერასოდეს ვხვდებოდი და ვერც შეკითხვა გავბედე როდისმე. ორივეს უდიდეს პატივს ვცემ და ვიცი, რომ რაღაც მნიშვნელოვანი მიზეზი აუცილებლად იქნებოდა. სხვაგვარად წარმოუდგენელია. ეს მათი პირადი საქმეა. თუმცა მაინც დარწმუნებული ვარ, რომ ყველაფერი კონტრაქტის ახალი პირობების გამო დაიწყო, იმ კონტრაქტის, რომელიც ბოლოს მხოლოდ თეორიულად არსებობდა. სამწუხაროა, რადგან დელ პიეროს „იუვესათვის“ კიდევ ბევრი სარგებლის მოტანა შეეძლო. მისი მსგავსი ადამიანი გუნდში ყოველთვის მნიშვნელოვანია. ეს არის პიროვნება და პროფესიონალი, რომლის ჩემ გვერდით ყოფნასაც ოცდაოთხი საათის განმავლობაში ვისურვებდი. დიდია როგორც პიროვნება და როგორც ფეხბურთელი.

ალესანდრო მსოფლიო მნიშვნელობის მოთამაშეა და ეს შემთხვევით არ მომხდარა. „იუვენტუსში“ ყოფნის ბოლო დღეებში იშვიათად ვხედავდით, მაგრამ მისი იშვიათი გამოჩენაც კი ჩვენთვის უდიდესი მოვლენა იყო. მისი შინაგანი ძალა და კეთილშობილება გვამუნჯებდა. რამდენიმე გამოხედვა საკმარისი იყო, რომ მისი გამოჩენა გაკვეთილად ქცეულიყო. ორმოცს მიღწეული კაცი ბავშვს ჰგავდა თამაშის დროს და ამ ბავშვმა ერთხელ იტირა. ყველას თვალწინ. თავშეუკავებლად. ეს „იუვენტუსში“ ჩატარებული ბოლოსწინა თამაში იყო. იუვენტუს სტადიუმზე „ატალანტას“ ვმასპინძლობდით. იმ მომენტამდე ახერხებდა საკუთარი განცდების მოთოკვასა და თავის შეკავებას. გალიაში ჰყავდა გამომწყვდეული თავისი ეგო, მოედანზე ყოფნის, „იუვენტუსელად“ ყოფნის სურვილი. გასახდელში კი ეს ვეღარ მოახერხა. ცრემლად დაიღვარა. ტიროდა დელ პიერო და ვტიროდით ჩვენ. ვტიროდით მასთან ერთად, მისთვის. ასე დავემშვიდობეთ. მალე სიდნეიში გადადიოდა. საგანგებოდ აირჩია სამყაროს მეორე ბოლო, რადგან „იუვენტუსთან“ გეოგრაფიული სიახლოვეც კი არ შეეძლო. ვერ ითამაშებდა იტალიაში, ევროპაში. „იუვენტუსი“ მაგნიტივით იზიდავდა, ეს ფიზიკურ მიზიდულობაზე უფრო ძლიერი გრძნობა იყო.

ჩემზე, ნაკრებთან განსხვავებული დამოკიდებულების გამო, ამბობენ, რომ ყველას ფეხბურთელი ვარ, რადგან ხდება ხოლმე, რომ მეტოქე გუნდებიც კი ტაშით მაჯილდოებენ. დელ პიერო ამაზე შორს მიდიოდა. ყოველთვის იდგა სხვა გუნდების ტიფოზების მიერ აგებულ დიდების კვარცხლბეკზე. ერთი მარტივი მიზეზის გამო: არასოდეს ცრუობდა. ფერს არასოდეს იცვლიდა. ყველა აღიარებდა მის ძალას და უნარს დარჩენილიყო უბრალო ფეხბურთელად მაშინ, როცა ფეხბურთის ისტორიაში ყველაზე ძლიერ მოთამაშეთა სიაში შედიოდა.

ესაა ნამდვილი სასწაული, ბედნიერება, რომელიც სცდება ყოველგვარი ქომაგობის ან ისტორიული პერიოდის საზღვრებს. თუნდაც იმ დროს, როცა „იუვენტუსმა“ ისევ მოგება დაიწყო და შესაბამისად, ამან ბევრის გაღიზიანება გამოიწვია. გულდასაწყვეტია, როცა ძალზე ხშირად სპორტული მეტოქეობა ნამდვილ სიძულვილში გადაიზრდება ხოლმე, ეს კი არაცივილიზებულ ფორმებს იძენს. საზღვარგარეთ, გუნდების მოედანზე მისვლა ნამდვილი ზეიმია. ავტობუსებით მივდივართ, გავივლით ქომაგებს შორის, ვუყურებთ მოზეიმე ბავშვებს და ჩვენც გვიხარია მათთან ერთად. არასოდეს ვიმალებით დაბურულ შუშებს მიღმა. იტალიაში კი ყოველი გასვლითი თამაში ნამდვილ ბრძოლად გადაიქცევა ხოლმე. ეს ნამდვილი კოშმარია. ეს საშინელი გზაა სასტუმროსა და მოედანს შორის. მომბეზრდა დაცვა და ესკორტი. მომბეზრდა ამ ესკორტის წინ და უკან მიმავალი პოლიციის მანქანები. სირენების გამაყრუებელი ხმა. წესით პოლიცია და კარაბინერები რამე უფრო სერიოზულს უნდა აკეთებდნენ, ვიდრე ეს ჩვენი დაცვაა. დაცვას მაფიასთან მებრძოლი მოსამართლე იმსახურებს, ფეხბურთის გუნდს წესით ეს არ უნდა სჭირდებოდეს. იდეალურ სამყაროში ალბათ ასეცაა, მაგრამ არა სერია A-ში. ეს ძალიან ჩამორჩენილი სამყაროა. და ჯერ კიდევ ვერ ვაცნობიერებთ, რომ რაც უფრო მეტად ვეშვებით ფსკერისკენ, სივრცე უფრო მეტად ვიწროვდება. ცრემლსადენი გაზი, ბეისბოლის ჯოხები, ქვა, თეფშები.... რა არ გამოუყენებიათ ჩვენს წინააღმდეგ, რა არ უსვრიათ მთელი ამ დროის განმავლობაში.

„იუვენტუსში“ მეორე სეზონს ვატარებდი. ნეაპოლში ვიყავით. მაშინ მართლა ძალიან შემეშინდა. მსგავსი ჯოჯოხეთი არსად მინახავს. რამდენიმე ასეული ადამიანი შეიკრიბა იმ სასტუმროს წინ, სადაც დავბინავდით. ავტობუსში ასვლის წამიდან დაგვიწყებს გინება (ნორმალური ამბავია), კვერცხების სროლა (ესეც შეიძლება მოხდეს) შემდეგ კი მდგომარეობა ბევრად უფრო სერიოზული გახდა. რაც უფრო ვუახლოვდებოდით სან პაოლოს მოედანს, სროლების რაოდენობა და სიმძიმე ბევრად იზრდებოდა. ერთ დიდ სამიზნედ ვიქეცით. ზოგი ჩვენგანი, ავტობუსის სავარძლებს შორის დაწვა კიდეც იმ მომენტში, როცა ავტობუსის ფანჯარას აგური მოხვდა. სწორედ იმ ადგილას, სადაც ასამოა იჯდა. საბედნიეროდ შუშის ნამსხვრევები აქეთ-იქით გაიფანტა, ეს რომ არა, ნამდვილი ტრაგედია დატრიალდებოდა. წარმოუდგენელი სიჩუმე იდგა. ვაცნობიერებდით, რომ უფასოდ არ ვმოგზაურობდით და ამ რისკის საფასური, ადრე თუ გვიან, შეიძლება საკუთარი სიცოცხლით გადაგვეხადა. ეს ფიქრი ძილს დღესაც მიფრთხობს.

ვინ მომცემს იმის გარანტიას, რომ ერთ დღეს, აგურის ნაცვლად იარაღს არ დაგვიმიზნებენ? ვინ მოახერხებს გზის გასწვრივ ჩამწკრივებული ათასობით ადამიანის გაკონტროლებას? ვინ დაგვიცავს იმ ხალხისგან, ვისაც ჩვენი ცემა აქვს გადაწყვეტილი? ვინ იტყვის, რომ ამდენ ხალხში ერთი სხვებზე მეტად გაბოროტებული ადამიანი არ აღმოჩნდება? ტურინიდან გასვლისას, ჩვენთან ერთად პირადი დაცვა და პოლიცია მოდის, ეს ყოველთვის საკმარისი იქნება? ეს ის საშინელი კითხვებია, რომლის უარყოფა არ შემიძლია. მატყუარა ვიქნები, თუ ვიტყვი, რომ მსგავს ფიქრებს არასოდეს შევუშინებივარ. ისე, კარგია ამაზე ხმამაღლა ლაპარაკი. ხალხმა უნდა იცოდეს, რომ ჩვენი სამყარო საკმაოდ საშიშია. მნიშვნელობა არა აქვს ეს ჩრდილოეთი იქნება, ცენტრი, თუ სამხრეთი. ძალიან ცდება ის, ვისაც ჰქონია, რომ გეოგრაფიას რაიმე მნიშვნელობა აქვს ამ საკითხში.

თამაშის დროს კი „იუვენტუსი“ ყოველთვის სძულთ. ქურდებს გვეძახიან, ეს წარსულიდან მოდის. მაგრამ ახლო წარსულში სერია B-ც იყო, უმძიმესი პერიოდი, ეს კი თითქოს აღარავის ახსოვს. მსგავსი მეხსიერება ძალიან კომფორტულია. ეს იტალიური ქომაგის ათი მცნებაა. პირველი მცნება, რა თქმა უნდა, მოწინააღმდეგის შეურაცხყოფაა. მერე კი, თუ დრო დაგრჩა, საკუთარი გუნდის ქომაგობაც შეიძლება.

გარდა იმ ქალაქებისა, სადაც ახსოვთ, რომ ეროვნული ნაკრების ნახევარმცველი ვარ, არსებობს ქალაქები, სადაც ხან ნეხვი ვარ, ხან ბოზიშვილი, ხან რა და ხან რა. დიდი არჩევანი მაქვს. ყურადღება, უფსკრულის პირი უკვე ძალიან ახლოსაა, რისკი სულ უფრო მაღალია. სულ ცოტა და ვერც მივხვდებით ისე გადავიჩეხებით.

იტალიის თითქმის ყველა მოედანი ბევრისთვის ის ადგილია, სადაც ყველაფრის გაკეთება და ნებისმიერი რამის თქმა შეიძლება. შეგიძლია ნებისმიერი სიბინძურე იყვირო, რაც თავში მოგივა. თუ შუა ქუჩაში კაცს გააჩერებ და „ნაბიჭვაროს“ დაუძახებ, როგორც მინიმუმ გიჩივლებს, ეს იმ დროს, როცა ტრიბუნებიდან ათასობით ადამიანი გაყენებს უარეს შეურაცხყოფას და ყველა ჩუმადაა.

ეს სპორტული კულტურის ნაკლებობაზე მიუთითებს, ამაზე კი მუშაობა შეიძლება. ჩვენ ჩვენი მხრიდანაც უნდა გავაკეთოთ რაღაც, მაგრამ ფაქტი ერთია – კანონი არ არსებობს. გარდა ამისა, ვფიქრობ, მოედნებიც კლუბების საკუთრებას უნდა წარმოადგენდეს. იუვენტუს სტადიუმი ნამდვილი სამოთხეა (კლასიფიკაციაში ყოველწლიურად ათი ქულა მაინც ემატება, იქ არსებული პოზიტიური ატმოსფეროს გამო), ადგილები დანომრილია კონკრეტული ტიფოზების სახელზე, რიგებს შორის დადის მომსახურე პერსონალი, ყველგან ვიდეო კამერებია და თუ ვინმეს რამე შეეშლება, მას მალევე პასუხს მოსთხოვენ ამ შეცდომისთვის.

იდეალური იქნებოდა კარგად აღზრდილები ვყოფილიყავით და ვიდეო კამერები საჭირო არ იყოს, მაგრამ ზოგ შემთხვევაში კარგია, როცა ადამიანი შიშის გამო მაინც არ აშავებს რამეს. თუნდაც დასაწყისისთვის, ეს მეთოდი გამოდგება. პოლიტიკოსი რომ ვიყო – ღვთის წყალობით ეს არასოდეს მოხდება – ვიბრძოლებდი მოედნების დასაცავად, ისევე როგორც ინგლისშია, მეც პატარა, გალიების მსგავს კონსტრუქციებს დავდგამდი მოედნებზე. ავიყვანდი უზრდელ, აგრესიულ ქომაგს და ცემის და მაშინვე გაშვების ნაცვლად (რასაც შედეგი არასოდეს მოუტანია) იმ გალიაში ჩავსვამდი.

შემდეგ კი ფანჯრებს ბოლომდე გამოვაღებდი. ამ სამყაროს სუფთა ჰაერი აკლია.

საგამომცემლო პროექტი ფეხბურთელების ბიოგრაფიები |  გამომცემლობა “არტანუჯი”

Saturday, November 8, 2014

კამილო ხოსე სელა - ქებათა ქება მითს

1989 წელს სტოკჰოლმში, ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემიის მინიჭებასთან დაკავშირებით წაკითხული ლექცია

ბატონო მეცნიერებო, ჩემს ძველ მეგობარსა და მასწავლებელს - პიო ბაროხას, ნობელის პრემიის გარეშე რომ დარჩა (ბედის ლამპარი ღირსეულს ყოველთვის როდი უნათებს), კედლის საათი ჰქონდა. ციფერბლატზე ამოტვიფრული წარმავალი დროის სამოძღვრებო, სულის შემძვრელი დევიზი იკითხებოდა: “ყოველი საათი გვსერავს, უკანასკნელი - გვკლავს.” ჩემს გულსა და სულშიც საათმა ბევრჯერ ჩამოჰკრა. ამ საათის ისრები უკუსვლას არასდროს ცნობს. ცხოვრების დიდი ნაწილი უკან ჩამოვიტოვე და იმედით ვცოცხლობ, დღეს კი თქვენს წინაშე წარვსდექი, რათა კეთილი ნებით და შესაძლოა, წარმატებითაც კი, ვილაპარაკო სიტყვაზე, ვიმსჯელო ლიტერატურასა და თავისუფლებაზე.

არ ვიცი, განგება სიბერის ზღვარს სად გაგვივლებს, მაგრამ ყოველი შემთხვევისათვის, ფარად დონ ფრანსისკო დე კევედოს სიტყვებს ავიფარებ: “ყველას მოხუცებულობამდე მიღწევა გვწადია, თუმცა უკვე ხანში შესულებს ამის აღიარება გვიძნელდება.” რაც სავსებით ნათელია - თავს ვერ აარიდებ და ვერც იმას უარყოფ, რომ კალენდარი ულმობელი იარაღია. მე კი ამ ორ ოცნებას უგულებელვყოფ და თქვენთან ყოველგვარი იმპროვიზაციისა და შთაგონების გარეშე ვისაუბრებ.

დღეს, ჩემი ცხოვრების გადამწყვეტ ჟამს, ასე რთულად მისაღწევი ტრიბუნიდან მოგმართავთ და ეჭვი მიპყრობს, ჩემს შემთხვევაში, მედიდურმა სიტყვამ არ დაჩრდილოს ის ჭეშმარიტი ღირსება, რომელიც თქვენს მიერ ბოძებულ ჯილდოს, შესაძლოა, არც კი იმსახურებს.

რთული არაა ესპანურ ენაზე წერო. ეს მადლი ხომ უფალმა ესპანელებს უბოძა, რაზეც მხოლოდ მწირ ცნობას ვფლობთ. სულ უფრო მეტად განმიმტკიცდა ის აზრი, რომ ჯილდოს თავად ეს დიდებული ენა იმსახურებს და არა მისი მორჩილი, ენის ტყვე, რომლის შემწეობით შეუძლია თქვას: კაცთა სიამისა და მოძღვრებისათვის იქმნება ლიტერატურა, ხელოვნება - ყოველთა და ყველასათვის, რომელსაც მხოლოდ შენი დროისა და შენი კუთხის იდუმალი და უსახელო ხმა ემორჩილება.

მარტოობაში ვწერ და მარტოობაზე ვსაუბრობ. მათეო ალემანი რომანში “გუსმან დე ალფარაჩე” და ფრანსის ბეკონი ესეში “მარტოობის შესახებ” თითქმის ერთდროულად ავითარებენ აზრს, რომ მარტოობის მაძიებელ ადამიანში ან ღვთიური, ან ცხოველური საწყისია დაბუდებული. მარტოობა არ მიძებნია, თუმცა ვიპოვე და მას აქეთ, ვფიქრობ, მორჩილად, მშვიდად ვაზროვნებ, ვწერ, ვსაუბრობ, ვმუშაობ და ვცხოვრობ. ჩემი მარტოსულობის მუდმივი მეგზური ძველი მეგობრისა და მასწავლებლის - პაბლო პიკასოს მოსაზრებაა: “უკვდავი შედევრი მხოლოდ სრულ მარტოობაში იქმნება.” რადგან ცხოვრებაში მებრძოლის როლი მერგო, მარტოობაზე დაუბრკოლებლად - მეტიც, მადლიერებითა და შემწყნარებლობით ვისაუბრებ.

ყველაზე დიდი ჯილდო არის ის, როცა იცი რისი თქმა შეგიძლია, ხმა გამოსცე, სიტყვები გამოსცრა ემოციის, მოვლენებისა თუ საგნების აღსანიშნავად.

ტრადიციულად ფილოსოფოსები ამტკიცებენ, რომ განსაზღვრო ადამიანი, ნიშნავს გამოიყენო სტანდარტული საშუალება - მისთვის ახლობელი ბიოლოგიური სახეობა და მათი სპეციფიური განმასხვავებლები, ანუ ის, რაც მიგვანიშნებს ჩვენს ცხოველურ ზნე-ჩვეულებებებსა და სხვაობათა მიზეზებზე.

დაწყებული არისტოტელეს მოძღვრებიდან “პოლიტიკური ცხოველი” - დეკარტის “მოაზროვნე სუბსტანციით” დამთავრებული, ამგვარი დამოკიდებულება მნიშვნელოვანი იყო, რათა ერთმანეთისგან ადამიანი და ცხოველი გაგვერჩია. შესაძლოა, ეთნოლოგებმა ჩემი სიტყვები ეჭქვეშ დააყენონ, მაგრამ რთული არაა მოიძებნოს ის უტყუარი მტკიცებულება, რომ სწორედ ენაა ადამიანური ბუნების განმსაზღვრელი და ის განასხვავებს მათ, საბედნიეროდ თუ საუბედუროდ, ცხოველებისაგან.

დიახ, ჩვენ განვსხვავდებით ცხოველებისაგან და დარვინის წყალობით ისიც ვიცით, რომ მათი ჩამომავალნი ვართ. ენის ევოლუციის საკითხი, მაშასადამე, პირველხარისხოვან მნიშვნელობას იძენს, რასაც ვერ უარვყოფთ. კაცობრიობის ფილოგენეზი ევოლუციის პროცესს მოიცავს, როცა სამეტყველო ორგანოებისა და ტვინის ფორმირება ხანგრძლივი დროის მანძილზე მიმდინარეობდა, რაც თავად კაცობრიობის წარმოშობას გულისხმობს, არც ერთი შემდგომი მოვლენა, დაწყებული პოემით “სიმღერა ჩემს სიდზე” და “დონ კიხოტიდან” კვანტური თეორიით დამთავრებული, არ შეედრება ნიშანდობლივ იმას, რასაც პირველად ყველაზე ელემენტალური საგნების სახელდება ჰქვია. თუმცა ცხადია, ენის ევოლუციას არა მისი ფუნდამენტალური და პირველყოფილი მნიშვნელობით ვგულისხმობ, ამ შემთხვევაში ეს უფრო მეორეხარისხოვანია, ხაზს ვუსვამ ენის ევოლუციის განსაკუთრებულ დანიშნულებას მათთვის, ვინც უფრო ლიტერატორული, ვიდრე საუკუნოვანი ტრადიციის მატარებელ საზოგადოებაში იშვა.

ისეთი გამოჩენილი ეთნოლინგვისტის მოსაზრებით, როგორიცაა ა.ს. დაიმონდი, ენის ისტორია გარკვეულ საფეხურებს გადის, მარტივი, პრიმიტიული წინადადებებიდან დაწყებული - რთული სინტაქსითა და სემანტიკური დატვირთვით დამთავრებული. ამ ისტორიულად დამოწმებული ტენდენციის ექსტრაპოლარიზაციას თუ მოვახდენთ, შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ენამ მარტივი საფეხურიდან რთულისაკენ მაშინ იწყო სვლა, როდესაც სამეტყველო ურთიერთობა, ძირითადად, ზმნების მეშვეობით ხორციელდებოდა, თანდათანობით კი იმ ეტაპს მიაღწია, როდესაც ფრაზის ელფერი და ხორცშეხმა არსებითი სახელი, ზედსართავი და ზმნიზედა გახდა.

ეს თეორია თუ სარწმუნოა და ფანტაზიასაც მოვიშველიებთ, შეგვიძლია ვიფიქროთ, რომ პირველი სიტყვა იყო ზმნა, ფრიად საჭირო და უშუალო მნიშვნელობით - იმპერატივში.

იმპერატივი დღემდე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. მასთან ძალიან ფრთხილი მოპყრობაა საჭირო, რაც ენის, არც თუ ისე მარტივი წესების ძირფესვიან ცოდნას ითხოვს. უადგილო ადგილას გამოყენებულმა იმპერატივმა, შესაძლოა, საპირისპირო შედეგებამდე მიგვიყვანოს, რამეთუ ჯონ ოსტინის ცნობილი სამგვარი განსაზღვრების თანახმად (ლოკუტორული, ილოკუტორული და პერლოკუტორული ენა), მახვილგონივრულადაა გამოთქმული თეზისი, რომ პერლოკუტორული ენა თანამოსაუბრეზე სპეციფიურ გავლენას ახდენს. ამაოა უბრძანო მას, ვინც ამ ბრძანებას შეგნებულად უგულებელყოფს და იმას გააკეთებს, რაც მოესურვება.

ასე რომ, “პოლიტიკური ცხოველიდან” - “მოაზროვნე სუბსტანციით” დამთავრებული, საკმაო ზღვარი გაივლო საძოვარზე გაშვებულ პირუტყვსა და მომღერალ ადამიანს შორის, რომლის სიმღერაც ყოველთვის მელოდიური როდია.

კრატილე, პლატონის ამავე სახელწოდების “დიალოგის” გმირი, საკუთარი ტუნიკის ნაკეცებში ჰერაკლიტეს მალავს.

მისი თანამოსაუბრის, ჰერმოგენეს პირით, დემოკრიტე სისრულესა და სიცარიელეზე საუბრობს და შესაძლოა, სოფისტი პროტაგორაც, სამყაროს არსებობა რომ არ სწამდა, ამტკიცებს - “ადამიანი ყველაფრის საზომია”: არსებულისა, რომ ის არსებობს და არარსებულისა, რომ ის არ არსებობს.

პლატონისეულ კრატილეს ენის პრობლემა აწუხებდა: რეალურად რას წარმოადგენს ენა, რას არ წარმოადგენს და სწორედ ამ პრობლემას განიხილავს ის შემდგომ საუბარში ჰერმოგენესთან ერთად. კრატილე მიიჩნევს, რომ საგნის სახელწოდებები მის არსთან უშუალო კავშირშია.

საგნებს გამოიგონებენ, აღმოაჩენენ, ქმნიან თუ თავად ჩნდებიან - თავიდანვე ის ჭეშმარიტი სახელები აქვთ გათავისებული, რომელიც მათ განსაზღვრავს და სხვებისაგან გამოარჩევს. კრატილეს პარადოქსალური მოსაზრება, ამ შემთხვევაში იგი ჰერაკლიტეს ოპონენტია, ეფუძნება განუყოფლობასა და ერთიანობას. ასე მაგალითად, დღე ღამეს ცვლის; ისევე, როგორც ძაღლი კატის გარეშე, სიყვარული კი სიძულვილის გარეშე წარმოუდგენელია.

ჰერმოგენე საპირისპირო მოსაზრებას გვიზიარებს. ის თვლის, რომ სიტყვები სხვა არაფერია თუ არა ის შეთანხმება, რომელსაც ხალხი ერთადერთი მიზნით აღწევს: გაუგონ ერთმანეთს. საგნები ადამიანის თვალწინ ჩნდება და ისიც პირველი დანახვისთანავე, სახელს არქმევს. საგნის მნიშვნელობა ტყეში მიგნებული წყარო კი არა, ადამიანის ხელით ამოთხრილი ჭაა. ეს ალეგორიული საზღვარი, რომელიც ჰერმოგენეს სახით შენიღბულმა დემოკრიტემ, დროდადრო კი პროტაგორამაც გაავლო, შესაძლოა, რამდენიმე ადგილას ერთდროულად გავარღვიოთ: ადამიანი, რომელიც ყველაფრის განმსაზღვრელია, მოდგმას თუ ინდივიდს განეკუთვნება? საგნების საზომი - ეს საკუთრივ ეპისტემოლოგიური ცნებაა? საგნებში - მხოლოდ მატერიალური ნივთები, თუ შეგრძნება და შემეცნება მოიაზრება? ჰერმოგენე, რომელმაც ყოფა ილუზიამდე დაიყვანა, ჩანასახშივე კლავს ჭეშმარიტებას.

ერთადერთი, სარწმუნო, საპირისპირო მტკიცებულება მხოლოდ ისაა, რომლის ფორმულირებასაც ადამიანი თვითონ და თავისთვის ახდენს, ჭეშმარიტებასაც და სიცრუესაც რეალობად აქცევს. გავიხსენოთ, რომ ადამიანს, ვიქტორ ანრის ცნობილი აფორიზმის თანახმად, ძალუძს საგანთა სახელდება, სახელის წართმევა კი -არა; მას შეუძლია ენაში ცვლილებები შეიტანოს, მაგრამ არა ისე, როგორც მოესურვება.

პლატონი დიდი სიფრთხილით ეკიდება ჭეშმარიტი სახელწოდებების საკითხს და კრატილეს დასკვნებს, მართალია შენიღბულად, მაგრამ მაინც ემხრობა: საგნებს ის სახელები აქვს, რაც უნდა ერქვას (უტყუარი თეორია, რომელიც პოსტულატის სახით ჩამოყალიბდა), და არა ის, რაც ადამიანს მოესურვება (არამდგრადი დასკვნა, რომელიც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში მხოლოდ ახლანდელზეა დამოკიდებული, რაც არ ითვალისწინებს უწინ წამოჭრილ სავარაუდო მოსაზრებებს).

ეს მტკიცებულება, რომანტიკული, შემდგომ კი დემაგოგიური, ამოსავალ წერტილად იქცა იმ ლათინელი პოეტებისა, რომელთა სათავეშიც ჰორაციუსი იდგა. სწორედ ეს მტკიცებულება იქცა ჩვენი უბედურებების სათავედ, საიდანაც გამოსავალი დღემდე ვერ ვიპოვეთ.

ჰორაციუსი ნაწარმოებში “პოეტური ხელოვნებისათვის” (70-72 ტაეპი) იმ ჩვეულებას უმღერის, რომელიც ენის ევოლუციის თანამდევია, თუმცა სარგებელი ყოველთვის როდი მოაქვს:

“ბევრი გარდასული სიტყვა კვლავ აღდგება ხოლმე,
ხოლო ის სიტყვა-თქმანი, ახლა რომ ღირსება-პატივშია,
დავიწყებას მიეცემა, თუ ეს მოისურვა ჩვეულებამ,
რომლის ხელთაა ძალა, სამართალი და მეტყველების წესი და რიგი.”

ეს სიტყვები საათის მექანიზმზე მომუშავე ასაფეთქებელს მოგვაგონებს; ერთი შეხედვით ავტორის კეთილი ზრახვების მიღმა გაცილებით უფრო სიღრმისეული დასკვნების გამოტანაც შეიძლება: ენას ქმნის ხალხი და ადამიანის გარდა არავის არ ძალუძს ენას ლოგიკური სახე მიანიჭოს. ჰორაციუსის ეს თამამი მტკიცებულება, თითქოს “ჩვეულება განკარგავს ჩვენი მეტყველების წესსა და რიგს,” მიზნად ისახავდა სარეველებისაგან იმ ჭეშმარიტი გზის გაწმენდას, რომელზე დამდგარი კაციც ენის თავისუფლებისათვის ჰაერში აფრიალებული დროშით, კვლავ ჯიუტად მონობას დასჯერდებოდა.

შესაძლოა, ჰორაციუსი, თავის მხრივ, მართალიც იყო, ამაზე უარს ვერ განვაცხადებთ და შესაძლოა, არც იყო მართალი, რაზეც თვალს ვერ დავხუჭავთ - მაშინ კრატილესა და ჰერმოგენესაც თავიანთი ადგილი უნდა მივუჩინოთ. კრატილეს მტკიცებულება სავსებით შეესაბამება ბუნებრივ ან ჩვეულებრივ ენას, რომელიც ერთსა და იმავე ისტორიულ და ფსიქოლოგიურ გზაზე მიმავალი მუდმივი გამოყენების პროდუქტია, ჰერმოგენეს აზრით კი ხელოვნური თუ სპეციალიზირებული ენა ან ჟარგონი შეიძლება განისაზღვროს, როგორც ლოგიკურ საფუძველზე აღმოცენებული მეტ-ნაკლებად ფორმალური შეთანხმების პროდუქტი, მოკლებული ისტორიულ და ფსიქოლოგიურ ტრადიციას. დღესდღეობით ჰერმოგენეს პოზიციის საუკეთესო გამოხატულებას ვიტგენშტაინის “ლოგიკურ-ფილოსოფიური ტრაქტატი” წარმოადგენს.

ამ მხრივ, ძნელია ვისაუბრო კრატილეს ანუ ბუნებრივი, ადამიანური თუ ჰერმოგენეს ხელოვნური ან ზეადამიანური ენის შესახებ. ცხადია, ჰორაციუსის მსგავსად, მეც პირველს - სიცოცხლისა და ლიტერატურის ენას ვამჯობინებდი, რომლისთვისაც უცხოა ყოველგვარი ტექნიკური გამიჯვნა და აკრძალვა. მაქს შელერს და ზოგადად, ყველა ფენომენოლოგს, კრატილეს ენა მხედველობაში აქვთ მაშინ, როდესაც საუბრობენ ენაზე, როგორც სიმპტომზე, მეხსიერებასა და გამოთქმაზე. ასევე კარლ ბიულერი ენის სამ ფუნქციას გამოყოფს: ეს არის სიმპტომი, სიგნალი, სიმბოლო.

ზედმეტად მეჩვენება ვთქვა, რომ ჰერმოგენეს ენა თავის ხელოვნურ წარმომავლობას აღიარებს, კრატილესი კი - იმ უცხო ნიადაგს ვერ ეთვისება, სადაც მისი გამჭვირვალე სული საფრთხეშია.

სარისკოა დავუშვათ ის აზრი, რომ ბუნებრივი, კრატილეს ენა მარჯვე დროისა და ხალხის მაგიური ურთიერთკავშირის ნაყოფია. არა, ხალხი არ ქმნის ენას, სამაგიეროდ, მისი ხასიათის განმსაზღვრელია. ზემოხსენებულის გასამართლებლად შეიძლება ითქვას, რომ ხალხი, გარკვეულწილად, ენის საიდუმლოს ხსნის, საგნის სახელწოდებების ამოცნობას ლამობს, თუმცა შეუძლია ენას უორგულოს და ის გადააგვაროს კიდეც. რომ არა ერისათვის დაგებული მახეები, რომლის შესახებ ცოტა ხნის წინ ვისაუბრეთ, ყველაფერი გაცილებით მარტივი და სწორი იქნებოდა.

თუმცა ის სიმართლის მარცვალი, რომელიც ენის სიღრმეშია დამალული არც ჩემთვისაა ხელმისაწვდომი, არც არავისთვის და არავის არ ძალუძს რაიმე შეცვალოს.

კრატილეს ენა, ფერდინანდ დე სოსიურის ენა, სტრუქტურა თუ სისტემა ხალხიდან კი არა, თავად ხალხშივე იბადება, მწერალთა წყალობით კი - ფორმასა და თვითმყოფადობას იძენს. უმრავლეს შემთხვევაში ის აკადემიის დადგენილი ნორმებით რეგულირდება. მეორეს მხრივ, ეს სამი შემადგენელი ნაწილი - ხალხი, მწერლები, აკადემიები ყოველთვის როდი ასრულებენ თავიანთ მოვალეობებს. ხშირად ისინი უცხო სფეროებშიც იჭრებიან. შეიძლება ითქვას, აკადემიებს, მწერლებს და ხალხს საკუთარი მოვალეობის შესრულება არ უყვართ და ამჯობინებენ, ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე, სხვისი როლი გაითავისონ. შესაძლებელია, ამას კეთილი ზრახვით ჩადიან, მათი ყურადსაღები საგანი კი - თავის განსაზღვრებასა და გაგებას კარგავს.

რაც ყველაზე სავალალოა, ბოლოს ის საერთოდ დავიწყებას ეძლევა. დავიწყებას ეძლევა ენა - სიტყვა, რომელიც ყველაზე გამჭვირვალე უნდა იყოს. ოჰ, ეს მათემატიკური სიზუსტის იარაღი, ერთადერთი ფასეულობაც უსარგებლოდაა და თავს იჩენს უკიდურესად მწვავე ფორმით მიგელ დე უნამუნოს ნაწარმოებში “სიყვარული და პედაგოგიკა.”

Thursday, November 6, 2014

კამილო ხოსე სელა - 1954 წელს დაწერილი ავტობიოგრაფიიდან

მე დავიბადე დიდი ხნის - ოცდათვრამეტი წლის წინათ ირია-ფლავიაში, რომელიც ოდესღაც ძველი რომაელების ფორპოსტი იყო კელტური დასავლეთის მეშვიდე ქვეყანაში. იქიდან მოყოლებული დღემდე ხან სად ვცხოვრობ და ხან სად, ეს ძალიან ხელსაყრელია ჩემთვის, მრავალფეროვნებისათვის ერთხელ ვიომე, ორჯერ დავქორწინდი, ერთ ვაჟიშვილს მივანიჭე სიცოცხლე და ერთი ოცი ცალი წიგნიც გამოვეცი.

არც ერთი ხე არ დამირგავს და არც ერთი სტრიქონი არ დამიწერია მომჭირნეობის სარგებლიანობაზე. ჩემი წიგნების სახელწოდებებს გამოვტოვებ, თავისთავად იგულისხმება, რომ ყოველმა, ასე თუ ისე განათლებულმა კაცმა უწყის მათი სახელები. ცოდვა გამხელილი სჯობს - რა დასანანიც არ უნდა იყოს, სახალხო კუთვნილებად ვიქეცი.

სიმაღლე მეტრი და ოთხმოცი მაქვს, წონა - სამოცდაჩვიდმეტი, ფეხსაცმლის ზომა - ორმოცდაერთი, სისხლის არტერიული წნევა - ას ოცი, თვალები თაფლისფერი, სიბნელეში მწვანედ მიბრწყინავს, თმაც თვალების შესადარი. განსაკუთრებული ნიშნებიც მაქვს: ორი ნაიარევი - ნიკაპსა და ტუჩზე, ჭრილობაც საზარდულზე და მკერდში (საბედნიეროდ მარჯვნივ). რას იზამ, გასაკვირველი არაფერია, ჩვენ - ოცდაჩვიდმეტის წვევამდელები ვართ.

ხშირად ვიცვლიდი საქმიანობას, ალბათ იმიტომ, რომ არც ერთი არ მომწონდა. სიტყვის წარმოთქმა არ მიყვარს და არც ევროპს ერთიანობის მწამს რაიმე. სამაგიეროდ, რიგრიგობით გახლდით კარგი ოჯახის ვაჟიშვილიც, კარისკაციც, პოეტიც, ტორეროც, მოხელეც, პროზაიკოსიც, მსახიობიც, რედაქტორიც და ლექტორიც. უნივერსიტეტში ვსწავლობდი, მაგრამ მოვახერხე, რომ გამოცდება არ ჩამებარებინა. ჩემი წიგნები - რას იზამ! - ყველა ენაზეა თარგმნილი...

სურათის გადაღების დროს არ ვიცინი, რომ, უფალმა დამიფაროს, მომავლის ერთ-ერთ ისტორიკოსად არ მიმიჩნიონ. მიამიტ ადამიანებს ჰგონიათ, კარგად ცხოვრობსო, სხვა მიამიტები - წონასწორობის შესანარჩუნებლად - თვლიან, რომ ცუდად ვცხოვრობ, ისინიც ცდებიან და ესენიც.

თავი ესპანეთის საუკეთესო მწერლად მიმაჩნია ოთხმოცდათვრამეტი წლის თაობის შემდეგ და თვითონაც მიკვირს, რა ადვილად მივაღწიე ამას. მომიტევეთ, აბა, მე რა უნდა მექნა!

გამომცემლობა „ინტელექტი“, 2007წ.

Tuesday, November 4, 2014

ტომას ელიოტი - სიმბოლო პოეზიის სიდიადისა

როდესაც ვფიქრობდი იმაზე, რას გეტყოდით ამ საღამოს, გადავწყვიტე უბრალოდ გამომეხატა მადლიერება იმ უმაღლესი ჯილდოსათვის, რომლის ღირსადაც გამხადა შვედეთის აკადემიამ. ჩანაფიქრის სისრულეში მოყვანა არც ისე მარტივი აღმოჩნდა:

ჩემი საქმიანობა სიტყვებთან არის დაკავშირებული, მაგრამ ამჯერად მათ უარი მითხრეს დამმორჩილებოდნენ, ხოლო უბრალოდ იმის აღნიშვნა, რომ შეგნებული მაქვს, რომ მივიღე უმაღლესი საერთაშორისო პრემია, რაზეც ყოველი მწერალი ოცნებობს, ნიშნავდა იმის თქმას, რაც ისედაც ყველამ კარგად იცის. იმის გამოცხადება, რომ ამ პრემიის ღირსი არ ვარ, - ნიშნავს, ეჭვი შევიტანო აკადემიის კომპეტენტურობაში; რომ შევაქო აკადემია - ნიშნავს, რომ მე, როგორც ლიტერატურის კრიტიკოსი, ვეთანხმები ჩემთვის, როგორც პოეტისავის, ამ პრემიის მინიჭების ფაქტს. ამიტომაც, ნება მომეცით დაგარწმუნოთ იმაში, რომ როგორც კი გავიგე, რომ მომენიჭა ნობელის პრემია, განვიცადე სიხარულისა და სიამაყის შერეული გრძნობა, რომელიც ასეთ მომენტში სავსებით ბუნებრივია და უხერხულობა იმის გამო, რომ უეცრად საზოგადოების ყურადღების ცენტრში აღმოვჩნდი. ნობელის პრემია რომ ყოფილიყო ზუსტად ისეთი, როგორიც სხვა პრემიები, ოღონდ გაცილებით მაღალი დონის, შეიძლება მადლიერების გამოსახატავად კიდევ მეცადა საჭირო სიტყვების მოძიება, მაგრამ რადგანაც ის სხვა ჯილდოებისაგან სწორედ საკუთარი არსით განსხვავდება, ჩემი გრძნობების გამოსახატავად საჭირო რესურსები არ მეგულება ენაში.

ამდენად, ვალდებული ვარ ეს გრძნობები არაპირდაპირი გზით გამოვხატო და საკუთარი ინტერპრეტაციით შემოგთავაზოთ ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემიის მნიშვნელობა. თუკი ეს იქნებოდა უბრალოდ აღიარება მწერლის დამსახურებისა, იმ ფაქტისა, რომ ავტორის რეპუტაციამ გადალახა მშობლიური ქვეყნისა და მშობლიური ენის საზღვრები, მაშინ შეგვეძლო გვემტკიცებინა, რომ საეჭვოა, ვინმე იყოს ჩვენს შორის ამ პრემიის ღირსი უფრო მეტად, ვიდრე სხვები. მაგრამ მე, ნობელის პრემიაში ვხედავ რაღაც უფრო მეტს, განსხვავებულს, ვიდრე ასეთი აღიარებაა. ის მე მაგონებს ერთი კაცის არჩევნებს, რომელიც დროდადრო, თითქოს განგების ძალით, ხან ერთი ერიდან ირჩევა, ხანაც მეორედან, რათა შეასრულოს განსაკუთრებული როლი და იქცეს განსაკუთრებულ სიმბოლოდ. ტარდება ცერემონიალი, რომლითაც ადამიანს მოულოდნელად ეკისრება მოვალეობები, რომლებსაც ადრე არ ასრულებდა. ამიტომ საქმე სულაც არ არის იმაში, იგი ღირსეული რჩეულია თუ არა, არამედ იმაში, შეუძლია თუ არა თავი გაართვას მასზე დაკისრებულ ვალდებულებებს, შეუძლია თუ არა გახდეს წარმომადგენელი - რა თქმა უნდა, ადამიანური ძალების შესაბამისად - რაღაც უფრო მნიშვნელოვანის, ვიდრე მისი საკუთარი შემოქმედებაა.

ტრადიციულად, პოეზია ითვლება ხელოვნების ყველაზე „რეგიონალურ“ სახედ. მხატვრობით, სკულპტურით, არქიტექტურით, მუსიკით შეიძლება დატკბეს ნებისმიერი ადამიანი, ვინც ხედავს და ვისაც ესმის, მაგრამ ენა, განსაკუთრებით კი პოეზიის ენა, - სულ სხვა შემთხვევაა. შეიძლება კიდეც მოგვეჩვენოს, რომ პოეზია უფრო მეტად აშორებს ადამიანებს, ვიდრე აერთიანებს. მეორე მხრივ კი უნდა გვახსოვდეს, რომ თუკი ენა წარმოშობს ბარიერებს, სწორედაც რომ პოეზია უწობს ხელს ამ ბარიერების გადალახვას. დატკბე პოეზიით, რომელიც უცხო ენაზეა დაწერილი, ნიშნავს, დატკბე იმ ხალხის გაგებით, ვისაც ეს ენა ეკუთვნის, გაგებით, რომელსაც სხვაგვარი გზით ვერ მივაღწევთ. ჩვენ უნდა დავფიქრდეთ ევროპული პოეზიის ისტორიაზე და გავიხსენოთ ის უზარმაზარი გავლენა, რომელსაც პოეზია, დაწერილი ერთ ენაზე, ახდენდა სხვა ენებზე, დავფიქრდეთ იმაზე, რომ ნებისმიერ დიდ პოეტს აქვს უცხოენოვანი პოეტების გადაუხდელი ვალი; იმის მტკი¬ცებაც კი შეიძლება, რომ ნებისმიერი ქვეყნის პოეზია შეიძლება დაკნინდეს და დაიღუპოს, რომ არ საზრდოობდეს სხვა ქვეყნების პოეზიით. როდესაც პოეტი ესაუბრება საკუთრ ხალხს, მის ხმაში ჟღერს იმ უცხოენოვანი პოეტების ხმები, რომლებმაც მოახდინეს მასზე გავლება. ამავე დროს, თავად ის ესაუბრება სხვა ქვეყნების ახალგაზრდა პოეტებს, რომლებიც თავის ერს ცხოვრებაზე მისი შეხედულებიდან და მისი ერის სულისკვეთებიდან რაღაც ნაწილს გადასცემენ. ერთი მხრივ, მისი გავლენით სხვა პოეტებზე, მეორე მხრივ - თარგმანით, რომელიც, რა თქმა უნდა, ავტორის თანა¬შემოქმედებას უნდა წარმოადგენდეს და ნაწილობრივ საკუთარი ქვეყნის მკითხველებით, რომლებიც არ არიან პოეტები, პოეტი ხელს უწყობს ერებს შორის ურთიერთგაგებას.

ნებისმიერი პოეტის შემოქმედებაში, რა თქმა უნდა, ბევრი ისეთი რამ უნდა იყოს, რაც განსაკუთრებით მათდამია მიმართული, ვინც ცხოვრობს მის ირგვლივ და საუბრობს მის ენაზე, მიუხედავად ამისა, უსაფუძვლოდ არ წარმოგვიდგება გაგება „ევროპული პოეზია“ და თვით „პოეზიაც“ კი. მეჩვენება, რომ პოეზიის წყალობით ხალხი სხვადასხვა ქვეყნიდან, რომლებიც განსხვავებულ ენებზე საუბრობენ - თუნდაც ნებისმიერ ქვეყანაში ისინი უმცირესობას წარმოადგენდნენ - იძენენ ურთიერთგაგებას, რომელიც რამდენადაც ცალმხრივი არ უნდა იყოს, ძალზე მნიშვნელოვანია. პრემიას ლიტერატურის დარგში, რომელსაც ანიჭებენ პოეტს, მივიჩნევ პირველ რიგში დადასტურებად თეზისისა პოეზიის ზენაციონალური ღირებულების შესახებ. ამ თეზისის მხარდასაჭერად სხვადასხვა ადამიანებს შორის დროდადრო აუცილებელია პოეტის გამოყოფა - და აი, მე ვდგავარ თქვენს წინაშე, მაგრამ არა საკუთარი დამსახურებების გამო, არამედ როგორც სიმბოლო - რა თქმა უნდა, დროებითი, - პოეზიის სიდიადისა.

ინგლისურიდან თარგმნა - გვანცა ჯობავამ

გამომცემლობა "ინტელექტი", ლექციები წაკითხული ნობელის პრემიის მიღებისას ლიტერატურის დარგში (1901-1960)

Monday, November 3, 2014

გიორგი მაისურაძე - ჩაკეტილი საზოგადოება და მისი დარაჯები

დღესასწაული, რომელიც მუდამ ჩვენთანაა

ოცწლიანი მთლიანობა

მე იმ თაობას მივეკუთვნები, რომელიც ოცი წლის წინ - 1988 წლის პირველ სექტემბერს სტუდენტი გახდა. ჩვენი ორდინალური სტუდენტობა მხოლოდ სამი კვირა გაგრძელდა: 21 სექტემბერს კი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პირველი კორპუსის ბაღში პირველი დიდი მიტინგი ჩატარდა და, აქედან მოყოლებული, ჩემი სტუდენტობის ხუთივე წელი პერმანენტული მიტინგების პირობებში მიმდინარეობდა; ასე რომ, სტუდენტობა ჩემს მეხსიერებაში მიტინგებთან და მანიფესტაციებთანაა გაიგივებული.

თუკი ჩემი თაობის რაიმე ნიშნით კლასიფიკაციას შევეცდები, შემიძლია ვთქვა, რომ მე მიტინგების თაობას მივეკუთვნები. ჩვენ მიტინგებზე დავიბადეთ და გავფორმდით როგორც თაობა, როგორც „პოლიტიკური ცხოველების“ („ძოონ პოლიტიკონ“) გარკვეული ჯიში თუ სახეობა, რომლის არტიკულაციის, საკუთარი აზრისა თუ პოლიტიკური ნებისა და ვნებების გამოხატვის ფორმა მიტინგია. მახსოვს, ხშირად გვითქვამს ირონიითა და ზოგჯერ შიშითაც, რომ ჩვენ მიტინგიტითა ვართ დაავადებულნი. ეს კი უკვე იმას ნიშნავდა, რომ ჩვენმა აზროვნებამ, ურთიერთობისა თუ ქცევის ფორმებმა, ლაპარაკის მანერამაც კი მიტინგური სახე მიიღო.

მალე ამ „ავადმყოფობის“ სიმპტომები მთელ საქართველოს მოედო და თვითგამორკვევის პროცესში მყოფი ხალხის ეროვნული იდენტობის მთავარ ნიშნად იქცა. ქართველი ერის ფორმირება და მისი თვითცნობიერების ჩამოყალიბება მიტინგებზე დაიწყო. აქ წარმოიშვა და დამკვიდრდა თანამედროვე ქართული პოლიტიკური რიტორიკა და მეტაფორიკა, ეროვნული ცნობიერების მთელი სიმბოლური სამყარო თავისი მტრის და მოყვასის, მოღალატისა და ეროვნული გმირის ხატებით და ამ ხატების შექმნის კრიტერიუმებით. შეიძლება ითქვას, რომ „წარმოსახვითი ერთობა“, რომელსაც თანამედროვე ქართველი ერი ეწოდება, მიტინგზე გაფორმდა და დაკანონდა.

ახლა, დღევანდელი პერსპექტივიდან და პოლიტიკური რეალობიდან რომ ვუყურებ, ის დღე - 1988 წლის 21 სექტემბერი - საქართველოს უახლესი ისტორიის უმნიშვნელოვანესი თარიღი ყოფილა: ამ დღეს საქართველოს ისტორიაში ახალი ეტაპი დაიწყო, რომელსაც ტოტალური მიტინგის ხანა შეიძლება ეწოდოს, რომელშიც საქართველო კვლავაც წარმატებით იმყოფება და, ამდენად, ჯერჯერობით დასასრული არ უჩანს. მიმდინარე წლის 12 აგვისტოს და პირველი სექტემბრის გრანდიოზული მიტინგების ყურებისას უკანასკნელი ოცწლეულის მონოლითური მთლიანობა ვიგრძენი: ისეთი განცდა მქონდა, თითქოს საქართველოში დრო გაჩერდა და დღესაც 1988 წლის სექტემბერია, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ მიტინგების თაობა დღეს ტრიბუნაზეა და აქედან დირიჟორობს საქართველოს 20 წლის წინ დაწყებულ და ვეღარდამთავრებულ მიტინგს - ამ დღესასწაულს, რომელიც მუდამ ჩვენთანაა მიტინგების ხანის საქართველოში.


მიტინგური აზროვნების სტრუქტურა

მიტინგური აზროვნება, რომელიც უკანასკნელი ოცი წლის განმავლობაში საქართველოში დომინირებს და საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ურთიერთობების წარმმართველია, ორი ძირითათადი აფექტით - „ჯოს!“ და „ძირს!“ შეძახილებით გამოიხატება. ამ შეძახილებს ერთგვარი ლიტურგიული ფუნქცია აქვს, რომელთა მეშვეობითაც მთელი მიტინგური სააზროვნო მოდელის შეჯამება და მისი მრწამსად გარდაქმნა ხორციელდება.

სააზროვნო მოდელი კი ამ ორ ურთიერთსაწინააღმდეგო წერტილზე დგას: პირველი, ანუ „ჯოს“ აფექტით გამოთქმული, მომიტინგეთა ერთობისა და კოლექტიური იდენტურობის მთავარი ფაქტორია, რომლის გამარჯვების სურვილიც შეკრებილ საზოგადოებას აერთიანებს და რაზმავს იმის წინააღმდეგ, რაც ამ ერთობისათვის უცხო და მტრულია და რისგანაც საფრთხე მომდინარეობს. მარტივად რომ ვთქვათ, პირველი „ჩვენიანია“, მეორე კი უცხო და მტრული, რომელიც „ჩვენის“, „კეთილის“, „მართლის“ წინსვლასა და კეთილდღეობას აფერხებს და ხელს უშლის. ამიტომაც იმისათვის, რომ, მაგალითად, „საქართველოს გაუმარ-ჯოს“, საჭიროა მტრულის, „ძირს!“ - დამარცხება; ამასთანავე საჭიროა მტრის სახელდება, მისი სიმბოლური გავიზუალურება.

„კრემლი“ მტრის ასეთი განხილვადების სიმბოლოა. ეს მთავარი ნეგატიური სიმბოლო კიდევ უფრო მეტად გამითოლოგიურებით ბოროტების უნივერსალურ სიმბოლოებს გადაებმება. ასეთი ბმულებია, მაგალითად, „კრემლის ტოტალიტარული ურჩხული“, ან გველეშაპი, რომელსაც ერთი მოჭრილი თავის ადგილას ორი ახალი თავი ამოსდის. ამ ტიპის ხატების შემოტანა აძლიერებს მომიტინგეთა რწმენას, რომ ჭეშმარიტება მათ მხარესაა, და იწვევს ისეთ ხატოვან ასოციაციას, როგორიცაა, მაგალითად, წმინდა გიორგის მიერ ურჩხულის განადგურება, რომელიც „ძირს!“ შეძახილით მიტინგზე სიმბოლურად ხორციელდება.

ამგვარად, მომიტინგეები დიდი მისტერიის თანამონაწილენი ხდებიან. ამ რიტუალურ ქმედებას კი ყოველთვის ურყევი და უეჭველი რწმენა ამაგრებს, რომ „ჩვენთან არს ღმერთი!“, რაც საკუთარი სიმართლის, ჭეშმარიტების ერთადერთი საბუთია, თუმცა კი ამ საბუთის ლოგიკური დამტკიცებაც შეიძლება. 1991 წელს ერთ მიტინგზე, რომელიც უკვე საქართველოს პირველი პრეზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას წინააღმდეგ იყო მიმართული, ერთ-ერთმა ოპოზიციონერმა თავისი სიტყვა „ჩვენთან არს ღმერთით“ დაასრულა, შემდეგ შეყოვნდა და ხანმოკლე პაუზის შემდეგ თავისი ბოლო ნათქვამის ლოგიკური არგუმენტიც მოიტანა: „აბა, ღმერთი ზვიად გამსახურდიასთან ხომ არ იქნება?!“ ეს გამონათქვამი, ჩემი აზრით, მიტინგური ლოგიკის ყველაზე ცხადი მაგალითია, რომელსაც საკმაოდ პრაქტიკული დანიშნულებაც აქვს: ღმერთი, რომელიც ჩვენ მხარესაა, არა მხოლოდ ჩვენს სიმართლეს განასახიერებს, არამედ ის იმათ დამარცხებაშიც გვეხმარება, რომლებიც ჩვენს მხარეს არ არიან.

„ღმერთმა გაანადგუროს ჩვენი მტრები!“ - ხშირად შეულოცავდა ხოლმე ამ ფრაზით ზვიად გამსახურდია, რასაც მომიტინგეთა ეიფორიული ოვაციები მოჰყვებოდა. ღმერთის თანამონაწილეობა სიკეთის, ანუ „ჩვენი“ გამარჯვების კიდევ ერთი გარანტია. ლიდერის თუ პრეზიდენტის გამოჩენა და მისი სიტყვა მიტინგური ლიტურგიის კულმინაციაა, რომელსაც ხალხი მოუთმენლად ელის საბოლოო ჭეშმარიტების გამოსაცხადებლად, რაც მიტინგური აზროვნების ერთ აუცილებელ ასპექტს გვიჩვენებს: საჭიროა არსებობდეს ვინმე, უმაღლესი ავტორიტეტის მქონე ადამიანი, რომელიც ჭეშმარიტებას, რომელიც ყველა მომიტინგისა თუ მიტინგურად მოაზროვნისათვის ისედაც წინასწარ ცნობილია, თავისი გახმოვანებით ლეგიტიმურს გახდის.

ეს მარტივი სააზროვნო სტრუქტურა ბოლო 20 წელია ქართულ პოლიტიკურ ცნობიერებას განსაზღვრავს და მთელი რიგი საზოგადოებრივი და პოლიტიკური პროცესების წარმმართველია. ასეთ ვითარებაში კი ნაკლებად მნიშვნელოვანია თუ ვინ არის ცალკეული პოლიტიკური როლის შემსრულებელი. თავად ამ ტიპის აზროვნება წარმოშობს პერმანენტული ზეიმისა თუ მასკარადის მდგომარეობას, რომელში მყოფი საზოგადოება უძლურიც კია დაინახოს ის რეალობა, რომელიც ამ დღესასწაულის გარეთაა. იგი სულ უფრო ღრმად ეფლობა მიტინგზე შექმნილ ირეალურ, გამოგონილ სამყაროში და სულ უფრო ადვილად სამართავი და მანიპულირებადი ხდება. ამასთანავე მიტინგი, როგორც ლიტურგიული აქტი, რეალური ქმედების ილუზიას ქმნის: „ძირს“ და „ჯოს“ შეძახილებს თვითკმარი მნიშვნელობა აქვს, ანუ ისინი ჩადენილი ან შესრულებული საქმის განცდას სძენს მომიტინგეებს. თუ ვიძახი „ჯოს“, ვაფრიალებ დროშას, მკერდზე მუშტმიბჯენილი ვმღერი საქართველოს ჰიმნს, ეს უკვე იმის თვითკმარ ილუზიას მანიჭებს, რომ თანამონაწილე და თანაავტორი ვარ რაღაც დიდი საქმისა, რომელიც მიტინგის ვირტუალურ სამყაროში ხორციელდება. ახლა შეგვიძლია დავაკვირდეთ, თუ რა სახე მიიღო და როგორი განვითარება ჰპოვა მიტინგური აზროვნების ცალკეულმა კომპონენტებმა უკანასკნელი ოცი წლის საქართველოში.

„ჩვენ“

სხვადასხვა ეპოქაში ადამიანთა კოლექტიური იდენტობა და ერთობა განსხვავებულ ფორმებს ეფუძნება. ყველაზე არქაული და მარტივი ფორმა სისხლით ნათესაობაა, რომელიც საერთო წინაპრების ნიშნით რამდენიმე საგვარეულოს ერთ ტომად აერთიანებს. ანტიკურ სამყაროში მოქალაქეობის პრინციპი ჩნდება, შუა საუკუნეებში მონარქისადმი ლოიალურობა; საფრანგეთის რევოლუციას კი სამშობლოს და მისი „შვილებისგან“ შემდგარი ნაციის, ანუ ერის, ცნება შემოაქვს, რაც ნაციონალური სახელმწიფოებისა და ნაციონალიზმის გაჩენის საფუძველი ხდება.

ნაციონალიზმი „სისხლისა და მიწის“ ერთობის პრინციპს ეფუძნება, ანუ სამშობლო ესაა ერთი მონათესავე ხალხის ტერიტორია, მისი საკუთრება. ეს უფლება მას მემკვიდრეობითა აქვს საკუთარი წინაპრებისგან მიღებული. ამდენად, სამშობლო ისტორიული სამშობლოცაა, სადაც შეიძლება ამჟამად სხვა წარმომავლობის, არამონათესავე ხალხი ცხოვრობდეს, მაგრამ საკუთარი თავის ისტორიულ მთლიანობაში განცდა ნაციონალისტს სამშობლოსაც „ისტორიულ საზღვრებში“ წარმოადგენინებს. თუმცა კი ასეთი ისტორიზმი სულაც არ გულისხმობს ისტორიის ცოდნას ან გაგებას.

ნაციონალიზმის აუცილებელი პირობაა გარკვეული ეროვნული მითოლოგიის შეთხზვა, წარსულის მაგიურ ფიგურებად გაცოცხლება. ამის მიზანი ხალხში ეროვნული სიამაყის და ამ ნიშნით საკუთარი გამოჩეულობისა თუ განსაკუთრებულობის გრძნობის გაჩენაა. ასეთი გრძნობა კი ადვილად გადაიზრდება სხვების მიმართ საკუთარი აღმატებულობის მტკიცებაში, რაც იმის გამო, რომ იმ სხვასაც ასეთივე წარმოდგენა აქვს საკუთარ თავზე, ამ ორს შორის უკვე კონფლიქტურ სიტუაციებს ბადებს…

ამგვარმა დინამიკამ კაცობრიობა I და II მსოფლიო ომებამდე მიიყვანა და დასავლეთის სახელმწიფოებს უარი ათქმევინა ეთნოცენტრულ პრინციპზე დამყარებულ ნაციონალიზმზე. ამან შესაძლებელი გახადა ის, რომ, მაგალითად, საფრანგეთის პრეზიდენტი ემიგრანტის შვილი იყოს და უნგრულ გვარს ატარებდეს, მაგრამ არც ერთ ფრანგს არ ეეჭვებოდეს მისი ფრანგობა. ქართველი ერის ახალ ნაციად ჩამოყალიბება XIX საუკუნეში დაიწყო, საბჭოთა პერიოდში თეორიულად გაფორმდა, მიტინგების ეპოქაში კი ასპარეზზე გამოვიდა. მისი ეროვნული იდენტობა XIX საუკუნის ნაციონალიზმისა და ერის სტალინური განსაზღვრების („ერი - ესაა ისტორიულად ჩამოყალიბებული ენის, ტერიტორიის, ეკონომიკური ცხოვრებისა და ფსიქოლოგიური წყობის მყარი ერთობა“) ნაზავზე აღმოცენდა, ხოლო მიტინგურ აზროვნებაში გადატანამ ერთგვარი ვირტუალური რეალობა შექმნა, სადაც პოლიტიკური აზროვნების წარმმართველნი მითოლოგიური და ლიტერატურული პერსონაჟები აღმოჩდნენ. მომავალი საქართველოს პროექტი, რომელიც 20 წლის წინ თბილისის მიტინგებზე გამოჩნდა, იყო საბჭოთა პერიოდის ქართული ლიტერატურისა და ჰუმანიტარული კულტურის მიერ შეთხზული ე.წ. კონტრაპრეზენტული მითი - გამითოლოგიურებული წარსულით შექმნილი იდეალური საქართველო, უძველესი კულტურის, წმინდა გიორგისავით ურჩხულებთან მებრძოლი, ღვთისმშობლის წილხვედრი, ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე გადაჭიმული, მუდამ მართალი და სიკეთისათვის მებრძოლი.

გასული საუკუნის 80-იან წლებში ეს ყველაფერი განზოგადდა და გაფორმდა ქართულ მესიანიზმად, რომელსაც ეროვნულმა მოძრაობამ პოლიტიკური დოქტრინის სახე მისცა და მიტინგებით შეუდგა მის განხორციელებას. პირველ რიგში საჭირო იყო ეროვნული იდენტურობის კრიტერიუმების დადგენა. ეროვნულმა მოძრაობამ ეთნოცენტრიზმი აირჩია (თუმცა არჩევანი მას არ ჰქონია სწორედ ალტერნატიული მოდელების არცოდნის და ვერმოფიქრების გამო), რომელშიც ეროვნულობა არა სახელმწიფოებრივ ხარისხში, არამედ სისხლით მონათესავეთა ეთნიკურ ერთობად გაიაზრება. აქედან გამომდინარე, ქართველი საქართველოს არა ყველა მკვიდრია, არამედ მხოლოდ ეთნიკურად ქართველი, რაც უკვე საქართველოს მოსახლეობის 30%-ზე უარის თქმას, მათგან გამიჯვნას, მათ უცხოებად, საეჭვო და მტრულ ელემენტებად გამოცხადებას ნიშნავს. გარეშე მტრის, რუსეთის გვერდით უკვე შიდა მტრის - საქართველოში მცხოვრები არაქართველის ხატიც იძენს დიდ მნიშვნელობას. ამით ქართულმა საზოგადოებამ თავად შეამზადა ეთნიკური კონფლიქტების ის სცენარი, რომელშიც საქართველო სრულიად ლოგიკურად აღმოჩნდა.


Sunday, November 2, 2014

ანა პოლიტკოვსკაია - პუტინის რუსეთი

ეს წიგნი ვლადიმერ პუტინზეა, მაგრამ არა ისეთ პუტინზე, როგორსაც ჩვეულებრივ იცნობენ დასავლეთში, არა ვარდისფერი სათვალით დანახულ ვლადიმერ პუტინზე.

რატომ არის ასეთი რთული, ვარდისფერ ფერებში დაინახო მოვლენები, როდესაც რუსული რეალობის წინაშე აღმოჩნდები? იმიტომ, რომ პუტინმა, ქვეყნის ყველაზე შავბნელი ინტელიგენციის პროდუქტმა, ვერ შეძლო გადაებიჯებინა თავისი შემქმნელებისთვის და აღარ ემოქმედა სუკის აგენტივით. იგი კვლავაც დაკავებულია თავისუფლების მოყვარე თანამოქალაქეების დახარისხებით; ისევ ისეთივე მონდომებით მიილტვის თავისუფლების დასამარებისკენ, როგორც ამას კარიერის დასაწყისში აკეთებდა.


ეს წიგნი იმის შესახებაცაა, რომ რუსეთში, საბედნიეროდ, ყველა არ არის მზად, პუტინის მმართველობის ტიპს შეეგუოს. ჩვენ აღარ გვინდა, ვინმეს გავლენის ქვეშ ვიყოთ, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ეს ყველაზე მეტად დასავლეთს აწყობს. ჩვენ გვაქვს თავისუფლების უფლება.


თუმცა ეს წიგნი პუტინის პოლიტიკის გამოცდა არ არის. მე პოლიტიკური ანალიტიკოსი კი არა, ერთი უბრალო ადამიანი ვარ უამრავთა შორის, ერთი სახე – ადამიანთა დიდ ნაკადში. ასეთებს მრავლად შეხვდებით მოსკოვში, ჩეჩნეთში, სანკტპეტერბურგსა და სხვა ადგილებში. ამ წიგნში თავმოყრილია რუსეთის პერიფერიებში ჩაწერილი ჩემი იმწუთიერი განცდები, რეალური ისტორიები. მიუკერძოებელი ანალიზისთვის უკანაც უნდა გავიხედოთ ხოლმე. მე აწმყოში ვცხოვრობ და ვინიშნავ ყველაფერს, რასაც ვხედავ და რაც მესმის.


რუსეთის ჯარი - ეს სრულიად დახურული ზონაა. იგივე ციხე. უფრო ზუსტად კი, სწორედაც ციხეა, უბრალოდ სხვა სახელი ჰქვია. ვერც ციხეში და ვერც ჯარში კაცი ვერ შედგამს ფეხს, თუ ამას ციხის (ჯარის) ხელმძღვანელობა არ „მოისურვებს“. აქედან მოდის ტრადიცია, რომ თითოეული ადამიანის ცხოვრება ჯარში მონობის ტოლფასია.

რუსეთში არ არსებობს სამოქალაქო ხელისუფლების მხრიდან სამხედროებზე რაიმე სახის კონტროლი. ჯარისკაცი, როგორც ჯარის სტრუქტურის უმდაბლესი კასტა, არარაობაა, ნულია. საჯარისო დანაყოფების ბეტონის კედლების მიღმა ნებისმიერ ოფიცერს შეუძლია ისე მოექცეს ჯარისკაცს, როგორც მოუნდება და რაც იმ წუთას თავში აზრად მოუვა. ამავე პრინციპით უფროს ოფიცერს შეუძლია, თავის უმცროს კოლეგას დამართოს ნებისმიერი რამ, რაც მოეპრიანება.

მას შედმეგ, რაც ჩვენი ლიდერები (პრეზიდენტები) კრემლში ადგილს დაიკავებენ, მიისწრაფვიან არა იმისკენ, რომ როგორმე ბოლო მოუღონ ამაზრზენ ტრადიციებს და ხელი შეუწყონ ისეთი კანონების მიღებას, რომელიც აღკვეთს განუკითხაობას ჯარში, არამედ პირიქით, ზრუნავენ, რომ ჯარში ხელმძღვანელებს დაქვემდებარებულ ადამიანებზე რაც შეიძლება მეტი ძალაუფლება მისცენ. ჯარი დაუჭერს თუ არა მხარს ლიდერს, სწორედ ამ ძალაუფლების გადაცემის ხარისხზეა დამოკიდებულები.

რას იფიქრებდით ჯარზე, სადაც მხოლოდ ერთ წელიწადში, 2002 წელს სრული ბატალიონი, ხუთას კაცზე მეტი, დაიხოცა არა მტრის ხელით, არამედ ცემით? სადაც ოფიცრები იპარავენ ყველაფერს, დაწყებული ათრუბლიანებით, რომელსაც რიგითებს მშობლები უგზავნიან, დამთავრებული სახელმწიფოს კუთვნილი ტანკებით? სადაც უფროს ოფიცრებს ეჯავრებათ უმცროსი ოფიცრები და სცემენ მათ განუკითხავად, როგორც და როცა მოესურვებათ. უმცროსი ოფიცრები კი ამ დაგროვილ ბოღმას რიგით ჯარისკაცებზე ანთხევენ? სადაც ოფიცრებს ეჯავრებათ რიგითი ჯარისკაცების დედები, რომლებიც მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენთან ყველა დაშინებულია, ზოგ შემთხვევაში მაინც, როდესაც სიკვდილის გარემოება აღმაშფოთებელია, პრეტენზიას გამოთქვამენ, რომ მათი შვილები დახოცეს და დამნაშავის დამსახურებულ სასჯელს ითხოვენ.

რუსეთში 58-ე არმია ქვეყნის შეიარაღებული ძალების გახრწნის სიმბოლოდ მიიჩნევა. რა თქმა უნდა, ეს ყველაფერი არ დაწყებული პუტინის ხელისუფლებაში მოსვლის დროიდან, არამედ გაცილებით ადრე. თუმცა პუტინს მხრებზე აწევს უზარმაზარი პასუხისმგებლობა, ერთი მხრივ, ოფიცერთა სრული ანარქიის გამო, რომელიც ნებადართულია ჯარში და მეორე მხრივ იმიტომაც, რომ ოფიცრებს, ფაქტობრივად, მიაკერა „სახელმწიფოებრივი ხელშეუხებლობის“ სტატუსი. მათ პრაქტიკულად სასამართლოში საქმე არ აქვთ. როგორი ხარისხის დანაშაულიც არ უნდა ჰქონდეთ ჩადენილი, დაუსჯელები რჩებიან.

58-ე არმიის სამხედრო ქვედანაყოფები, რომლის შტაბი ვლადიკავკაზშია (ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის რესპუბლიკის მოსაზღვრე ჩრდილოეთ ოსეთ-ალანიის დედაქალაქში) განთავსებული, იბრძოდნენ ჩეჩნეთის პირველ ომშიც და იბრძვიან ახლაც. 58-ე არმიის ოფიცრებმა, თავიანთი გენერლების მსგავსად, თავი გამოიჩინეს განსაკუთრებული სისასტიკით როგორც ჩეჩენი ხალხის, ისე საკუთარი ჯარისკაცებისა და უმცროსი ოფიცრების მიმართ.

პაველ ლევურდა ჯერ ბრძოლის ველზე მიატოვეს, შემდეგ კი ისიც დაავიწყდათ, რომ მისი სხეული კვლავაც იქ ასვენია და არსებობს ოჯახი, რომელიც ელოდება ამ ცხედარს.

აუცილებელია განვმარტოთ: ის, რაც პაველ ლევურდას სიკვდილის შემდეგ გადახდა, ჩვენი ჯარისთვის ტიპური შემთხვევაა. ამ სამარცხვინო ეპიზოდში კარგად ჩანს ჩვენი დამოკიდებულება. ჯარში ადამიანი არარაობაა.

პუტინის ჯარში სამხედრო „მარჯვენამ“ არასდროს იცის, რითაა დაკავებული სამხედრო „მარცხენა“.

სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტის პირველივე შემხვედრი კაბინეტის კარი შევაღე და ექსპერტიზის მაგიდაზე დავინახე თავი. სხეულისგან განცალკევებული თავი. უფრო სწორად, თავის ქალა. მიუხედავად იმისა, რომ გვერდზე სხვა თავის ქალებიც ეწყო, მე მაშინვე მივხვდი, რომ ეს პაშას თავის ქალა იყო. განა შესაძლებელია, რამენაირად შეფასდეს ან ანაზღაურდეს ის მორალური ზიანი, რომელიც დედას მიადგა?

და მაინც... ჩვენ დღითიდღე ვყალიბდებით ერად - მიზნების გარეშე.

სერგეი ივანოვის ხმა ძალიან ჰგავს გებელსის ხმას მეორე მსოფლიო ომისდროინდელ კინოფირზე. იგი გვეუბნება, რომ „ვერავინ გვაიძულებს მუხლებზე დავეცეთ ტერორისტების წინაშე“, რომ აპირებს გააგრძელოს ომი ჩეჩნეთში ვიდრე რომელიღაც „გამარჯვებამდე“... მაგრამ ვერასდროს ვერ გაიგებთ ვერც ერთ სიტყვას მინისტრ ივანოვისგან იმ ადამიანების ბედზე, ჯარისკაცებსა და ოფიცრებზე, რომლებიც რეალურად უზრუნველყოფენ იმას, რომ ის და პრეზიდენტი „არ იყვნენ დაჩოქილნი ტერორისტების წინაშე“. ამჟამინდელი ხელისუფლების განვითარების ვექტორი აბსოლუტურად ნეოსაბჭოურია: არ არსებობენ ადამიანები, მაგრამ არსებობენ ხრახნები, რომლებიც ვალდებული არიან, პოლიტიკურ ავანტურებში უპირობოდ ჩართონ ის ადამიანები, ვინც ძალაუფლება მიითვისა. ამ ხრახნებს კი, არანაირი უფლებები არ გააჩნიათ ღირსეული სიკვდილის ჩათვლით.

არ იყო უგულო ადამიანი, უფრო რთული საქმეა.